Tượng Quan Âm Bồ Tát thờ trong nhà phổ biến nhất ở bốn dáng: đứng trên đài sen tay cầm bình nước và cành dương liễu, ngồi trên đài sen, Quan Âm Nam Hải đứng trên sóng, và Quan Âm nghìn tay nghìn mắt. Với bàn thờ gia đình, dáng đứng cầm bình và dáng ngồi là hai lựa chọn gọn và quen thuộc nhất; dáng Nam Hải hợp khám rộng hoặc tượng lộ thiên; dáng nghìn tay cần tay nghề cao và chỗ thờ lớn.
Chọn dáng nào là chuyện tín ngưỡng và sở thích của mỗi gia đình. Điều bài này giúp được là nhận ra từng dáng, hiểu vật cầm tay theo cách giải thích phổ biến, biết dáng nào hợp với chỗ thờ nào, và nhìn nét mặt, bàn tay để phân biệt một pho tượng làm kỹ với một pho làm vội. Những gì viết ở đây theo cách hiểu thông dụng trong dân gian và trong các chùa ở nước ta; gia đình theo một pháp môn riêng thì hỏi thêm nhà chùa quen. Cuối bài có phần kiểm tượng khi nhận hàng, vì tượng Quan Âm nhiều chi tiết mảnh, hỏng trên đường vận chuyển là chuyện không hiếm.
Bốn dáng tượng Quan Âm thường gặp và chỗ thờ hợp
Tên gọi các dáng có thể khác nhau giữa các vùng và giữa các cửa hàng, nhưng hình tượng thì khá dễ nhận ra:
| Dáng tượng | Nhận diện | Hợp với chỗ thờ | Lưu ý khi chọn |
|---|---|---|---|
| Đứng trên đài sen, cầm bình | Tay trái cầm bình nhỏ, tay phải cầm cành dương liễu hoặc kết ấn | Khám sâu, tầng trên bàn thờ đứng | Đế hẹp, trọng tâm cao; cần mặt tầng phẳng, xa mép |
| Ngồi trên đài sen | Ngồi kiết già hoặc thả một chân, hai tay kết ấn hoặc cầm bình | Hầu hết bàn thờ, kể cả bàn thờ treo | Đáy rộng, vững; hợp nhà có trẻ nhỏ |
| Nam Hải | Đứng trên sóng nước hoặc đầu rồng, áo bay, thường kèm hai đồng tử hầu hai bên | Khám rộng, tượng ngoài sân, am thờ | Chi tiết sóng, áo dễ mẻ; tượng trong nhà nên chọn cỡ nhỏ |
| Nghìn tay nghìn mắt | Nhiều vòng tay toả quanh thân, mỗi lòng bàn tay có một con mắt | Phòng thờ riêng, khám lớn | Tay nghề quyết định tất cả; tượng làm vội trông rối mắt |
Ngoài bốn dáng này còn có Quan Âm bế con, Quan Âm áo trắng, Quan Âm ngồi trên lưng cá… Gia đình chọn dáng theo lòng tin và theo vị mà người lớn trong nhà quen thờ. Không có dáng nào "mạnh" hơn dáng nào; người bán nói vậy là đang bán hàng, không phải giảng giải.
Vật cầm tay và ý nghĩa theo cách giải thích phổ biến
Bình nước nhỏ. Thường gọi là bình cam lồ hay tịnh bình, chứa nước trong lành. Cách giải thích phổ biến là hình ảnh nước mát rưới xuống làm dịu khổ đau của chúng sinh. Tượng tốt có miệng bình, quai bình rõ ràng, cân đối với bàn tay.
Cành dương liễu. Cành liễu mềm được hiểu là hình ảnh dùng để rảy nước cam lồ. Đây là chi tiết mảnh nhất trên tượng, cũng là chỗ dễ gãy nhất khi lau. Nhiều tượng sứ, tượng gỗ làm cành liễu rời cắm vào tay; khi mua nên hỏi có cành dự phòng không.
Tràng hạt. Một số tượng cầm tràng hạt hoặc đeo tràng hạt trên cổ tay, gợi đến việc niệm danh hiệu. Hạt nên đều, không dính nhau thành khối.
Tay kết ấn. Khi không cầm vật gì, bàn tay tượng thường kết một thế ấn: ngón cái chạm ngón giữa hoặc ngón trỏ, lòng bàn tay hướng ra ngoài hay đặt trên đùi. Ý nghĩa từng ấn khá phức tạp; với người mua, điều đáng nhìn là các ngón tay có mềm mại, rõ đốt, tự nhiên hay không.
Đài sen. Hầu hết tượng Quan Âm đứng hoặc ngồi trên đài sen, hình ảnh sen mọc từ bùn mà không nhiễm bùn. Đài sen làm đều cánh, các lớp cánh so le gọn gàng là dấu hiệu tượng được làm chăm chút.
Đọc nét mặt: chỗ quyết định một pho tượng hiền hay không
Với tượng Quan Âm, người mua thường bị thu hút ngay bởi khuôn mặt, và đó cũng là chỗ tay nghề lộ rõ nhất. Một khuôn mặt làm kỹ có đôi mắt khép hờ nhìn xuống, như đang nhìn người đứng trước bàn thờ; khoé miệng hơi mỉm, không cười hở răng; má đầy đặn vừa phải; dái tai dài theo quy ước tượng Phật, Bồ Tát.
Tượng làm vội hay có mắt mở to nhìn thẳng ra trước, trông vô hồn hoặc hơi dữ; hai mắt lệch nhau một chút mà đứng xa không thấy, nhưng đứng gần thắp hương thì thấy rất rõ. Với tượng vẽ mặt như tượng composite và tượng sứ màu, nét vẽ chân mày, mắt, môi bằng tay sẽ khác nét in hoặc nét vẽ vội: mảnh, đều, không lem.
Cách xem hữu ích nhất là đặt tượng ngang tầm mắt mình lúc đứng thắp hương ở nhà, thường cao hơn mặt quầy cửa hàng, và nhìn lâu khoảng một phút. Nếu càng nhìn càng thấy dễ chịu, đó là pho tượng hợp với bạn. Nếu thấy có gì đó gợn, dù không gọi tên được, nên xem thêm vài pho nữa rồi quyết.
Bàn tay, nếp áo và tỷ lệ: những chỗ người trong nghề nhìn
Sau khuôn mặt, bàn tay là chi tiết khó làm nhất. Tay đẹp có ngón thon, các đốt và móng rõ, cổ tay mềm, không bị cứng như găng tay. Ở tượng đúc hay đổ khuôn, các khe giữa ngón dễ bị lấp, nhìn như dính liền; tượng được sửa nguội, sửa tay kỹ sẽ có khe ngón sạch.
Nếp áo của tượng Quan Âm thường dài, chảy từ vai xuống đài sen. Nếp áo đẹp có độ sâu thay đổi, chỗ áo ôm sát thân thì nông, chỗ vạt áo buông thì sâu, các nếp không song song đều tăm tắp như kẻ bằng thước. Mép áo, viền khăn trùm đầu là chỗ xem có mẻ, rỗ hay bong sơn.
Về tỷ lệ, tượng Bồ Tát theo quy ước truyền thống có đầu, thân, chân cân xứng, vai tròn, dáng đứng hơi nghiêng mềm chứ không thẳng đơ. Tượng có đầu quá to so với thân thường là tượng nhỏ thu nhỏ từ mẫu lớn mà không chỉnh tỷ lệ; đứng gần nhìn sẽ thấy hơi giống búp bê. Đây là lỗi không làm tượng "sai", chỉ là kém đẹp, và người mua có quyền đòi hỏi.
Chất liệu nào hợp từng dáng Quan Âm
Sứ trắng. Rất hợp với dáng đứng cầm bình và dáng ngồi, vẻ trong sáng, lau dễ. Nhược điểm là cành liễu, ngón tay mảnh dễ mẻ; nên chọn mẫu có cành liễu ôm sát thân.
Gỗ sơn son thếp vàng hoặc gỗ mộc. Hợp phòng thờ riêng, bàn thờ đứng mang nét truyền thống. Dáng nghìn tay bằng gỗ là sản phẩm tay nghề cao của các làng chạm, giá chênh nhiều theo công.
Đồng. Hợp các dáng có chi tiết mảnh vì đồng ít gãy. Tượng đồng nặng, nên với bàn thờ treo chỉ chọn cỡ nhỏ.
Đá trắng, composite. Đá trắng thường dùng cho tượng Quan Âm lớn đặt ngoài sân, am thờ; trong nhà chỉ ở cỡ nhỏ. Composite nhẹ, nhiều mẫu, hợp căn hộ, cần chọn mẫu sơn kỹ.
Đồng bộ với bàn thờ sẵn có. Nếu bàn thờ đã có tượng Phật bằng gỗ, thêm một pho Quan Âm gỗ cùng tông sẽ hài hoà hơn sứ trắng; ngược lại, bàn thờ gỗ sáng màu đặt tượng sứ trắng lại nổi và nhẹ nhàng. Không có quy định phải cùng chất liệu, đây chỉ là chuyện thẩm mỹ để cả ban thờ nhìn liền một khối.
Nhận tượng và đưa tượng về nhà: kiểm gì, làm gì
Tượng Quan Âm có nhiều chi tiết mảnh, nên khâu nhận hàng và vận chuyển quyết định không ít việc tượng về đến bàn thờ còn nguyên vẹn hay không:
- Mở hộp ngay khi nhận, trước mặt người giao nếu được. Kiểm cành liễu, ngón tay, miệng bình, mép áo, cánh sen; chụp ảnh từ bốn phía.
- Đặt tượng lên mặt phẳng xem có đứng thẳng không, có cập kênh không. Tượng đứng nghiêng nhẹ là lỗi đế, nên đổi.
- Soi men, sơn ở chỗ khuất như sau gáy, dưới cằm, đáy đài sen. Vết nứt chân chim, bong sơn ở mép là chỗ cần báo lại người bán ngay.
- Đối chiếu kích thước thật với số đo đã chốt, cả chiều cao lẫn bề rộng đáy.
- Đưa tượng về bằng xe ô tô hoặc ôm trên tay nếu đi gần; tượng sứ đặt trong hộp có xốp vừa khít, không để lỏng trong cốp. Nhiều gia đình có nếp để tượng ở tư thế đứng, không đặt nằm hay úp mặt; với tượng nhỏ, ôm trước ngực là cách vừa an toàn vừa giữ được nếp ấy.
Về nhà chưa đặt lên ban ngay cũng không sao: để tượng ở chỗ sạch, cao, có khăn lót, đợi hôm gia đình sắp xếp làm lễ an vị hoặc thắp hương đặt tượng.
Thờ Quan Âm cùng bàn với gia tiên và việc hằng ngày
Nhiều gia đình thờ Quan Âm ở tầng trên của bàn thờ hai tầng, hoặc trên bục cao phía sau bát hương gia tiên. Ban Quan Âm cúng chay như ban Phật: hoa tươi, quả, nước sạch, hương; không đặt đồ mặn, rượu thịt trước tượng. Ngày giỗ có cỗ mặn thì nhiều nhà kéo rèm mỏng che tượng trong lúc cúng.
Một số gia đình có lệ cúng chay vào ngày vía Quan Âm theo âm lịch; ngày nào, cúng gì là nếp riêng của mỗi nhà và mỗi chùa, nên hỏi nhà chùa nơi gia đình hay đi lễ. Với nhà bận rộn, việc giữ được hằng ngày là thay nước sạch, hằng tuần phủi bụi tượng bằng chổi lông mềm, và hằng tháng thay hoa vào dịp rằm, mùng một.
Tượng Quan Âm sứ trắng hay ngả màu khói ở mặt trước sau một thời gian đứng gần bát hương. Lau bằng khăn mềm hơi ẩm, không dùng chất tẩy; nếu khói bám nhiều, xem lại khoảng cách giữa bát hương và tượng, hoặc chuyển sang loại hương ít khói. Không để hương, nến cháy khi cả nhà đi vắng, nhất là phòng thờ đóng kín ở tầng trên cùng.
Câu hỏi thường gặp
Tượng Quan Âm đứng và ngồi, thờ trong nhà nên chọn dáng nào?
Cả hai đều phổ biến. Dáng ngồi có đáy rộng, vững, hợp bàn thờ treo và nhà có trẻ nhỏ. Dáng đứng cầm bình hợp khám sâu, tầng trên rộng. Chọn theo chỗ đặt và theo hình tượng gia đình quen thờ.
Tượng Quan Âm Nam Hải có thờ trong nhà được không?
Được, nhiều gia đình ở miền Trung và miền Nam thờ dáng này. Vì chi tiết sóng nước, áo bay khá rộng, tượng trong nhà nên chọn cỡ vừa với khám và để ý các chỗ mảnh dễ mẻ khi lau.
Cành dương liễu trên tượng bị gãy thì làm sao?
Nhiều tượng làm cành liễu rời cắm vào tay, có thể hỏi cửa hàng cành thay thế. Với tượng liền khối, nhờ thợ sửa tượng dán lại và dặm sơn. Khi lau, dùng chổi lông thay vì khăn để tránh vướng cành.
Có cần làm lễ trước khi thờ tượng Quan Âm không?
Nhiều gia đình mời sư làm lễ an vị khi đặt tượng, đây là nghi thức theo tập quán, gia đình tự quyết. Không làm lễ thì gia chủ thắp hương, khấn bằng lời giản dị rồi đặt tượng lên ban thờ.
Tượng Quan Âm mắt mở hay mắt khép thì đúng?
Phần lớn tượng truyền thống có mắt khép hờ nhìn xuống, tạo vẻ hiền từ. Cũng có tượng mắt mở. Không có quy định chung; nên chọn khuôn mặt mà gia đình nhìn thấy dễ chịu, trang nghiêm.
Thờ Quan Âm có cần bát hương riêng không?
Theo tập quán phổ biến, ban Quan Âm hay ban Phật có bát hương riêng đặt trước tượng, tách với bát hương gia tiên. Nhà nhỏ chỉ có một bát hương thì hỏi người lớn trong nhà hoặc nhà chùa để giữ một nếp nhất quán.