Cỡ tượng thờ vừa bàn thờ là cỡ mà đài sen hay chân đế chiếm khoảng một nửa đến hai phần ba chiều sâu tầng thờ, đỉnh tượng cách nóc tủ hoặc khung trên ít nhất một gang tay, và mặt tượng nằm ở ngang hoặc cao hơn tầm mắt người đứng thắp hương. Ba con số đó đo được trong năm phút bằng một cây thước dây, và đáng giá hơn mọi lời "cỡ này đẹp nhất" ở cửa hàng.
Lỗi hay gặp nhất là mua tượng theo ảnh trên mạng hoặc theo cảm giác ở cửa hàng, nơi trần cao và gian trưng bày rộng làm mọi pho tượng trông nhỏ hơn. Về đến nhà, tượng che hết bát hương, sát nóc khám, hoặc ngược lại lọt thỏm sau lọ hoa. Bài này đưa ra cách đo, cách tính và vài con số ví dụ giả định để bạn tự kiểm trước khi trả tiền, cùng phần an toàn mà chuyện chọn cỡ hay bị bỏ quên: khoảng cách giữa tượng với hương, nến và đèn.
Ba phép đo cần làm trước khi đi mua
Chuẩn bị thước dây, giấy bút, và nếu được thì chụp một tấm ảnh bàn thờ từ chỗ đứng thắp hương. Đo ở chỗ sẽ đặt tượng, không đo cả bàn:
- Chiều sâu dùng được: từ mép ngoài của tầng thờ vào tới tường hoặc vách hậu. Trừ đi phần gờ trang trí, chỗ bắt đèn nếu có.
- Chiều rộng dùng được: khoảng trống giữa hai thứ cố định hai bên, như cột khám, đèn thờ, lọ hoa cố định. Tượng cần dư ra mỗi bên ít nhất một bàn tay để lau và để không chạm đồ khác.
- Khoảng trống chiều cao: từ mặt tầng lên tới điểm thấp nhất phía trên — nóc khám, diềm chạm, đèn treo, khung cuốn thư.
- Chiều cao mặt tầng so với sàn, và chiều cao tầm mắt của người hay thắp hương nhất trong nhà. Con số này quyết định tượng có bị "chìm" hay không.
Ghi bốn con số này lại kèm ảnh. Ở cửa hàng, chỉ cần đưa ra là người bán có kinh nghiệm sẽ lọc được cỡ phù hợp, đỡ mất thời gian cho cả hai bên.
Ví dụ giả định cho ba cỡ bàn thờ thường gặp
Các con số dưới đây là ví dụ giả định để minh hoạ cách tính, không phải tiêu chuẩn. Mỗi mẫu tượng có tỷ lệ đế và thân khác nhau, nên luôn đối chiếu với kích thước đáy thật của pho tượng định mua:
| Chỗ đặt tượng | Chiều sâu dùng được | Khoảng trống chiều cao | Đáy tượng nên khoảng | Chiều cao tượng nên khoảng |
|---|---|---|---|---|
| Bàn thờ treo căn hộ | 35 cm | 45 cm | 15–20 cm | 25–32 cm |
| Tầng trên bàn thờ đứng nhà ống | 45 cm | 60 cm | 20–28 cm | 35–45 cm |
| Phòng thờ riêng, khám lớn | 60 cm | 90 cm | 30–38 cm | 50–70 cm |
Cách tính ở đây: đáy tượng lấy khoảng một nửa đến hai phần ba chiều sâu, chiều cao tượng lấy khoảng khoảng trống trừ đi một gang tay. Cột cuối luôn phải đối chiếu với tầm mắt: nếu mặt tầng đã cao 1,4 m thì tượng 30 cm cũng đủ đưa mặt tượng lên trên tầm mắt người đứng.
Ba dấu hiệu tượng không vừa bàn
Tượng che bát hương hoặc ảnh thờ. Khi đứng thắp hương mà phải nghiêng người mới thấy ảnh ông bà, hoặc hương cắm xong khói phả thẳng vào mặt tượng ở khoảng cách chỉ vài phân, là tượng đang quá to hoặc đặt quá sát mép ngoài.
Đỉnh tượng chạm hoặc gần chạm nóc. Tượng sát nóc trông chật, khó nhấc ra lau, và nếu phía trên có đèn thì đầu tượng là chỗ nóng nhất, lớp sơn dễ hỏng. Cần ít nhất một gang tay khoảng trống.
Tượng lọt thỏm sau đồ thờ. Ngược lại, tượng quá nhỏ bị lọ hoa, chân nến che mất nửa thân. Thay vì mua tượng to hơn, có thể kê một bục gỗ thấp dưới tượng để nâng lên, chi phí nhỏ hơn nhiều.
Tượng cập kênh hoặc nghiêng về trước. Đáy tượng không phẳng, hoặc mặt tầng thờ hơi dốc ra ngoài, làm tượng có xu hướng chúi về phía người đứng. Đặt một viên bi nhỏ lên mặt tầng để thử độ dốc; nếu bi lăn ra ngoài, cần chêm lại chân bàn trước khi đặt tượng nặng.
Tượng ngồi, tượng đứng và tỷ lệ đế với thân
Cùng một chiều cao, tượng ngồi trên đài sen có đáy rộng hơn nhiều so với tượng đứng. Ví dụ giả định: tượng ngồi cao 40 cm có đài sen rộng khoảng 25 cm, trong khi tượng đứng cao 40 cm chỉ có đế rộng chừng 13–15 cm. Vì vậy, với tầng thờ nông, tượng đứng có vẻ "vừa" về chiều sâu nhưng lại kém vững hơn.
Tượng đứng hợp với khám sâu, có vách hậu để tựa mắt nhìn, và nhà không có trẻ nhỏ hay vật nuôi leo trèo. Tượng ngồi hợp với gần như mọi chỗ, nhất là bàn thờ treo và tầng trên hẹp của bàn thờ đứng.
Khi so hai mẫu, đừng chỉ so chiều cao. Hỏi thêm bề rộng và chiều sâu đáy, rồi đặt con số ấy cạnh số đo chiều sâu tầng thờ của nhà mình. Một pho tượng có đáy sâu hơn hai phần ba chiều sâu tầng sẽ đẩy bát hương ra sát mép, chỗ dễ bị quệt tay khi thắp hương.
Thước Lỗ Ban: tập quán nên hiểu đúng mức
Nhiều cửa hàng đồ thờ ghi kích thước tượng, bàn thờ theo các cung "đẹp" trên thước Lỗ Ban. Đây là tập quán lâu đời của nghề mộc và nghề làm đồ thờ, và nhiều gia đình muốn theo. Nếu nhà bạn coi trọng điều này, bạn có thể nhờ người bán chọn trong số các cỡ vừa với bàn những cỡ rơi vào cung mà gia đình muốn.
Điều quan trọng là thứ tự ưu tiên: trước hết tượng phải vừa với chỗ đặt thật, an toàn, không che đồ thờ khác; sau đó mới chọn trong các cỡ vừa ấy một cỡ theo thước Lỗ Ban nếu muốn. Mua một pho tượng "đúng cung" nhưng sát nóc khám hay chênh vênh mép bàn là đặt tập quán lên trên sự an toàn.
Cũng nên biết rằng có nhiều loại thước Lỗ Ban khác nhau, và người bán đôi khi đo chiều cao tượng có tính đài sen, đôi khi không. Hỏi rõ con số trên tem là đo từ đâu tới đâu.
Tượng đặt trên bục, trong khám và trên bàn thờ treo
Khi bàn chỉ có một mặt phẳng, nhiều nhà kê một bục gỗ phía sau để nâng tượng lên cao hơn bát hương. Bục nên rộng hơn đáy tượng mỗi bên vài phân, chân phẳng, cùng tông gỗ với bàn; bục cao chừng 10–20 cm là đủ tạo bậc mà không làm tượng chênh vênh.
Tượng đặt trong khám có cửa cần đo cả độ mở của cánh cửa và độ sâu thật bên trong khám, vì vách khám thường dày. Nhiều người đo kích thước ngoài của khám rồi mua tượng, về mới thấy tượng không lọt qua cửa khám.
Bàn thờ treo trong căn hộ thường nông, chỉ khoảng 30–40 cm, nên hợp với tượng nhỏ, nhẹ, đế rộng. Trọng lượng tượng cộng với bát hương, đèn, đồ cúng ngày rằm phải nằm trong tải trọng an toàn mà thợ lắp đã tính; việc bắt vít và chọn tường là chuyên đề riêng, nhưng khi chọn tượng bạn cần biết con số tải trọng ấy.
Một mẹo nhỏ cho bàn thờ treo: cân thử tổng mọi thứ sẽ đặt lên bàn vào ngày nhiều đồ nhất, thường là rằm tháng Giêng hay ngày Tết, gồm tượng, bát hương đầy cát, đèn, lọ hoa có nước, đĩa quả. Con số này hay lớn hơn nhiều người nghĩ, và chính nó, chứ không phải trọng lượng tượng đứng riêng, mới là thứ cần so với tải trọng của bàn.
Khoảng cách với bát hương, nến và đèn: phần an toàn của chuyện chọn cỡ
Cỡ tượng không chỉ là chuyện đẹp mắt. Tượng to đặt sát bát hương thì hương cắm xong cách mặt tượng chỉ vài phân; tàn hương rơi lên đài sen, khói hun đen một vệt trên ngực tượng sau vài tháng, và với tượng gỗ sơn, tượng composite, đầu hương còn đỏ chạm vào là để lại vết cháy.
Một khoảng cách dễ nhớ là để đầu những nén hương đã cắm cách thân tượng ít nhất một gang tay. Nến và đèn dầu cần xa hơn nữa, và không đặt ở chỗ mà rèm, cành hoa khô, giấy trang trí có thể đổ vào. Đèn thờ điện ít rủi ro hơn ngọn lửa trần, nhưng bóng đèn sợi đốt kiểu cũ vẫn nóng; đèn LED mát hơn và hợp với khám nhỏ.
Vì thế khi tính cỡ, hãy cộng vào chiều sâu cần có cả khoảng an toàn này. Nếu tầng thờ chỉ đủ cho một pho tượng to mà bát hương phải đặt sát mép, thì chọn tượng nhỏ hơn một cỡ là lựa chọn đúng. Và dù tượng cỡ nào, thói quen không để hương, nến cháy khi cả nhà đi vắng vẫn là quy tắc an toàn đầu tiên của mọi bàn thờ.
Mang gì đến cửa hàng và kiểm gì khi nhận tượng
Đi mua với đủ thông tin sẽ tránh cảnh mua về rồi đổi, vốn vừa mất công vừa ngại với người lớn trong nhà:
- Bốn con số đo ở trên, ghi rõ đơn vị.
- Ảnh bàn thờ chụp thẳng từ chỗ đứng thắp hương, có thước dây trong ảnh làm tham chiếu.
- Kích thước đáy bát hương, chân nến, lọ hoa đang dùng.
- Khi nhận tượng: đo lại đáy và chiều cao thật, so với con số người bán báo; kiểm tượng đứng thẳng trên mặt phẳng, không cập kênh.
- Đặt thử lên tầng thờ trước khi bóc hết bao bì, nếu cửa hàng cho đổi khi không vừa.
- Hỏi trước điều kiện đổi cỡ: trong bao nhiêu ngày, có cần giữ hộp và xốp không, ai chịu phí vận chuyển hai chiều.
Với tượng đặt làm theo kích thước riêng, nên chốt bằng bản vẽ có ghi số đo đáy và chiều cao, kèm ảnh tượng mẫu đất hoặc phôi trước khi hoàn thiện, để tránh cảnh tượng giao về lệch vài phân so với khám.
Muốn xem thêm mẫu đồ thờ, tượng có mô tả chất liệu rõ ràng có thể tham khảo vatpham.com hoặc vatphamphongthuy.com.
Câu hỏi thường gặp
Tượng thờ trong nhà nên cao bao nhiêu là vừa?
Tuỳ chỗ đặt. Cách tính hay dùng là đáy tượng chiếm khoảng một nửa đến hai phần ba chiều sâu tầng thờ, chiều cao tượng bằng khoảng trống chiều cao trừ đi một gang tay. Bàn thờ treo căn hộ thường hợp tượng nhỏ, phòng thờ riêng mới hợp tượng lớn.
Mua tượng to hơn bàn một chút có sao không?
Tượng to quá sẽ che bát hương, ảnh thờ, sát nóc, khó lau và dễ đổ khi chạm. Về lâu dài người trong nhà thường thấy chật và phải đổi. Nếu thích tượng lớn, nên cân nhắc đổi bàn thờ hoặc kê thêm bục, khám phù hợp.
Có bắt buộc chọn cỡ tượng theo thước Lỗ Ban không?
Đây là tập quán của nghề mộc và nghề làm đồ thờ, gia đình tự quyết có theo hay không. Nếu theo, hãy chọn trong số các cỡ đã vừa chỗ đặt, an toàn, rồi mới xét cung trên thước.
Tượng quá nhỏ so với bàn thì xử lý thế nào?
Kê một bục gỗ thấp dưới tượng để nâng lên, hoặc thu gọn đồ thờ phía trước để tượng không bị che. Cách này rẻ và nhanh hơn mua tượng mới.
Kích thước tượng ghi trên tem có tính đài sen không?
Không thống nhất giữa các nơi. Có nơi ghi chiều cao toàn bộ, có nơi chỉ tính thân tượng. Luôn hỏi rõ và tự đo lại đáy, chiều cao thật trước khi nhận.