Không có chất liệu tượng thờ nào "đúng" cho mọi nhà; có chất liệu hợp với chỗ đặt, khí hậu và cách gia đình chăm bàn thờ. Gỗ ấm và nhẹ nhưng sợ ẩm, mối; đồng bền nhưng nặng và đổi màu theo thời gian; sứ sạch, dễ lau nhưng giòn; đá rất nặng và lạnh; composite rẻ, nhẹ, nhiều mẫu nhưng lớp sơn là thứ quyết định tuổi thọ. Chọn đúng là chọn chất liệu chịu được khói hương, độ ẩm và đôi tay lau dọn mỗi tháng của chính nhà mình.
Một gợi ý trước khi đọc tiếp: hãy nghĩ tới nơi pho tượng sẽ đứng trong mười năm tới, chứ không phải trong gian trưng bày sáng đèn của cửa hàng. Tượng nào cũng đẹp ở cửa hàng; khác biệt chỉ hiện ra sau vài mùa nồm, vài lần lau dọn Tết và vài lần ai đó lỡ tay chạm vào.
Bài này so năm nhóm chất liệu thường gặp ở các cửa hàng đồ thờ, nhìn từ góc người đặt tượng lên bàn thờ trong nhà ống, căn hộ hay cửa hàng, không phải góc sưu tầm hay trưng bày nghệ thuật. Tượng đá cẩm thạch cỡ lớn, tượng đồng nghệ thuật là những chuyên đề khác; ở đây chỉ nhắc ở mức so sánh.
Bảng so năm chất liệu theo điều kiện bàn thờ
Các mức trong bảng là so tương đối giữa các chất liệu, đã tính đến chuyện tượng đứng trước bát hương hằng ngày và qua vài mùa nồm:
| Chất liệu | Trọng lượng | Chịu ẩm, khói | Dễ vỡ, sứt | Việc chăm sóc |
|---|---|---|---|---|
| Gỗ (mít, dổi, hương, bách xanh…) | Nhẹ đến vừa | Kém nếu gỗ mộc; khá nếu sơn son, sơn PU kín | Ít vỡ, dễ nứt chân, mẻ nét chạm | Phủi bụi khô, tránh nước, để ý mối mọt |
| Đồng đúc | Nặng | Tốt, nhưng xỉn và lên màu theo năm tháng | Rất bền, khó gãy | Lau khô, đánh bóng vài năm một lần tuỳ lớp hoàn thiện |
| Sứ, gốm men | Vừa | Rất tốt, lau ẩm được | Giòn, rơi là vỡ | Lau khăn ẩm; giữ chân đế vững |
| Đá tự nhiên | Rất nặng | Tốt; đá trắng dễ ngả vàng vì khói | Ít vỡ nhưng mẻ cạnh khi va | Khăn mềm ẩm, không dùng chất tẩy có axit |
| Composite, resin, bột đá đúc | Nhẹ | Phụ thuộc lớp sơn; sơn kém dễ ố, bong | Dễ mẻ, gãy ở tay, ngón | Phủi khô, tránh khăn ướt nhiều |
Nhìn bảng sẽ thấy không chất liệu nào thắng ở mọi cột. Câu hỏi đúng là: bàn thờ của mình có ẩm không, có trẻ nhỏ không, tầng thờ chịu được bao nhiêu cân, và ai sẽ lau dọn.
Gỗ: ấm, nhẹ, gần với nếp thờ truyền thống
Tượng gỗ là chất liệu gắn bó lâu nhất với đình chùa và nhà thờ họ ở nước ta. Gỗ mít được dùng nhiều cho tượng thờ vì thớ mịn, dễ chạm, ít cong vênh; gỗ dổi, gỗ hương, gỗ bách xanh có mùi thơm riêng; ngoài ra còn nhiều loại gỗ khác được gọi bằng tên thương mại, nên khi mua cần hỏi rõ và xem thớ gỗ ở đáy tượng.
Tượng gỗ có hai kiểu hoàn thiện chính: để mộc hoặc phủ dầu, và sơn son thếp vàng hay sơn nhũ. Gỗ mộc đẹp tự nhiên nhưng hút ẩm, dễ ố khói và bám bụi vào thớ; tượng sơn son thếp vàng được lớp sơn bảo vệ, rực rỡ hơn, nhưng lớp thếp có thể bong nếu lau bằng khăn ướt hay va quẹt.
Điểm yếu của gỗ ở nhà phố miền Bắc là mùa nồm: phòng thờ đóng kín, ít nắng, độ ẩm cao kéo dài vài tuần là đủ để tượng mộc lên mốc trắng ở kẽ chạm. Nhà ẩm nên chọn gỗ có lớp phủ kín, và mở cửa phòng thờ những ngày khô ráo.
Đồng: bền, nặng, đổi màu theo năm tháng
Tượng đồng thờ được đúc theo hai cách chính: đúc đặc cho tượng nhỏ, đúc rỗng lòng cho tượng vừa và lớn. Đồng không sợ ẩm theo kiểu mục mọt, chịu được khói hương và gần như không gãy khi lau dọn. Đổi lại, tượng đồng nặng hơn hẳn cùng kích thước bằng gỗ hay composite; tầng thờ treo hoặc kệ mỏng cần kiểm tải trọng trước khi đặt.
Bề mặt tượng đồng có nhiều kiểu: đồng vàng đánh bóng, đồng hun màu giả cổ, đồng thếp vàng, đồng mạ. Đồng đánh bóng sẽ xỉn dần theo tháng năm, đó là chuyện bình thường của kim loại, không phải hàng kém. Đồng hun màu thì không nên đánh bóng mạnh, vì sẽ mất lớp màu đã làm.
Một điều người mua hay quên: hỏi rõ tượng là đồng đúc hay chỉ là composite phủ lớp sơn giả đồng. Cầm thử thấy nhẹ bất thường so với kích thước, gõ nhẹ nghe tiếng đục thay vì tiếng ngân, xem đáy tượng thấy lõi màu trắng hay xám là những dấu hiệu nên hỏi kỹ thêm.
Sứ và gốm men: sạch, sáng, nhưng giòn
Tượng sứ trắng, tượng gốm men màu được nhiều gia đình chọn cho Quan Âm và Phật A Di Đà vì vẻ sáng, nhẹ nhàng. Men sứ kín nên khói hương và bụi chỉ bám ở bề mặt, lau khăn ẩm là sạch, mùa nồm không lo mốc. Các làng gốm như Bát Tràng làm cả tượng men truyền thống lẫn tượng sứ trắng; tượng sứ cũng được nhập từ nhiều nơi khác.
Điểm yếu của sứ là giòn. Tượng sứ rơi từ tầng thờ xuống nền gạch gần như chắc chắn vỡ, và những chỗ mảnh như ngón tay, cành dương liễu, tràng hạt rất dễ mẻ khi lau. Nhà có trẻ nhỏ hoặc nuôi mèo nên chọn tượng sứ dáng gọn, đế rộng, hoặc dán một miếng đệm chống trượt mỏng dưới đáy.
Khi mua, soi kỹ men ở những chỗ khuất: dưới cằm, sau gáy, kẽ ngón tay. Men co, bọt khí, vết nứt chân chim dưới men là lỗi lò; một vài lỗi nhỏ ở chỗ khuất có thể chấp nhận, nhưng vết nứt chạy qua cổ hay cổ tay là chỗ yếu về lâu dài.
Đá và composite: hai đầu của phép so sánh
Tượng đá tự nhiên như cẩm thạch trắng, đá xanh rất bền nhưng nặng, nên tượng đá đặt trong nhà thường chỉ ở cỡ nhỏ. Đá trắng để lâu trước bát hương có thể ngả vàng vì khói và dầu từ tay chạm vào; lau bằng khăn mềm ẩm, tránh giấm, chanh hay chất tẩy có axit vì chúng làm mờ mặt đá.
Composite, resin và bột đá đúc là nhóm vật liệu đổ khuôn: nhẹ, rẻ, mẫu mã phong phú, chi tiết khuôn có thể rất sắc nét. Điều quyết định chất lượng của nhóm này là lớp sơn hoàn thiện. Sơn tốt giữ màu nhiều năm; sơn kém sau một hai mùa nồm đã ố vàng, bong ở mép, phồng ở chỗ hay chạm tay.
Composite cũng là chất liệu hay được làm giả các chất liệu khác: phủ sơn giả đồng, giả gỗ, giả đá. Không có gì sai khi mua tượng composite nếu người bán nói rõ đó là composite và giá tương xứng; điều cần tránh là trả tiền đồng cho một pho tượng nhựa sơn màu đồng.
Chọn theo hoàn cảnh: vài tình huống hay gặp
Căn hộ chung cư, bàn thờ treo. Ưu tiên tượng nhẹ: gỗ, sứ hoặc composite sơn tốt. Tượng đồng cỡ vừa trở lên có thể vượt tải trọng an toàn của bàn thờ treo; muốn dùng đồng thì chọn cỡ nhỏ và hỏi thợ lắp về tải trọng.
Nhà ống miền Bắc, phòng thờ tầng trên cùng ít nắng. Sứ, đồng hoặc gỗ có lớp sơn kín chịu ẩm tốt hơn gỗ mộc và composite sơn kém. Nếu đã thích gỗ mộc, cần chăm mở cửa thông gió và lau khô thường xuyên.
Cửa hàng, bàn thờ đặt gần lối đi. Đồng hoặc gỗ ít vỡ hơn sứ khi va chạm. Đế tượng nên rộng và có miếng đệm chống trượt.
Thỉnh tượng tặng người lớn tuổi. Tượng nhẹ, dễ nhấc khi lau dọn sẽ đỡ cho ông bà hơn một pho tượng đồng đẹp nhưng phải hai người mới nhấc nổi.
Vì sao hai pho tượng cùng cỡ, cùng chất liệu lại chênh giá nhiều
Tay nghề làm mẫu. Tượng đúc hay đổ khuôn đều bắt đầu từ một pho mẫu nặn hoặc chạm tay. Mẫu do người thợ giỏi làm có nét mặt, bàn tay, nếp áo khác hẳn mẫu sao chép từ một tượng khác qua nhiều đời khuôn; khuôn sao chép càng nhiều đời thì nét càng mờ.
Đúc, chạm hay đổ khuôn. Tượng gỗ chạm tay hoàn toàn tốn nhiều ngày công hơn tượng phay máy rồi sửa tay. Tượng đồng đúc rồi phải nguội, sửa, đánh bóng, hun màu; mỗi công đoạn làm kỹ hay làm vội đều hiện ra ở bề mặt.
Lớp hoàn thiện. Thếp vàng lá, sơn son nhiều lớp, men nung hai lần là những công đoạn làm giá tăng đáng kể so với sơn nhũ một lớp hay men một lần nung. Đây là chỗ khó nhìn bằng mắt thường nhất, nên cần hỏi người bán.
Trọng lượng vật liệu. Với đồng và đá, trọng lượng gần như tỷ lệ với giá vật liệu. Hai tượng đồng trông giống nhau nhưng một pho nặng gấp rưỡi thì chênh giá là chuyện dễ hiểu. Đây là lý do nên hỏi số cân và cân thử khi có thể.
Câu nên hỏi người bán trước khi chốt chất liệu
Người bán có kinh nghiệm sẽ trả lời rõ những câu sau; câu trả lời mập mờ là tín hiệu nên xem thêm nơi khác:
- Tượng làm bằng chất liệu gì, lõi bên trong là gì, lớp ngoài là gì?
- Tượng nặng bao nhiêu cân? Có thể cân thử tại chỗ không?
- Gỗ gì, có tẩm sấy chưa, lớp hoàn thiện là sơn son, sơn PU hay dầu?
- Đồng đúc đặc hay rỗng, bề mặt đánh bóng, hun màu hay thếp vàng?
- Nếu lớp sơn bong, men nứt trong thời gian ngắn thì cửa hàng xử lý thế nào?
- Đóng gói vận chuyển ra sao, ai chịu nếu vỡ trên đường?
- Tượng có phù hợp đặt gần bát hương thường xuyên có khói và hơi nóng không?
Nếu có thể, xin người bán cho xem đáy tượng và một mẫu cùng chất liệu đã trưng lâu ở cửa hàng; lớp sơn, men sau vài tháng phơi dưới đèn và bụi nói nhiều hơn lời giới thiệu.
Muốn xem thêm mẫu đồ thờ, tượng có mô tả chất liệu rõ ràng có thể tham khảo vatpham.com hoặc vatphamphongthuy.com.
Câu hỏi thường gặp
Tượng thờ bằng chất liệu nào bền nhất?
Xét về độ bền cơ học, đồng đúc và đá bền nhất; sứ bền màu nhưng giòn; gỗ và composite phụ thuộc lớp hoàn thiện. Với bàn thờ trong nhà, bền còn là chịu được ẩm và khói hương, nên đồng, sứ và gỗ sơn kín thường giữ dáng tốt qua nhiều năm.
Tượng composite có được dùng để thờ không?
Nhiều gia đình vẫn thờ tượng composite, đặc biệt ở căn hộ cần tượng nhẹ. Chất liệu không quyết định việc thờ được hay không theo quan niệm phổ biến; điều cần là tượng có nét mặt trang nghiêm, sơn tốt và người bán nói rõ chất liệu.
Làm sao biết tượng đồng thật hay composite phủ sơn đồng?
Tượng đồng nặng hơn rõ rệt so với kích thước, gõ nhẹ có tiếng ngân, đáy tượng lộ kim loại. Composite nhẹ, gõ nghe đục, đáy thường lộ lõi màu trắng hoặc xám. Hỏi thẳng người bán và xin cân thử nếu còn nghi.
Nhà hay bị nồm ẩm nên chọn tượng gì?
Sứ men và đồng ít bị ảnh hưởng bởi ẩm. Gỗ thì nên chọn tượng có lớp sơn kín như sơn son hoặc sơn PU, tránh gỗ mộc. Composite chỉ nên mua khi lớp sơn dày, đều, không có vết rỗ.
Tượng đá có nên đặt trên bàn thờ treo không?
Chỉ nên đặt tượng đá cỡ nhỏ, và phải biết tải trọng của bàn thờ treo cùng cách bắt vít. Đá rất nặng so với kích thước; tượng đá cỡ vừa trở lên hợp với bàn thờ đứng hoặc bệ xây hơn.