Tượng Di Lặc ở nước ta phổ biến nhất là hình ông bụng tròn, cười tươi, vác túi vải hoặc ngồi thoải mái; nhiều gia đình đặt trên ban thờ cùng các tượng khác, nhiều gia đình khác bày ở phòng khách hay quầy cửa hàng như một hình ảnh vui vẻ, hoan hỷ. Cả hai cách đều có, và điều các nhà chùa thường nhắc chung là: dù thờ hay bày, đặt tượng ở chỗ sạch, trang trọng, ngang tầm hoặc cao hơn tầm mắt, không đặt dưới sàn hay nơi ô uế.
Bài này giúp bạn phân biệt các dáng Di Lặc hay gặp ở cửa hàng, biết đâu là hình tượng truyền thống, đâu là biến thể do thị trường tạo ra, cách xem nét cười và tay nghề, và chọn chất liệu, cỡ cho bàn thờ, tủ kính phòng khách hay quầy hàng. Bài không bàn chuyện tượng mang lại tài lộc; một pho tượng đẹp là pho tượng làm kỹ, đặt đúng chỗ và được giữ sạch.
Di Lặc trong hình dung của người Việt: một hình tượng, hai cách thể hiện
Theo cách hiểu phổ biến, Di Lặc là vị Phật của tương lai. Trong các chùa ở nước ta, Di Lặc có thể được thể hiện theo hai lối. Lối thứ nhất là tượng ngồi trang nghiêm trên toà, đầu đội mũ hoặc búi tóc, gặp ở một số chùa cổ. Lối thứ hai, quen thuộc nhất với gia đình và cửa hàng, là hình ông bụng tròn, cười lớn, thường được gắn với tích một nhà sư hành khất mang túi vải, sống hoan hỷ, được người đời coi là hoá thân của Di Lặc.
Khi đi mua, gần như mọi tượng Di Lặc ở cửa hàng đồ thờ đều theo lối thứ hai. Điều này không có gì sai; chỉ cần hiểu rằng đây là một hình tượng dân gian đã quen thuộc nhiều thế kỷ ở các nước châu Á, mang ý nghĩa hoan hỷ, buông bỏ, rộng lượng.
Vì hình tượng vui vẻ, gần gũi, tượng Di Lặc thường được tặng nhau dịp tân gia, khai trương. Người nhận có thể đặt lên ban thờ nếu gia đình muốn thờ, hoặc bày ở chỗ trang trọng trong phòng khách. Trong cả hai trường hợp, các nhà chùa thường khuyên giữ tượng sạch và đặt ở vị trí tương xứng, hơn là băn khoăn đúng sai.
Các dáng Di Lặc hay gặp và chỗ đặt hợp
Tên gọi dưới đây là cách cửa hàng hay gọi, có thể khác nhau giữa các nơi:
| Dáng tượng | Nhận diện | Thờ hay bày | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Ngồi cười, tay đặt trên gối | Ngồi xếp chân, bụng tròn, cười lớn, tay buông trên đầu gối hoặc cầm tràng hạt | Cả hai; hợp ban thờ vì dáng gọn | Dáng truyền thống, dễ chọn cỡ |
| Đứng vác túi vải | Đứng, một tay vác túi qua vai, tay kia cầm quạt hoặc tràng hạt | Thường bày; thờ cũng được nếu khám đủ cao | Đế hẹp hơn dáng ngồi |
| Giơ hai tay lên cao | Đứng, hai tay giơ cao, có khi nâng thỏi vàng hay khối cầu | Thường bày | Biến thể khá mới, tay giơ cao dễ gãy khi lau |
| Ngồi cùng năm em bé | Các em bé leo trèo quanh người, gọi là Di Lặc ngũ tử hay lục tử | Thường bày ở phòng khách | Nhiều chi tiết nhỏ, cần tay nghề; dễ bám bụi |
| Ngồi trên bao tiền, cầm đồng tiền | Kèm thỏi vàng, đồng xu, bao tiền | Thường bày ở cửa hàng | Biến thể thương mại; chọn theo sở thích, không theo lời hứa |
Các biến thể kèm thỏi vàng, đồng tiền là sản phẩm thị trường thêm vào hình tượng gốc. Gia đình thích thì chọn, nhưng không nên trả thêm tiền chỉ vì lời hứa "kéo tài lộc". Nếu định đặt lên ban thờ cùng Phật, Quan Âm, nhiều người chọn dáng ngồi cười truyền thống vì trang nghiêm hơn.
Điều nhiều gia đình giữ khi đặt tượng Di Lặc
Đặt ở chỗ cao, sạch. Trên ban thờ, trên kệ cao trong tủ kính, hoặc trên quầy ở độ cao ngang tầm mắt. Không đặt tượng trên sàn, dưới gầm bàn, trong phòng tắm hay cạnh thùng rác.
Không để đồ đè lên hoặc che mặt tượng. Tủ kính chật thường làm tượng bị đồ trang trí khác chèn trước mặt. Nên dành cho tượng một ngăn đủ thoáng.
Đặt trên ban thờ thì cúng chay. Nếu đặt chung ban với Phật, Quan Âm, giữ nếp cúng chay như các tượng khác. Nếu bày ở phòng khách, không cần thắp hương; nhiều nhà vẫn lau bụi định kỳ như với đồ quý.
Tượng được tặng không hợp chỗ. Nhận tượng quá lớn so với nhà, hoặc gia đình không thờ Phật, có thể bày ở chỗ trang trọng hoặc nhờ nhà chùa nhận. Đây là cách xử lý bình thường, không phải điều kiêng.
Không xoa bụng tượng thường xuyên. Thói quen xoa bụng tượng "lấy may" làm lớp sơn, lớp thếp mòn nhanh, tượng gỗ bị bóng dầu tay ở một chỗ. Nếu gia đình vẫn thích, chọn tượng đồng hoặc sứ ít bị ảnh hưởng hơn.
Xem nét cười và tay nghề: tượng Di Lặc đẹp khác tượng làm vội ở đâu
Cái khó của tượng Di Lặc là nét cười. Nét cười làm kỹ toả ra cả khuôn mặt: mắt híp lại thành hai vầng cong, gò má nhô, nếp nhăn khoé mắt rõ, miệng mở rộng nhưng không méo. Tượng làm vội thường có miệng cười nhưng mắt không cười, nhìn lâu thấy gượng; hoặc miệng mở quá rộng thành nhăn nhó.
Bụng và thân là chỗ xem độ mịn bề mặt. Tượng gỗ chạm tay có bề mặt bụng mượt nhưng vẫn còn dấu đục nhẹ ở nếp áo; tượng phay máy rồi đánh giấy ráp thì đều tăm tắp, nếp áo nông. Tượng đồng đúc nên xem các khe ngón chân, ngón tay, kẽ giữa túi vải và vai có sạch không.
Với tượng ngũ tử, đếm và xem từng em bé: nét mặt các em có rõ, có cân với tượng chính không, tay chân các em có dính bết vào thân tượng không. Đây là kiểu tượng mà khuôn đời sau rất dễ bị mờ chi tiết; tượng tốt nhìn gần vẫn thấy các em bé có biểu cảm riêng.
Chọn chất liệu và cỡ cho từng chỗ đặt
Trên ban thờ, tượng Di Lặc thường đặt ngang hàng hoặc thấp hơn tượng Phật chính một chút, cỡ cũng nhỏ hơn hoặc bằng. Chất liệu nên đồng bộ với các tượng sẵn có: bàn thờ toàn tượng gỗ mà thêm một pho sứ trắng sẽ hơi lạc tông, dù không sai.
Trong tủ kính phòng khách, tượng gỗ, sứ màu và đồng đều đẹp; chọn cỡ sao cho đỉnh tượng cách nóc ngăn tủ ít nhất vài đốt ngón tay và hai bên còn khoảng thở. Tủ có đèn chiếu thì tránh tượng composite sơn kém vì nhiệt và ánh sáng làm sơn ố nhanh hơn.
Với tượng bày trong tủ kính, cũng nên tính đến hơi nóng của đèn tủ. Bóng đèn halogen kiểu cũ đặt sát đầu tượng có thể làm sơn phai ở một mảng; đèn LED mát hơn và hợp hơn cho tủ trưng bày lâu năm.
Trên quầy cửa hàng, tượng hay bị chạm, bị bụi đường, nên đồng hoặc gỗ sơn PU bền hơn sứ. Cỡ vừa phải, không chiếm chỗ làm việc, và không đặt ở mép quầy nơi khách dễ quệt túi xách. Nếu cửa hàng đã có bàn thờ Thần Tài – Thổ Địa, tượng Di Lặc không cần đặt chung trên bàn ấy; bày ở kệ riêng cho gọn.
Giữ tượng Di Lặc sạch theo từng chất liệu
Tượng Di Lặc có nhiều mặt cong lớn ở bụng, vai và đầu, nên bụi và khói hương bám thành lớp mỏng đều, nhìn xa không thấy nhưng chạm tay thì dính. Cách đơn giản nhất là phủi bằng chổi lông mềm mỗi tuần một lần; với tượng ngũ tử nhiều kẽ, dùng cọ trang điểm khô để luồn vào giữa các em bé.
Tượng gỗ sơn hoặc thếp vàng chỉ lau bằng khăn khô, mềm; tuyệt đối không xịt nước lau kính hay dầu đánh bóng đồ gỗ lên lớp thếp. Tượng gỗ mộc có thể lau một lớp dầu dưỡng gỗ rất mỏng vài tháng một lần, lau khô lại ngay. Tượng đồng lau khăn khô, nếu có vết tay thì dùng khăn hơi ẩm rồi lau khô; đồng hun màu thì không chà mạnh.
Tượng sứ màu lau bằng khăn ẩm vắt kiệt, sau đó lau khô; tránh ngâm nước vì một số tượng sứ có lỗ thoát khí ở đáy, nước vào bên trong khó khô. Tượng composite lau khô là chính, chỗ bẩn dùng khăn hơi ẩm thấm nhẹ, không chà; nếu lớp sơn đã ố vàng sau vài năm, đó là giới hạn của vật liệu, có thể nhờ thợ sơn lại.
Mua tượng Di Lặc làm quà: những điều nên cân nhắc
Tượng Di Lặc là món quà phổ biến dịp tân gia, khai trương, mừng thọ. Để món quà dùng được chứ không thành gánh nặng cho người nhận:
- Hỏi khéo xem nhà người nhận đã có tượng chưa, và họ có thờ Phật hay không; có gia đình theo tín ngưỡng khác.
- Chọn cỡ vừa phải: tượng quá lớn buộc người nhận phải tìm chỗ đặt, ngại cất đi.
- Ưu tiên dáng truyền thống ngồi cười, dễ đặt ở cả ban thờ lẫn phòng khách.
- Chọn chất liệu bền, ít vỡ nếu người nhận ở xa phải vận chuyển.
- Gói tượng cẩn thận, kèm phiếu ghi chất liệu, cách lau; không cần kèm lời chúc hứa hẹn tài lộc.
Người nhận được tặng tượng mà không định thờ có thể bày ở chỗ trang trọng, hoặc nhờ nhà chùa nhận. Đây là chuyện bình thường, không cần áy náy.
Với người tặng, một tấm thiệp viết tay ghi lời chúc bình thường, như chúc nhà mới ấm cúng, chúc cửa hàng thuận lợi, thường được quý hơn những lời hứa hẹn in sẵn trên hộp tượng. Món quà ý nghĩa ở sự chu đáo khi chọn cỡ, chọn chất liệu cho đúng nhà người nhận.
Muốn xem thêm mẫu đồ thờ, tượng có mô tả chất liệu rõ ràng có thể tham khảo vatpham.com hoặc vatphamphongthuy.com.
Câu hỏi thường gặp
Tượng Di Lặc nên thờ hay để trưng bày?
Cả hai đều phổ biến. Nhiều gia đình đặt Di Lặc trên ban thờ cùng các tượng khác và cúng chay; nhiều gia đình bày ở phòng khách, cửa hàng. Dù cách nào, nên đặt ở chỗ sạch, cao, trang trọng, không đặt dưới sàn.
Tượng Di Lặc cầm thỏi vàng, ngồi bao tiền có khác tượng truyền thống không?
Đó là các biến thể do thị trường thêm vào hình tượng gốc. Hình tượng truyền thống là ông bụng tròn cười, vác túi vải hoặc ngồi thoải mái. Chọn biến thể nào là sở thích, không nên trả thêm tiền vì lời hứa tài lộc.
Đặt tượng Di Lặc trên bàn thờ gia tiên được không?
Nhiều gia đình đặt chung trên ban thờ, ở tầng trên hoặc cạnh tượng Phật chính, và cúng chay ở phần ban có tượng. Bàn thờ nhỏ quá thì có thể bày tượng ở kệ cao riêng cho thoáng.
Tượng Di Lặc gỗ bị bóng một chỗ ở bụng do hay xoa, có sửa được không?
Thợ đồ gỗ có thể làm sạch và phủ lại lớp hoàn thiện. Muốn tránh, hạn chế xoa tượng, hoặc chọn tượng đồng, sứ ít bị ảnh hưởng hơn nếu gia đình vẫn thích thói quen này.
Tượng Di Lặc ngũ tử có ý nghĩa gì?
Hình ảnh các em bé leo trèo quanh Di Lặc thường được hiểu là niềm vui sum vầy, con cháu đông vui. Đây là cách hiểu dân gian; tượng có nhiều chi tiết nhỏ nên cần chọn nơi làm kỹ và lau bụi bằng chổi lông mềm.