Giữ bàn thờ trong gia đình theo tập quán phổ biến gồm bốn nhịp: việc nhỏ hằng ngày (nước sạch, thắp hương nếu có thể), việc mỗi mùng một và ngày rằm (hoa, quả, lau dọn nhẹ), việc theo dịp trong năm (giỗ, Tết, bao sái cuối năm), và việc khi nhà đi vắng (an toàn, nhờ người trông). Không gia đình nào làm đủ mọi thứ mọi lúc; điều giúp bàn thờ luôn sạch sẽ, trang nghiêm là có một nhịp đều đặn và có người nhận việc rõ ràng.
Bài này dành cho người mới ra ở riêng, vừa nhận giữ bàn thờ thay bố mẹ, hay đang sống ở thành phố mà vẫn muốn giữ nếp nhà. Những gì viết ở đây là tập quán phổ biến; mỗi vùng, mỗi họ có nếp riêng, nên khi có điều chưa rõ, cách tốt nhất vẫn là hỏi người lớn trong họ. Văn khấn từng dịp, mâm cỗ ngày giỗ, cách đặt bàn thờ theo hướng là những chuyên đề khác; ở đây tập trung vào nhịp việc hằng ngày, hằng tháng, hằng năm.
Việc hằng ngày: ít mà đều
Việc phổ biến nhất mỗi sáng là thay chén nước sạch trên bàn thờ. Nhiều nhà dùng nước đun sôi để nguội hoặc nước lọc, đổ chén nước cũ vào chậu cây. Việc này mất một phút nhưng là nhịp giữ cho bàn thờ luôn có hơi người.
Thắp hương hằng ngày là nếp của nhiều gia đình, nhưng không phải nhà nào cũng làm. Người già ở nhà thường thắp hương sáng tối; gia đình trẻ đi làm cả ngày có thể chỉ thắp vào mùng một, ngày rằm và các dịp. Nếu thắp hằng ngày, chọn lúc có người ở nhà ít nhất nửa tiếng sau đó, thắp số nén vừa phải, và không thắp ngay trước khi cả nhà ra khỏi nhà.
Đèn thờ điện để sáng ngày đêm là thói quen của nhiều nhà. Nên dùng đèn LED công suất nhỏ, ít nóng, dây và ổ cắm còn tốt, cắm riêng một ổ có công tắc; định kỳ sờ thử phích cắm xem có nóng bất thường không. Nến và đèn dầu không nên để cháy qua đêm hay khi vắng người.
Lịch việc ở bàn thờ theo nhịp
Bảng dưới gom các việc thường gặp theo nhịp thời gian. Gia đình chọn những việc hợp với nếp và quỹ thời gian của mình:
| Nhịp | Việc thường làm | Thời gian ước chừng |
|---|---|---|
| Hằng ngày | Thay nước sạch; thắp hương nếu có người ở nhà; nhặt cánh hoa rơi | 1–5 phút |
| Hằng tuần | Phủi bụi mặt bàn, đồ thờ bằng chổi lông; kiểm hoa, thay nước lọ hoa | 10–15 phút |
| Mùng một, ngày rằm | Thay hoa tươi, đĩa quả; lau quanh bát hương; thắp hương; nhiều nhà cúng chay hoặc đặt mâm nhỏ | 20–40 phút |
| Ngày giỗ | Lau dọn kỹ trước một ngày; sắm lễ; mời họ hàng; dọn sau giỗ | Tuỳ quy mô |
| Cuối năm | Bao sái, rút chân nhang, đánh đồ đồng, trang hoàng Tết | 1–2 buổi |
| Khi cần | Sửa, thay đồ thờ hỏng; chuyển bàn thờ khi sửa nhà, chuyển nhà | Tuỳ việc |
Ghi lịch giỗ của ông bà, cha mẹ theo âm lịch vào lịch điện thoại, đặt nhắc trước một tuần, là cách đơn giản để người trẻ không quên ngày giỗ trong nhịp sống bận rộn.
Mùng một và ngày rằm: những việc nhiều nhà giữ
Hoa tươi. Thay hoa trước ngày, để hoa nở đẹp đúng ngày. Hoa trên bàn thờ chọn theo thói quen nhà mình; điều nhiều người coi trọng là hoa tươi, thay trước khi héo, nước lọ hoa không để đục.
Đĩa quả. Một đĩa quả tươi đặt trên mâm bồng hoặc đĩa. Không cần nhiều; quả hạ xuống sau khi hương tàn để cả nhà dùng, không để quả thối trên bàn thờ.
Thắp hương, khấn ngắn. Người chủ việc thắp hương, khấn ngắn bằng văn khấn quen hoặc lời giản dị. Văn khấn mùng một và rằm có trong chuyên mục văn khấn của trang.
Lau dọn nhẹ. Lau quanh miệng bát hương, phủi tàn rơi trên mặt bàn, rửa chén nước. Đây là dịp đều đặn nhất để giữ bàn thờ sạch giữa các lần bao sái.
Mâm cúng. Nhiều nhà cúng thêm một mâm chay hoặc mâm cơm nhỏ vào mùng một, ngày rằm, nhất là rằm tháng Giêng và rằm tháng Bảy. Món trên mâm là chuyên đề riêng; ở đây chỉ nhắc rằng mâm giản dị là đủ.
Ngày giỗ: việc ở bàn thờ trước, trong và sau
Ngày giỗ là dịp bàn thờ đông người và nhiều đồ nhất trong năm sau Tết. Phần mâm cỗ là chuyên đề riêng; ở đây chỉ nói những việc ở chính bàn thờ:
- Trước một hai ngày: lau dọn kỹ bàn thờ, rút bớt chân nhang nếu đầy, thay hoa, kiểm đèn, nến. Lau kính ảnh thờ của người được giỗ.
- Tối hôm trước: nhiều nhà có lệ cúng tiên thường, tức là thắp hương báo ngày giỗ hôm sau, mời ông bà về; lễ giản dị với hương, hoa, quả.
- Ngày chính giỗ: sắp mâm cỗ phía trước bàn thờ hoặc trên bàn thấp, không che ảnh thờ. Người chủ việc thắp hương, khấn, sau đó con cháu lần lượt thắp hương theo thứ bậc.
- Trong lúc đông người: cử một người trông bàn thờ, để ý hương nến, trẻ nhỏ chạy quanh, khách đặt túi đồ gần lửa.
- Sau giỗ: hạ cỗ, hoá vàng nếu nhà có lệ ở nơi an toàn, dọn đồ, lau mặt bàn, để lại hoa và đĩa quả như ngày thường.
Với giỗ đầu, giỗ hết của người mới mất, nghi thức thường đầy đủ hơn và có liên quan đến bàn thờ tang; nên hỏi người lớn trong họ hoặc nhà chùa để làm đúng nếp gia đình.
Ai giữ bàn thờ và chia việc trong nhà
Theo tập quán phổ biến, bàn thờ gia tiên do người con trưởng hoặc người con ở cùng cha mẹ giữ; khi cha mẹ còn, cha mẹ là người chủ việc. Nhưng đời sống thành phố khiến nhiều nhà thay đổi: con thứ ở gần giữ bàn thờ, con gái giữ bàn thờ bên ngoại, anh em luân phiên lo giỗ. Những sắp xếp ấy là chuyện bàn bạc trong họ, không có đúng sai tuyệt đối.
Trong một nhà, chia việc rõ giúp bàn thờ không bị bỏ quên: ai thay nước buổi sáng, ai mua hoa rằm, ai nhắc lịch giỗ, ai lo bao sái cuối năm. Trẻ con có thể nhận việc nhỏ như thay nước, gấp khăn, để lớn lên quen nếp nhà mà không thấy nặng nề.
Người con xa quê, không giữ bàn thờ chính, vẫn có thể góp phần: gửi tiền sắm lễ, về giỗ khi được, gọi điện hỏi thăm việc thờ cúng, và thắp hương ở bàn thờ nhỏ nơi mình ở nếu gia đình có lập. Nhiều nhà lập bàn thờ vọng ở thành phố theo cách giản dị; việc lập bàn thờ nhỏ trong căn hộ có bài riêng.
Ghi lại nếp nhà: sổ giỗ, ảnh thờ, lời dặn của người lớn
Nhiều gia đình trẻ gặp chung một khó khăn: khi ông bà, cha mẹ còn, mọi việc thờ cúng người lớn nắm hết trong đầu; đến lúc con cháu nhận giữ bàn thờ thì không ai nhớ ngày giỗ cụ nào, đặt bát hương thế nào, khấn tên tuổi ra sao. Ghi lại khi người lớn còn khoẻ là việc rất đáng làm.
Một cuốn sổ giỗ đơn giản gồm: tên, tên thường gọi, quan hệ trong gia đình, ngày mất theo âm lịch, nơi an táng, và những nếp riêng như cúng chay hay mặn, ai thường chủ lễ. Thêm vào đó vài dòng về cách bày bàn thờ, số bát hương, ý nghĩa từng bát nếu nhà có nhiều bát. Ghi tay trong sổ và chụp lại lưu trong điện thoại của vài người trong nhà.
Ảnh thờ nên có bản gốc được quét lưu bằng máy, vì ảnh in để trên bàn thờ sẽ phai theo năm tháng, mốc trong mùa nồm. Khi cần in lại, có bản gốc rõ nét sẽ đỡ hơn nhiều so với chụp lại ảnh đã phai. Những việc ghi chép này không thuộc về nghi lễ, nhưng chính chúng giúp nếp nhà được giữ qua nhiều thế hệ.
Khi cả nhà đi vắng dài ngày
Đi du lịch, về quê ăn Tết, đi công tác dài ngày là lúc bàn thờ dễ thành nguy cơ cháy nhất nếu không chuẩn bị. Trước khi đi:
- Không thắp hương, nến trong vòng vài giờ trước khi rời nhà; tắt hẳn nến, đèn dầu.
- Cân nhắc tắt đèn thờ điện, hoặc chỉ để đèn LED nhỏ cắm ổ có cầu chì; rút các đèn trang trí.
- Hạ hoa, quả xuống để không thối, ruồi bọ; đổ nước lọ hoa.
- Rút bớt chân nhang nếu bát hương đầy.
- Nếu đi lâu, nhờ người thân hoặc hàng xóm tin cậy ghé qua thay nước, thắp hương vào ngày rằm, mùng một nếu gia đình muốn giữ nếp.
- Đóng cửa sổ phòng thờ để tránh mưa hắt, nhưng nếu đi vào mùa nồm thì đặt túi hút ẩm trong tủ thờ.
Về đến nhà, thắp hương báo đã về, thay nước và hoa mới. Việc nhỏ này được nhiều gia đình giữ như một cách báo với ông bà, tổ tiên.
Những điều cần nhớ để giữ nếp lâu dài
Thứ nhất, sạch sẽ quan trọng hơn đầy đủ. Một bàn thờ ít đồ mà sạch, hoa tươi, nước trong trang nghiêm hơn nhiều so với bàn thờ đầy đồ mà bụi bám, hoa héo, chân nhang cao ngất. Khi bận, hãy giữ những việc nhỏ nhất, như nước sạch và phủi bụi, thay vì bỏ hẳn.
Thứ hai, giữ một nếp nhất quán. Những câu hỏi như thắp mấy nén hương, đặt lọ hoa bên nào, cúng mặn hay chay vào ngày rằm có nhiều câu trả lời khác nhau. Hỏi người lớn trong họ một lần, ghi lại, và làm theo đều đặn, sẽ đỡ rối hơn là mỗi lần đọc một nguồn lại đổi.
Thứ ba, an toàn trước hết. Bàn thờ là nơi có lửa thường xuyên trong nhà. Không để hương nến cháy khi vắng người, giữ chân nhang gọn, dùng đèn điện đúng cách, để xa giấy, rèm, cành khô. Thứ tư, không cần tốn kém: lễ vật giản dị, đúng dịp, làm bằng sự chu đáo của cả nhà là điều nhiều người coi trọng hơn mâm lễ to.
Câu hỏi thường gặp
Có cần thắp hương hằng ngày không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình thắp hằng ngày, nhiều gia đình chỉ thắp vào mùng một, ngày rằm và các dịp. Nếu thắp hằng ngày, chọn lúc có người ở nhà sau đó, không thắp ngay trước khi cả nhà ra ngoài.
Nước trên bàn thờ thay bao lâu một lần?
Nhiều nhà thay mỗi sáng. Nếu không kịp, ít nhất thay vào mùng một, ngày rằm và trước các dịp lễ. Nước cũ có thể đổ vào chậu cây, rửa chén sạch trước khi rót nước mới.
Đi du lịch cả tuần thì bàn thờ để thế nào?
Tắt nến, không thắp hương trước khi đi vài giờ, cân nhắc tắt đèn thờ hoặc chỉ để đèn LED nhỏ cắm ổ có cầu chì, hạ hoa quả, rút bớt chân nhang. Có thể nhờ người thân ghé qua vào ngày rằm.
Con gái có được giữ bàn thờ bố mẹ không?
Tập quán phổ biến là con trai trưởng giữ bàn thờ, nhưng nhiều gia đình hiện nay để con gái giữ khi phù hợp hoàn cảnh. Đây là chuyện bàn bạc trong gia đình và họ hàng, không có đúng sai tuyệt đối.
Mùng một, ngày rằm có bắt buộc cúng mâm cơm không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình chỉ thắp hương, thay hoa quả và nước. Có nhà cúng mâm chay hoặc mâm cơm nhỏ, nhất là rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy. Làm vừa sức, giản dị là được.