Trang hoàng bàn thờ đón Tết thường gồm ba phần: thay mới những đồ tiêu hao (hoa, nến, hương, nước, khăn phủ), bày thêm đồ của dịp Tết (mâm ngũ quả, bánh chưng hoặc bánh tét, bánh mứt, rượu, cành đào hoặc mai đặt cạnh bàn thờ, câu đối đỏ), và giữ nguyên những đồ thờ lâu năm đã được bao sái sạch sẽ. Bàn thờ đẹp ngày Tết là bàn thờ đầy đặn mà không chật, rực rỡ mà vẫn an toàn.
Bài này đi theo đúng thứ tự một gia đình thường làm trong tuần cuối năm: rà lại đồ thờ, sắm thêm, bày biện, và kiểm an toàn trước đêm giao thừa. Cách bày mâm ngũ quả và các món trong mâm cỗ Tết là chuyên đề riêng, ở đây chỉ nhắc chỗ đặt. Mỗi vùng có nếp Tết khác nhau, miền Bắc hay bánh chưng và đào, miền Nam hay bánh tét và mai; cứ theo nếp nhà mình.
Sắm mới, giữ lại và thêm vào: bảng rà nhanh
Trước khi ra chợ, đứng trước bàn thờ đã bao sái và rà theo ba cột. Cách này tránh mua thừa đồ đã có, cũng tránh quên những thứ hay bị bỏ sót:
| Nhóm | Đồ thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Thay mới | Hoa tươi, nến hoặc bóng đèn thờ, hương, khăn phủ bàn thờ nếu đã cũ bạc, chén nước nếu sứt | Hoa nên mua hai đợt: một đợt cho 23–27 tháng Chạp, một đợt tươi cho đêm giao thừa |
| Giữ lại | Bát hương, ảnh thờ, bài vị, đỉnh đồng, chân nến, mâm bồng, lọ hoa | Đã bao sái sạch; đồ hỏng thì sửa hoặc thay sau Tết, không cần vội |
| Thêm cho Tết | Mâm ngũ quả, bánh chưng hoặc bánh tét, bánh mứt, chai rượu, trà, câu đối đỏ, cành đào hoặc mai, đèn trang trí | Không nhất thiết đủ tất cả; chọn theo nếp nhà và chỗ trống thật |
Một mẹo nhỏ: bày thử đồ Tết lên bàn thờ trước khi mua thêm. Mặt bàn thường nhỏ hơn mình nghĩ; một mâm ngũ quả lớn, hai cây bánh chưng, hộp mứt và chai rượu có khi đã kín cả mặt bàn của bàn thờ cỡ vừa.
Rà lại đồ thờ trước khi sắm: sửa gì, thay gì, để sau Tết gì
Tuần cuối năm là lúc nhiều người phát hiện đồ thờ có vấn đề: chân nến lung lay, lọ hoa nứt chân, ảnh thờ phai màu, khăn phủ bàn thờ bạc màu, bóng đèn thờ chập chờn. Rà lại ngay sau buổi bao sái, khi mọi đồ còn đang được lau từng món, là cách dễ nhất để không bỏ sót.
Những thứ liên quan đến an toàn nên xử lý trước Tết: đèn thờ chập chờn, dây điện nứt vỏ, chân nến lung lay, ổ cắm sau bàn thờ cháy xém. Những thứ thuộc về vẻ đẹp như ảnh thờ phai, đồ đồng xỉn, khăn phủ cũ có thể thay nếu kịp, còn không thì ghi lại để làm sau Tết; không cần vội vàng mua đồ kém chất lượng chỉ để kịp ngày.
Riêng bát hương, ảnh thờ, bài vị là những đồ nhiều gia đình coi trọng việc thay; nếu muốn thay vào dịp cuối năm, nên hỏi người lớn trong họ và làm theo nếp nhà, với trình tự riêng. Phần lớn các đồ thờ khác thì thay như thay một món đồ dùng trong nhà, chỉ cần làm cẩn thận và sạch sẽ.
Bày đồ Tết sao cho đầy đặn mà không chật
Nguyên tắc chung là giữ trục giữa thông thoáng: ảnh thờ, bài vị, bát hương phải nhìn rõ từ chỗ đứng thắp hương. Mâm ngũ quả thường đặt phía trước bát hương hoặc lệch một bên theo nếp nhà; bánh chưng, bánh tét, hộp mứt, chai rượu xếp hai bên hoặc trên bàn thấp phía trước nếu nhà có án gian hai cấp.
Với bàn thờ chỉ một mặt bàn, nên dùng chiều cao thay cho chiều rộng: đặt mâm bồng cao cho quả, xếp bánh chưng chồng gọn, để chai rượu đứng chứ không nằm. Những đồ dâng mà không cần nằm trên bàn, như thùng bia, két nước ngọt, nhiều nhà đặt ở bàn phụ bên cạnh hoặc dưới đất trên khay sạch, không chất lên bàn thờ.
Cành đào, cành mai cao thường cắm ở bình lớn đặt dưới sàn bên cạnh bàn thờ, không đặt lên mặt bàn, vì cành cao dễ đổ và dễ gần lửa nến. Hoa trên bàn thờ thì dùng lọ thờ quen thuộc, chọn loại hoa nhà mình hay dâng. Chậu quất, chậu cây cảnh lớn đặt trong phòng khách hoặc ngoài sân, không chen vào trước bàn thờ.
Câu đối, liễn đỏ và đồ giấy trang trí
Câu đối đỏ dán hay treo. Nhiều nhà treo hoặc dán một đôi câu đối đỏ hai bên bàn thờ hay cửa phòng thờ ngày Tết. Chọn câu đối in hoặc viết sẵn có nội dung chúc phúc chung; nếu dán lên tường sơn, dùng băng dính giấy dễ bóc để không lột sơn sau Tết.
Giữ giấy xa ngọn lửa. Câu đối, liễn, đồ trang trí bằng giấy, tua rua vải là những thứ bắt lửa nhanh nhất trên bàn thờ ngày Tết. Treo chúng ở chỗ cách nến, đèn dầu và bát hương ít nhất vài gang tay; không để mép giấy rủ xuống gần đầu hương.
Đồ trang trí bằng nhựa, kim tuyến. Một số gia đình thích thêm đồ trang trí màu đỏ vàng bằng nhựa, kim tuyến. Nên dùng vừa phải để bàn thờ không thành gian trưng bày; đồ nhựa cũng không nên để gần nguồn nhiệt.
Tháo dọn sau Tết. Đồ trang trí ngày Tết thường được tháo sau lễ hoá vàng hoặc sau rằm tháng Giêng tuỳ nhà. Đồ giấy cũ có thể hoá cùng vàng mã ở nơi được phép, hoặc bỏ vào rác tái chế giấy.
Đèn nháy và đèn trang trí: đẹp nhưng phải đúng cách
Đèn nháy quanh bàn thờ đã thành thói quen của nhiều nhà trong dịp Tết. Rủi ro không nằm ở bản thân đèn mà ở cách dùng: dây đèn rẻ tiền vỏ mỏng, đầu nối hở; dây quấn quanh chân nến, bát hương nóng; nhiều bộ đèn cắm chung một ổ nối dài đặt sau bàn thờ bám bụi; bật suốt ngày đêm cả tuần khi cả nhà đi chúc Tết.
Cách dùng an toàn hơn: chọn dây đèn có thông tin nhà sản xuất, đèn LED hạ áp ít nóng; không quấn dây quanh bát hương, chân nến, ảnh thờ hay tượng; không dán dây lên mép bàn thờ gỗ bằng băng dính sát nguồn nhiệt; cắm vào ổ cắm có công tắc riêng hoặc ổ có cầu chì; tắt khi đi ngủ và khi ra khỏi nhà.
Nến và đèn dầu ngày Tết thường thắp nhiều hơn ngày thường. Đặt nến trên chân nến vững, xa cành hoa khô, giấy, rèm cửa; không để nến cháy khi cả nhà đi lễ đầu năm. Nhà phố, chung cư có thể thay nến bằng đèn thờ điện trong những lúc vắng người, chỉ thắp nến thật trong lúc cúng.
Kiểm an toàn trước đêm giao thừa
Đêm giao thừa là lúc bàn thờ có nhiều lửa, nhiều đồ, nhiều người qua lại nhất trong năm. Năm phút kiểm tra trước giờ cúng đáng giá hơn mọi lời chúc:
- Rút bớt chân nhang nếu bát hương đã đầy, để hương mới cắm vững và không bén vào chân nhang cũ.
- Kiểm dây đèn trang trí: không có đoạn nóng bất thường, không dây nào chạm bát hương hay nến.
- Dọn đồ dễ cháy ra xa: giấy gói quà, túi nilon, hộp bánh rỗng, cành hoa khô.
- Chuẩn bị chỗ hoá vàng ngoài trời hoặc nơi toà nhà quy định, có chậu chứa, nước để dập.
- Thống nhất ai trông bàn thờ sau giờ cúng, ai tắt nến trước khi đi ngủ hay trước khi đi lễ chùa đầu năm.
Ở chung cư, nên nắm nội quy toà nhà về việc thắp hương, hoá vàng và vị trí bình chữa cháy gần nhất. Nhiều toà nhà có đầu báo khói trong căn hộ; thắp quá nhiều hương trong phòng kín có thể làm đầu báo kêu, nên mở hé cửa thông gió.
Bàn thờ Tết ở căn hộ nhỏ, nhà thuê và khi về quê ăn Tết
Bàn thờ ở căn hộ thường là bàn thờ treo hoặc tủ thờ thấp, mặt bàn chỉ vừa đủ cho bát hương, ảnh thờ, đèn và một lọ hoa. Trang hoàng Tết ở đây nên dùng bàn phụ: một chiếc bàn gỗ thấp phủ khăn đỏ đặt ngay dưới hoặc trước bàn thờ, bày mâm ngũ quả, bánh, rượu ở đó. Mặt bàn thờ chính giữ thoáng, an toàn.
Người ở nhà thuê, ký túc xá, nhà trọ thường không lập bàn thờ gia tiên chính, nhưng nhiều người vẫn muốn có một góc nhỏ ngày Tết: một bát hương nhỏ, ảnh ông bà, một lọ hoa, một đĩa quả. Nên hỏi chủ nhà về việc thắp hương, dùng đèn thờ điện là chính, và để ý quy định phòng cháy của khu trọ.
Gia đình về quê ăn Tết thì bàn thờ ở thành phố thường được trang hoàng gọn hơn, thắp hương trước khi đi, rồi tắt hết lửa, rút đèn trang trí, hạ hoa quả dễ hỏng. Ngày trở lại sau Tết, thắp hương báo đã về, thay hoa nước mới. Trang hoàng nhiều mà không có người trông là trang hoàng thiếu an toàn.
Sau Tết: dọn đồ Tết, giữ bàn thờ như ngày thường
Sau lễ hoá vàng, thường vào khoảng mùng 3 đến mùng 7 tháng Giêng tuỳ nhà, gia đình dọn dần đồ Tết khỏi bàn thờ: hạ bánh chưng, bánh mứt để dùng, thay mâm ngũ quả bằng đĩa quả thường ngày, tháo đèn trang trí. Câu đối đỏ có nhà giữ đến rằm tháng Giêng, có nhà giữ cả năm.
Đây cũng là lúc xem lại những đồ thờ đã hỏng, mẻ, cần thay mà chưa kịp làm trước Tết, để lên kế hoạch sửa hoặc mua trong năm, không đợi đến tháng Chạp sau mới vội. Cành đào, mai đã tàn thì bỏ đúng nơi thu gom rác cây cảnh của khu phố.
Giữ bàn thờ như ngày thường nghĩa là trở lại những việc đều đặn: nước sạch, hoa tươi theo rằm, mùng một, phủi bụi hằng tuần, không để hương nến cháy khi vắng nhà. Bàn thờ được giữ đều đặn quanh năm thì đợt trang hoàng Tết năm sau nhẹ nhàng hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Cành đào, cành mai có nên đặt lên bàn thờ không?
Cành cao nên cắm ở bình lớn đặt dưới sàn cạnh bàn thờ, không đặt lên mặt bàn, vì dễ đổ và dễ gần lửa nến. Trên bàn thờ chỉ cần lọ hoa thờ với hoa nhà mình hay dâng.
Bánh chưng trên bàn thờ ngày Tết bày mấy cái, đặt ở đâu?
Tuỳ nếp nhà, nhiều gia đình bày một đôi bánh chưng hoặc bánh tét, đặt hai bên hoặc phía trước bát hương, không che ảnh thờ. Bàn nhỏ thì xếp chồng gọn hoặc đặt ở bàn phụ.
Có nên quấn đèn nháy quanh bàn thờ không?
Nếu dùng, chọn dây đèn LED có thông tin nhà sản xuất, không quấn quanh bát hương, chân nến, ảnh thờ, tượng; cắm ổ có công tắc riêng và tắt khi đi ngủ, khi ra khỏi nhà.
Bàn thờ ở chung cư trang hoàng Tết thế nào cho gọn?
Giữ trục giữa thông thoáng, dùng mâm bồng cao để tiết kiệm mặt bàn, đặt đồ dâng lớn ở bàn phụ. Dùng đèn thờ điện khi vắng nhà, thắp hương vừa phải, mở hé cửa để đầu báo khói không kêu.
Khi nào thì dọn đồ Tết trên bàn thờ?
Thường sau lễ hoá vàng, khoảng mùng 3 đến mùng 7 tháng Giêng tuỳ nhà. Câu đối đỏ có nhà giữ đến rằm tháng Giêng. Đồ ăn được hạ xuống dùng, đồ trang trí cất hoặc bỏ đúng nơi.