Theo tập quán của nhiều gia đình Việt, tượng Phật được bày ở chỗ cao và trang trọng nhất của phòng thờ: tầng trên của bàn thờ hai tầng, hoặc phần giữa phía sau nếu chỉ có một mặt bàn; ban Phật cúng chay, có bát hương riêng, và cỡ tượng được chọn sao cho cân với bàn chứ không lấn át bàn thờ gia tiên. Phần lớn những điều "nên tránh" mà người ta hay truyền tai đều xoay quanh ba ý ấy: thứ bậc, sự sạch sẽ và sự cân đối.
Bài này dành cho người lần đầu đặt tượng Phật lên bàn thờ trong nhà, hoặc đang có sẵn bàn thờ gia tiên mà muốn thỉnh thêm một pho tượng. Mỗi vùng, mỗi nhà có nếp riêng; những gì viết ở đây là cách làm phổ biến để bạn có điểm xuất phát, còn chỗ nào nhà mình đã có lệ thì cứ theo lệ, hoặc hỏi người lớn trong họ và nhà chùa nơi gia đình hay lui tới. Chuyện đặt phòng thờ ở hướng nào, tránh xà nhà hay cửa nhà vệ sinh là một chuyên đề riêng, ở đây không nhắc lại.
Ba cách bố trí phổ biến khi nhà vừa thờ Phật vừa thờ gia tiên
Cách bố trí phụ thuộc trước hết vào chỗ thờ thật của nhà bạn: một phòng thờ riêng ở tầng trên cùng nhà ống, một bàn thờ đứng trong phòng khách căn hộ, hay chỉ một kệ treo. Ba kiểu dưới đây là những gì thường gặp ở các gia đình:
| Kiểu bố trí | Tượng Phật đặt ở đâu | Hợp với | Cần để ý |
|---|---|---|---|
| Bàn thờ hai tầng (tầng trên cao, tầng dưới thấp) | Tầng trên, chính giữa | Phòng thờ riêng, bàn thờ đứng cỡ lớn | Tầng trên đủ sâu để tượng không sát mép; có lối với tay châm hương an toàn |
| Một mặt bàn có bục cấp phía sau | Trên bục cao ở giữa, phía sau bát hương gia tiên | Bàn thờ đứng vừa và nhỏ | Bục phải chắc, kê phẳng; tượng không che khuất ảnh thờ |
| Hai bàn hoặc hai kệ riêng cạnh nhau | Bàn hoặc kệ riêng, thường cao hơn hoặc ở vị trí chính | Nhà rộng, phòng thờ dài | Hai bên cùng tông gỗ, cùng chiều cao mặt bàn để gọn mắt |
Điểm chung của cả ba: ban Phật có vị trí cao hơn hoặc trang trọng hơn ban gia tiên, theo quan niệm phổ biến là Phật ở hàng trên, ông bà tổ tiên ở hàng dưới. Một số gia đình chỉ thờ gia tiên và thỉnh tượng Phật ở phòng khác; đó cũng là một nếp, không có gì phải sửa.
Chọn một pho hay ba pho, tượng ngồi hay tượng đứng
Với bàn thờ gia đình, phổ biến nhất là một pho tượng: Phật Thích Ca, Phật A Di Đà hoặc Quan Âm Bồ Tát, tuỳ nhà theo pháp môn nào hay quen thờ vị nào. Một số gia đình thờ bộ Tây Phương Tam Thánh gồm Phật A Di Đà ở giữa, Quan Âm và Đại Thế Chí hai bên; bộ ba cần mặt bàn dài và sâu hơn hẳn, nên chỉ hợp phòng thờ riêng.
Tượng ngồi trên đài sen có chân đế rộng, đứng vững, hợp với tầng trên vốn hẹp. Tượng đứng cao hơn tượng ngồi cùng "cỡ" và có trọng tâm cao, dễ đổ khi lau dọn hoặc khi có trẻ nhỏ, mèo nhảy lên. Nếu tầng trên chỉ sâu 30–35 cm, tượng ngồi thường là lựa chọn an toàn hơn.
Nhiều người hỏi có nên thờ nhiều tượng khác nhau trên cùng một tầng không, ví dụ vừa Phật Thích Ca vừa Quan Âm vừa Di Lặc. Theo cách nhiều nhà chùa khuyên Phật tử tại gia, bàn thờ trong nhà nên gọn, một vị chính là đủ; tượng được tặng thêm có thể để ở chỗ trang trọng khác hoặc gửi nhà chùa, hơn là xếp chật một tầng.
Đo bàn trước, chọn cỡ tượng sau: cách tính nhanh
Cỡ tượng hay được người bán gọi theo chiều cao, tính cả đài sen hoặc chỉ tính thân tượng, nên khi hỏi cần hỏi rõ. Các bước dưới đây giúp bạn có con số mang ra cửa hàng:
- Đo chiều sâu tầng đặt tượng từ mép ngoài vào tường. Đáy đài sen của tượng không nên chiếm quá khoảng hai phần ba chiều sâu này, để còn chỗ cho bát hương, lọ hoa và khoảng tay với.
- Đo khoảng trống chiều cao từ mặt tầng lên nóc tủ, hoặc lên khung cuốn thư, đèn treo. Đỉnh tượng nên cách nóc ít nhất một gang tay để thoáng và không bám khói ngay trên đầu tượng.
- Tính chỗ cho bát hương riêng của ban Phật đặt trước tượng, thấp hơn mặt tượng. Ví dụ giả định: tầng sâu 40 cm, bát hương đường kính 14 cm, thì đài sen sâu khoảng 20–22 cm là vừa.
- Nhìn từ chỗ đứng thắp hương: mặt tượng nên ở khoảng ngang hoặc cao hơn tầm mắt người đứng. Tượng quá nhỏ trên tầng cao sẽ khuất sau bát hương, đèn; tượng quá lớn trên bàn thấp lại lấn hết ban gia tiên.
- Cắt một tấm bìa đúng kích thước dự định dựng lên tầng thờ. Nhìn tấm bìa một ngày sẽ biết cỡ đó vừa hay chưa, rẻ hơn nhiều so với mua về rồi đổi.
Chiều cao tượng theo thước Lỗ Ban là tập quán một số cửa hàng vẫn dùng khi tư vấn. Bạn có thể tham khảo, nhưng con số quyết định vẫn là chỗ đặt thật của nhà mình.
Đồ cúng trên ban Phật khác ban gia tiên ở đâu
Cúng chay. Theo tập quán phổ biến, trước tượng Phật chỉ dâng hoa, quả, nước sạch, hương, đèn và đồ chay. Đồ mặn trong ngày giỗ, ngày Tết bày ở ban gia tiên; nhà chỉ có một mặt bàn thì đặt mâm cỗ phía trước, xa tượng, và nhiều nhà lấy tấm rèm mỏng hoặc kéo cánh khám che tượng trong lúc cúng mặn.
Bát hương riêng. Ban Phật thường có một bát hương riêng, nhỏ hơn hoặc bằng bát hương gia tiên, đặt ngay trước tượng. Thắp hương thì thắp ban Phật trước, gia tiên sau, theo thứ tự trên dưới mà nhiều nhà vẫn giữ.
Nước và hoa thay thường xuyên. Một chén nước sạch thay mỗi sáng là việc nhỏ mà nhiều gia đình duy trì được. Hoa sen, hoa cúc, hoa huệ là những loại hay dâng; chọn loại nào là chuyện của nhà mình, chỉ cần tươi và thay trước khi héo.
Không cần vàng mã ở ban Phật. Nhiều nhà chùa nhắc rằng ban Phật không dâng vàng mã; nếu nhà có hoá vàng trong dịp giỗ Tết thì chỉ bày ở ban gia tiên. Đây là điểm người mới lập bàn thờ hay lẫn.
Những điều nhiều gia đình tránh khi bày tượng Phật
Dưới đây là những điều được nhắc nhiều nhất trong các gia đình và trong lời khuyên của nhà chùa cho Phật tử tại gia. Phần lớn xuất phát từ lòng tôn kính và sự sạch sẽ, không phải lời doạ:
- Đặt tượng thấp hơn ban gia tiên hoặc đặt ngang hàng, lẫn với ảnh thờ.
- Để tượng bám bụi, mạng nhện, đài sen dính tàn hương lâu ngày không lau.
- Đặt đồ mặn, rượu, thuốc lá ngay trước tượng.
- Chồng đồ lên đầu tượng, treo đèn nháy quấn quanh thân tượng.
- Xoay tượng ngoảnh mặt ra cửa sổ hay vào góc chỉ vì thiếu chỗ — nên đổi cỡ tượng hơn là xoay lệch.
- Thỉnh quá nhiều tượng chất chồng trên một tầng, tượng lớn che tượng nhỏ.
- Để tượng sứt mẻ, gãy tay trên bàn thờ mà không xử lý.
Ngoài các điều trên, mỗi nhà, mỗi vùng còn có những kiêng riêng. Gặp lời khuyên mâu thuẫn nhau, cách gọn nhất là hỏi nhà chùa gần nhà hoặc người lớn đã giữ bàn thờ lâu năm trong họ, rồi làm theo một nếp cho nhất quán.
Giữ ban Phật sạch sẽ: việc hằng ngày, hằng tuần, hằng tháng
Phần lớn sự trang nghiêm của một ban Phật đến từ những việc rất nhỏ làm đều đặn. Hằng ngày, nhiều gia đình thay chén nước sạch vào buổi sáng, thắp hương nếu có thời gian, và nhặt lá hoa héo rơi trên mặt bàn. Việc này chỉ mất vài phút nhưng giữ cho bàn thờ không bao giờ ở tình trạng bụi bặm, hoa thối nước.
Hằng tuần, dùng chổi lông mềm hoặc cọ trang điểm sạch phủi bụi trên đầu, vai, nếp áo và kẽ đài sen của tượng. Khói hương bám lâu ngày ở những chỗ lõm này sẽ thành lớp xám khó lau. Khăn dùng cho ban Phật nên là khăn riêng, không lẫn với khăn lau bàn ăn hay đồ đạc khác; nhiều nhà giặt riêng và phơi chỗ sạch.
Hằng tháng, thường vào dịp trước rằm hay mùng một, lau kỹ mặt tầng thờ, bát hương bên ngoài, chân đèn. Tượng gỗ sơn son thếp vàng không lau bằng khăn ướt vì lớp thếp dễ bong; tượng sứ, tượng đồng lau khăn hơi ẩm rồi lau lại bằng khăn khô. Không xịt nước lau kính hay chất tẩy lên tượng. Khi lau, nhiều người có thói quen thắp một nén hương và nói bằng lời giản dị rằng mình lau dọn ban thờ, rồi mới nhấc tượng; đó là nếp nhà, không bắt buộc.
Đặt tượng lần đầu: thứ tự việc làm gọn trong một buổi
Trước hôm đặt tượng, lau sạch tầng thờ, để khô. Nếu bàn mới, mùi sơn còn nặng thì mở cửa thông gió vài ngày trước. Tượng mua về nên tháo hết màng bọc, xốp, giấy chèn ở lòng đài sen; nhiều tượng gỗ, đồng có lỗ rỗng ở đáy, nên kiểm xem còn phoi gỗ, mạt kim loại rơi ra không.
Ngày đặt, nhiều nhà mời sư hoặc người lớn trong nhà làm lễ an vị: dâng hương, hoa, quả chay, đọc một bài khấn ngắn xin an vị tượng. Đây là nghi thức theo tập quán, gia đình tự quyết làm to hay nhỏ. Nếu không mời ai, gia chủ có thể thắp hương, nói bằng lời giản dị việc gia đình thỉnh tượng về thờ, rồi đặt tượng.
Khi nhấc tượng, hai tay đỡ đáy đài sen, không cầm vào cổ, tay hay mũi tượng là chỗ dễ gãy. Tượng nặng từ khoảng 5 kg trở lên nên có hai người: một người đứng trên ghế vững, một người đưa lên. Đặt xong, nhìn từ chỗ đứng thắp hương xem tượng đã ngay giữa chưa, rồi mới xếp bát hương, lọ hoa. Thắp hương xong, ở lại tới khi hương tàn bớt hoặc tắt đèn dầu trước khi rời phòng, vì phòng thờ ở tầng trên cùng thường ít người qua lại.
Câu hỏi thường gặp
Nhà chỉ có một bàn thờ nhỏ có thờ Phật chung với gia tiên được không?
Được, nhiều căn hộ vẫn làm vậy. Cách hay dùng là kê một bục cao ở phía sau giữa mặt bàn cho tượng Phật, bát hương gia tiên đặt phía trước thấp hơn. Ngày cúng mặn thì bày mâm phía trước, xa tượng, hoặc che tượng bằng rèm mỏng trong lúc cúng.
Tượng Phật nên cao bao nhiêu cho bàn thờ gia đình?
Không có con số chung cho mọi nhà. Cách tính thực tế là đo chiều sâu và khoảng trống chiều cao của tầng thờ: đài sen chiếm khoảng hai phần ba chiều sâu, đỉnh tượng cách nóc ít nhất một gang tay. Dựng tấm bìa đúng cỡ lên thử trước khi mua.
Có cần làm lễ khi đặt tượng Phật lên bàn thờ không?
Nhiều gia đình mời sư làm lễ an vị, có nơi gọi là khai quang. Đây là nghi thức theo tập quán, gia đình tự quyết. Nếu không làm lễ, gia chủ thắp hương, khấn bằng lời giản dị rồi đặt tượng; điều nhiều người coi trọng là sự thành kính và sạch sẽ.
Thắp hương ban Phật và ban gia tiên thì thắp bên nào trước?
Theo tập quán phổ biến, thắp ban Phật trước rồi đến ban gia tiên, tức là từ trên xuống dưới. Số nén mỗi bát tuỳ nếp nhà, thường là một hoặc ba nén. Thắp xong nên ở lại tới khi hương cháy ổn định, không để hương nến cháy khi cả nhà đi vắng.
Có nên thờ cả Phật Thích Ca, Quan Âm và Di Lặc trên cùng một tầng?
Nhiều nhà chùa khuyên Phật tử tại gia giữ bàn thờ gọn, một vị chính là đủ. Thờ nhiều tượng trên một tầng chật dễ thành tượng lớn che tượng nhỏ và khó lau dọn. Tượng được tặng thêm có thể đặt ở chỗ trang trọng khác hoặc gửi nhà chùa.
Cúng giỗ có món mặn thì làm thế nào với tượng Phật?
Bày mâm mặn ở ban gia tiên hoặc phía trước, cách xa tượng. Nhiều nhà kéo cánh khám hoặc rèm mỏng che tượng trong lúc cúng, xong việc thì mở lại. Trước tượng chỉ để hoa, quả, nước và đồ chay.