Tượng thờ bị sứt mẻ, bong sơn hay phai thếp thì phần lớn sửa được: thợ sơn thếp làm lại lớp hoàn thiện cho tượng gỗ, thợ gốm dán và dặm men cho tượng sứ, thợ đồng hàn và đánh lại tượng đồng. Chỉ khi tượng hỏng nặng, sửa tốn hơn làm mới, hoặc gia đình muốn đổi sang tượng khác, mới cần tính chuyện thay tượng; khi đó tượng cũ thường được giữ lại thờ tiếp, gửi nhà chùa, hoặc xử lý theo nếp của gia đình.
Nhiều người thấy tượng sứt một ngón tay liền lo lắng, nghe đâu đó nói "tượng mẻ là điềm không tốt". Thực ra tượng là vật làm từ gỗ, đồng, sứ, đá; va chạm, thời gian và khói hương làm chúng hao mòn là chuyện vật lý bình thường. Điều đáng làm là sửa cho lành lặn, sạch sẽ, với sự cẩn trọng và kính trọng như khi thỉnh tượng về. Bài này giúp bạn đánh giá hư hỏng, chọn cách sửa và làm theo nếp phổ biến.
Các kiểu hư hỏng thường gặp và hướng xử lý
Bảng dưới là gợi ý chung để bạn hình dung mức độ; thợ có kinh nghiệm sẽ đánh giá cụ thể sau khi xem tượng:
| Hư hỏng | Hay gặp ở | Hướng xử lý | Ai làm |
|---|---|---|---|
| Bụi khói bám, ố vàng | Mọi chất liệu, nhất là sứ trắng, đá trắng, gỗ mộc | Làm sạch đúng cách theo chất liệu | Gia đình tự làm được với tượng sứ, đồng; tượng thếp thì nhờ thợ |
| Bong thếp, phai sơn từng mảng | Tượng gỗ sơn son thếp vàng, tượng sơn màu | Thếp lại, sơn lại phần hỏng hoặc toàn bộ | Thợ sơn thếp |
| Mẻ, gãy ngón tay, cành liễu, đao | Tượng sứ, composite, gỗ chạm mảnh | Dán lại, đắp bù, dặm màu | Thợ sửa tượng, thợ gốm |
| Nứt dọc thân | Tượng gỗ | Trám, gia cố, sơn lại; tìm nguyên nhân ẩm | Thợ mộc, thợ sơn |
| Mối mọt | Tượng gỗ nhà gần đất, nhà cũ | Xử lý mối trước, rồi mới sửa tượng | Dịch vụ xử lý mối, thợ mộc |
| Vỡ thành nhiều mảnh | Tượng sứ, gốm, composite | Dán phục hồi nếu tượng có giá trị; thường cân nhắc thay mới | Thợ phục chế gốm |
Với tượng đồng, phần lớn chỉ cần làm sạch hoặc đánh lại bề mặt; tượng đồng gãy thật sự khá hiếm và cần thợ hàn có tay nghề.
Đánh giá trước khi quyết: nên sửa hay không
Câu hỏi đầu tiên là tượng có giá trị gì với gia đình. Tượng ông bà để lại, tượng đã thờ hàng chục năm mang giá trị tinh thần lớn hơn nhiều so với giá vật liệu; với những pho này, sửa gần như luôn là lựa chọn được ưu tiên, kể cả khi chi phí cao hơn mua mới.
Câu hỏi thứ hai là mức hư hỏng. Một ngón tay sứt, một mảng thếp bong là việc nhỏ, thợ làm trong vài ngày. Tượng sứ vỡ làm nhiều mảnh, tượng composite gãy ngang thân thì sửa được nhưng vết dán khó giấu hoàn toàn. Tượng gỗ bị mối ăn rỗng lõi có khi không còn đủ chắc để giữ dáng.
Cũng nên phân biệt hư hỏng làm tượng yếu đi với hư hỏng chỉ làm kém đẹp. Vết nứt chạy qua cổ, cổ tay, chân đế, mối ăn vào lõi là loại làm tượng yếu, cần xử lý sớm. Lớp thếp bong ở vạt áo, vệt ố khói ở ngực là loại kém đẹp, có thể sắp xếp sửa vào dịp thuận tiện, như trước Tết.
Câu hỏi thứ ba là chi phí và thời gian. Thếp lại toàn bộ một pho tượng gỗ cỡ vừa có thể mất vài tuần vì từng lớp sơn cần khô. Nếu gia đình cần tượng cho một dịp gần, có thể sửa phần nhỏ trước, hẹn làm toàn bộ sau. Hỏi thợ báo giá theo từng hạng mục: làm sạch, đắp bù, sơn lót, thếp, vận chuyển.
Nếp đưa tượng đi sửa theo tập quán phổ biến
Nhiều gia đình coi việc đưa tượng rời bàn thờ đi sửa cần có một chút nghi thức, để trong nhà ai cũng biết và yên tâm. Trình tự gọn thường gặp:
- Thắp hương, khấn bằng lời giản dị rằng tượng bị hư hỏng, gia đình xin đưa đi sửa và sẽ an vị lại.
- Lau bụi, bọc tượng bằng vải sạch, thường là vải đỏ hoặc vàng, rồi đặt vào thùng có chèn.
- Ghi lại tình trạng: chụp ảnh các chỗ hỏng và cả pho tượng, giao cho thợ kèm yêu cầu cụ thể.
- Chỗ để trống trên bàn thờ giữ sạch, nhiều nhà đặt một lọ hoa hoặc để nguyên bát hương thắp như thường.
- Khi nhận tượng về, kiểm kỹ phần đã sửa, rồi đặt lại và thắp hương như lễ an vị giản dị.
Trình tự này có thể làm to hơn nếu gia đình muốn mời nhà chùa. Không có trình tự nào là bắt buộc; điều nhiều người coi trọng là làm có báo, có xin, không tự ý nhấc tượng đi mà không ai biết.
Tự làm sạch được gì, phải nhờ thợ việc gì
Tượng sứ, gốm men ố khói có thể tự làm sạch: lau bằng khăn mềm nhúng nước ấm pha vài giọt nước rửa chén loãng, vắt kiệt, lau nhẹ, sau đó lau lại bằng khăn sạch ẩm và khăn khô. Không ngâm tượng trong nước, không dùng bàn chải cứng hay chất tẩy mạnh, vì men vẽ trên men có thể phai.
Tượng đồng xỉn có thể lau bằng khăn khô, mềm. Đánh bóng lại toàn bộ nên hỏi người bán hoặc thợ đồng trước, vì tượng đồng hun màu giả cổ sẽ mất màu nếu đánh bằng chất đánh bóng. Khi dùng bất kỳ chất đánh đồng nào, làm ở nơi thoáng, đeo găng tay, để xa tầm trẻ nhỏ.
Tượng gỗ sơn son thếp vàng, tượng sơn màu vẽ tay thì không nên tự làm sạch bằng nước hay dung dịch. Lớp thếp và màu vẽ rất dễ bong; chỉ phủi bụi bằng chổi lông mềm. Mọi việc dặm, thếp lại, sơn lại đều nên nhờ thợ có kinh nghiệm với tượng thờ, vì họ biết pha màu, chọn vàng lá, giữ nét mặt không bị thay đổi.
Chọn thợ sửa tượng và dặn việc
Tìm thợ quen với tượng thờ. Thợ sơn đồ gỗ nội thất giỏi chưa chắc quen sơn son thếp vàng; thợ hàn giỏi chưa chắc quen đồng mỹ nghệ. Hỏi các cửa hàng đồ thờ, làng nghề, hoặc nhà chùa nơi gia đình hay đi lễ; các chùa thường biết thợ đã từng tu sửa tượng cho chùa.
Dặn giữ nguyên khuôn mặt. Với tượng lâu năm, điều nhiều gia đình lo nhất là sửa xong khuôn mặt "khác đi". Dặn thợ hạn chế đụng vào mặt, chỉ làm sạch và dặm chỗ hỏng; nếu phải vẽ lại nét mắt, môi, xin xem trước một bản phác.
Thống nhất mức làm mới. Có gia đình muốn tượng sáng bóng như mới, có gia đình muốn giữ vẻ cũ, chỉ làm cho lành. Nói rõ từ đầu để thợ chọn cách làm và báo giá đúng.
Hỏi về vật liệu thợ dùng. Thếp vàng lá hay nhũ, sơn ta hay sơn công nghiệp, keo dán loại nào. Vật liệu tốt làm giá cao hơn nhưng giữ được lâu; vật liệu kém có thể làm tượng trông mới vài tháng rồi xuống màu nhanh hơn cả trước khi sửa.
Giữ ảnh trước và sau. Ảnh trước khi sửa giúp đối chiếu khi nhận tượng, và là tư liệu cho lần sửa sau, nhiều năm nữa.
Phòng hư hỏng: giữ tượng lành lặn lâu năm
Phần lớn hư hỏng của tượng thờ đến từ vài nguyên nhân lặp lại. Tránh được chúng thì nhiều năm không phải nghĩ tới chuyện sửa:
- Va chạm khi lau dọn. Lau tượng bằng chổi lông, không bằng khăn quệt mạnh; tháo các phần rời như đao, hào quang, cành liễu trước khi nhấc tượng.
- Đế trượt, mặt tầng dốc. Dán một miếng đệm chống trượt mỏng dưới đáy tượng sứ, tượng đứng; kiểm mặt tầng phẳng bằng một viên bi nhỏ.
- Khói và nhiệt. Để đầu hương cách thân tượng ít nhất một gang tay; dùng đèn LED thay đèn sợi đốt sát đầu tượng.
- Ẩm và nắng. Mở cửa phòng thờ những ngày khô ráo, đóng lại những ngày nồm; tránh tượng đứng trong vệt nắng chiếu thẳng hằng ngày làm phai màu.
- Trẻ nhỏ, vật nuôi. Tầng thờ thấp mà nhà có trẻ hay mèo thì chọn tượng đáy rộng, hoặc nâng chỗ đặt lên cao hơn.
- Mối mọt. Mỗi lần dọn bàn thờ nhìn chân tượng và mặt bàn, phát hiện bột gỗ, đường đất là xử lý ngay.
Những việc này cũng là việc dọn bàn thờ hằng tháng mà nhiều gia đình đã quen làm; chỉ cần thêm một chút chú ý đến tượng là đủ.
Khi phải thay tượng mới: tượng cũ đi đâu
Có những trường hợp thay tượng là hợp lý: tượng vỡ không phục hồi được, tượng quá nhỏ hoặc quá lớn so với bàn thờ mới, gia đình đổi nếp thờ. Khi đó, tượng cũ thường có ba hướng theo tập quán. Thứ nhất, giữ lại thờ tiếp ở chỗ khác trong nhà nếu còn lành lặn. Thứ hai, gửi nhà chùa: nhiều chùa nhận tượng cũ của Phật tử, nên liên hệ trước và hỏi cách chùa nhận.
Thứ ba, với tượng hỏng nặng làm từ vật liệu dễ phân huỷ như gỗ, một số gia đình xin phép rồi hoá tượng cùng dịp hoá vàng, theo nếp riêng của nhà. Việc này cần làm ở nơi an toàn, ngoài trời, đúng chỗ quy định, không đốt trong nhà hay trên ban công chung cư. Tượng sứ, composite, đồng không đốt được, nên ưu tiên gửi nhà chùa.
Một số nơi có tục thả tượng cũ xuống sông. Với tượng composite, nhựa, kim loại sơn phủ, việc này làm ô nhiễm nguồn nước và không còn hợp với đời sống ngày nay; gửi nhà chùa là cách nhiều người chọn thay thế. Dù chọn hướng nào, gia đình thắp hương, khấn bằng lời giản dị trước khi chuyển tượng đi, và không cần lo sợ việc thay tượng là điều không hay.
Câu hỏi thường gặp
Tượng thờ bị sứt mẻ có phải điềm không tốt không?
Tượng làm từ gỗ, sứ, đồng, đá thì va chạm và thời gian làm hao mòn là chuyện bình thường. Không cần lo lắng; điều nên làm là sửa cho lành lặn, sạch sẽ, với sự cẩn trọng như khi thỉnh tượng về.
Thếp lại tượng gỗ mất bao lâu?
Tuỳ cỡ tượng và mức hư hỏng. Dặm một mảng nhỏ có thể vài ngày; thếp lại toàn bộ tượng cỡ vừa thường cần vài tuần vì các lớp sơn phải khô trước khi thếp. Hỏi thợ lịch cụ thể trước khi giao tượng.
Có tự dán ngón tay tượng sứ bị gãy được không?
Mảnh gãy nhỏ, gọn có thể dán bằng keo chuyên dụng cho gốm sứ, lau sạch keo thừa. Nhưng để vết dán gần như không thấy và dặm màu men cho khớp, nên nhờ thợ sửa gốm. Giữ lại mảnh gãy trong túi sạch cho tới khi sửa.
Tượng cũ của ông bà có nên sơn lại cho mới không?
Nên bàn với người lớn trong họ trước. Nhiều gia đình muốn giữ vẻ cũ, chỉ làm sạch và sửa chỗ hỏng. Nếu sơn lại, dặn thợ giữ nguyên khuôn mặt và chụp ảnh trước khi sửa.
Gửi tượng cũ lên chùa cần làm gì?
Liên hệ chùa trước để hỏi chùa có nhận không và nhận thế nào. Ở nhà, thắp hương khấn xin chuyển tượng, lau sạch, bọc vải rồi mang lên chùa. Việc cúng dường khi gửi tượng là tuỳ tâm.
Tượng gỗ bị mối thì xử lý thế nào?
Nhờ dịch vụ xử lý mối có chuyên môn xử lý nguồn mối ở nhà và bàn thờ trước, rồi mới nhờ thợ mộc gia cố, sơn lại tượng. Không tự xịt hoá chất lên tượng và bàn thờ.