Bát hương sứ là lựa chọn phổ biến nhất cho bàn thờ gia tiên trong nhà vì nhẹ, đẹp, dễ hợp bộ đồ thờ; bát hương đồng nặng, chắc, không vỡ, hợp ban thờ lớn và nhà thờ họ; bát hương đá bền với mưa nắng, hợp thờ ngoài trời, cây hương, lăng mộ. Chọn chất liệu theo chỗ đặt và bộ đồ thờ đi kèm, không theo lời đồn chất liệu nào "linh" hơn.
Chuyện chọn bát sứ theo men, độ dày, kiểm vết nứt đã có nhiều hướng dẫn riêng. Bài này đặt ba chất liệu cạnh nhau, nêu ưu nhược thực tế: trọng lượng với bàn thờ treo, chịu nhiệt khi chân hương cháy, giữ màu, lau chùi, và loại nào hợp với ban thờ nào.
Ba chất liệu đặt cạnh nhau
Bảng dưới so sánh đặc điểm chung; từng sản phẩm cụ thể còn tuỳ tay nghề và cỡ:
| Tiêu chí | Sứ | Đồng | Đá |
|---|---|---|---|
| Trọng lượng | Nhẹ đến vừa | Nặng | Rất nặng |
| Độ bền va đập | Dễ vỡ khi rơi | Không vỡ, có thể móp | Chắc, có thể sứt cạnh |
| Chịu nóng khi chân hương cháy | Có thể nứt khi nóng lạnh đột ngột | Chịu tốt, nhưng thành bát nóng lâu | Chịu tốt, ít nứt |
| Giữ màu | Men giữ màu lâu | Xỉn, đổi màu theo thời gian nếu không phủ | Ít đổi, có thể rêu mốc ngoài trời |
| Lau chùi | Dễ, lau ẩm được | Cần lau khô, tránh hoá chất mạnh | Lau ẩm, chải bụi |
| Hợp với | Bàn thờ trong nhà, bàn thờ treo, bộ đồ thờ sứ | Ban thờ lớn, bộ đồ thờ đồng, nhà thờ họ | Thờ ngoài trời, cây hương, lăng mộ, miếu nhỏ |
Không có quy định nào ràng buộc một ban thờ phải dùng một chất liệu. Điều nên giữ là đồng bộ: bát hương cùng chất liệu, cùng tông với đèn, lọ hoa, mâm bồng để bàn thờ trông gọn mắt.
Bát hương sứ: nhẹ, đẹp, hợp bàn thờ trong nhà
Gốm sứ là chất liệu quen thuộc của đồ thờ Việt Nam, với các làng gốm như Bát Tràng gắn liền với bát hương men lam, men rạn, men vàng. Bát sứ nhẹ hơn hẳn đồng và đá cùng cỡ, hợp bàn thờ treo, kệ thờ căn hộ, tủ thờ thấp. Men sứ dễ lau, giữ màu lâu, có nhiều hoa văn và màu để hợp bộ.
Điểm yếu của sứ là giòn. Bát rơi xuống sàn gần như chắc chắn vỡ; bát nóng lên khi chân hương cháy rồi gặp nước lạnh dễ nứt. Vì vậy với bát sứ, càng cần rút chân hương định kỳ và không dập lửa bằng nước.
Khi chọn bát sứ, ngoài men và hoa văn, chú ý độ dày thành bát và đáy bát: thành dày chịu nhiệt tốt hơn, đáy phẳng đặt vững hơn. Mua cả bộ đồ thờ sứ cùng một lò, một mẫu giúp màu men đồng đều; mua lẻ dần dễ lệch màu.
Bát hương đồng: chắc chắn, nặng tay, cần giữ màu
Bát hương đồng thường làm bằng đồng vàng (hợp kim đồng và kẽm) hoặc đồng đỏ, có thể đúc nguyên khối hoặc gò từ tấm đồng. Bát đồng đúc dày, nặng, chân vững; bát gò mỏng nhẹ hơn, giá thấp hơn. Bát đồng không vỡ khi rơi, chỉ có thể móp; chịu được nhiệt khi chân hương cháy mà không nứt.
Đồng đổi màu theo thời gian: đồng vàng mới sáng bóng sẽ xỉn dần, có thể sạm nâu hoặc lên vết xanh ở chỗ ẩm. Nhiều bát đồng được phủ một lớp sơn trong hoặc làm màu giả cổ để giữ màu ổn định. Lau đồng bằng khăn mềm khô; đánh bóng bằng hoá chất thì cần biết bát có lớp phủ hay không, vì hoá chất có thể làm hỏng lớp phủ.
Một điều cần nhớ: thành bát đồng dẫn nhiệt tốt nên nóng lâu khi chân hương cháy, chạm tay có thể bỏng. Bát đồng nặng cũng đè lên mặt bàn gỗ, nên lót đế nỉ hoặc đế gỗ. Với bàn thờ treo, bát đồng lớn thường quá nặng.
Bát hương đá: cho thờ ngoài trời và nơi chịu mưa nắng
Bát hương đá thường được tạc từ đá xanh, đá trắng, đá cẩm thạch, dùng nhiều ở cây hương ngoài sân, miếu thờ thổ thần đầu làng, lăng mộ, bàn thờ thiên ngoài trời. Đá chịu nắng mưa tốt hơn sứ và đồng, không bị gió thổi đổ vì rất nặng, không rỉ sét, không phai màu men.
Trong nhà, bát đá ít gặp hơn vì nặng và trông thô hơn đồ sứ, đồ đồng; nhưng một số gia đình thích vẻ mộc mạc của đá cho ban thờ thần linh. Nếu đặt trong nhà, kiểm tải trọng bàn thờ và lót đế để không xước mặt gỗ.
Bát đá ngoài trời có thể lên rêu, đọng nước mưa trong lòng bát làm tro ướt. Nhiều nơi khoan một lỗ thoát nước nhỏ ở đáy hoặc có mái che nhỏ phía trên. Kiểm chân bát định kỳ vì đá đặt lâu trên nền ẩm có thể bị nứt chân khi thời tiết thay đổi.
Cỡ bát và độ dày thành: chỗ chất liệu ảnh hưởng tới việc dùng hằng ngày
Cùng một đường kính miệng, bát sứ, bát đồng và bát đá cho cảm giác dùng khác nhau. Bát sứ thành mỏng có lòng bát rộng, chứa nhiều tro; bát đá thành dày nên lòng bát hẹp hơn so với kích thước ngoài, chứa ít tro hơn, chân hương dễ dồn kín nhanh. Khi so cỡ, hỏi cả đường kính lòng bát chứ không chỉ đường kính ngoài.
Độ sâu của bát cũng quan trọng. Bát nông thì que hương cắm không sâu được, dễ đổ khi có gió; bát quá sâu thì mặt tro thấp dưới miệng, tàn hương rơi xuống khó nhìn, khó gạt phẳng. Bát có chiều sâu vừa phải, miệng hơi loe là dáng dễ dùng nhất.
Bát đồng thành mỏng dạng gò nóng nhanh hơn bát đúc thành dày; bát sứ men dày chịu nhiệt tốt hơn sứ mỏng. Với ban thờ hay thắp nhiều hương như nhà thờ họ, cửa hàng có khách thắp hương, ưu tiên bát thành dày, lòng rộng để chịu nhiệt và chứa nhiều chân hương hơn giữa hai lần rút tỉa.
Chọn theo từng ban thờ
Bàn thờ gia tiên trong nhà. Sứ là lựa chọn phổ biến nhất vì nhẹ, đồng bộ với đồ thờ sứ; đồng hợp nếu cả bộ đồ thờ là đồng và bàn thờ đủ chắc.
Ban thờ Phật. Nhiều nhà dùng bát sứ men trắng, men vàng hoặc bát đồng nhỏ, cân với tượng Phật; có người chọn theo gợi ý của nhà chùa quen.
Bàn thờ Thần Tài, Thổ Địa. Bàn thờ nhỏ đặt sát sàn nên bát cỡ nhỏ, sứ hoặc đồng đều dùng được; bát sứ đặt sát sàn dễ bị va chân, đá phải, nên chú ý vị trí.
Thờ ngoài trời, cây hương. Đá hoặc sứ dày là hợp nhất; đồng ngoài trời đổi màu nhanh và nóng rát khi nắng.
Nhà thờ họ, ban thờ lớn. Đồng đúc hoặc sứ cỡ lớn thành dày, vì ngày giỗ nhiều người cắm hương, cần miệng rộng và chịu nhiệt tốt.
Giữ gìn từng loại theo năm tháng và chuyện đổi bát
Theo tập quán, bát hương hạn chế nhấc lên, nên việc giữ gìn chủ yếu là lau ngoài thành bát và giữ môi trường quanh bàn thờ:
- Sứ: lau thành bằng khăn hơi ẩm vắt kiệt rồi lau khô; tránh để nước đọng ở chân bát; vết ám khói nhẹ lau dần mỗi tuần sẽ không bám dày.
- Đồng: lau khô bằng khăn mềm, không để nước, tránh chất tẩy rửa đa năng; đồng có lớp phủ thì không đánh bóng bằng hoá chất mài mòn.
- Đá ngoài trời: chải rêu bằng bàn chải mềm, rửa nước sạch khi bát đã nguội, kiểm lỗ thoát nước không bị tắc lá.
- Mọi loại: rút chân hương định kỳ, giữ tro khô, không để rác rơi vào bát; mùa nồm thì đóng cửa phòng thờ, bật hút ẩm nếu có.
Bát hương được giữ sạch sẽ qua nhiều năm sẽ có vẻ đẹp riêng của thời gian: men sứ trầm lại, đồng lên màu nâu ấm, đá nhẵn bóng ở miệng bát. Đó là điều nhiều gia đình trân trọng hơn một bát hương mới sáng loáng.
Đổi chất liệu bát hương có nên không? Một số gia đình muốn đổi bát hương sứ cũ sang bát đồng cho bề thế, hoặc ngược lại. Theo tập quán phổ biến, bát hương đã bốc và thờ lâu năm thường không được thay chỉ vì muốn đổi kiểu; việc thay thường gắn với lý do như bát vỡ, nứt, chuyển nhà, lập ban thờ mới.
Nếu gia đình vẫn muốn đổi, đây là việc nên bàn với người lớn trong họ, có nhà làm lễ nhỏ và chuyển tro hoặc chân hương từ bát cũ sang bát mới theo nếp. Cách xử lý bát cũ sau khi thay cũng có nhiều cách theo tập quán.
Thay vì đổi bát hương, nhiều nhà đổi những món xung quanh như đèn, lọ hoa, mâm bồng để làm mới bàn thờ, giữ nguyên bát hương. Cách này vừa đỡ băn khoăn vừa đỡ tốn kém.
Trường hợp lập ban thờ mới hoàn toàn, như mở thêm ban thờ Phật hay bàn thờ Thần Tài, thì không có chuyện đổi; gia đình chọn chất liệu thoải mái theo bộ đồ thờ mới và theo chỗ đặt, dựa vào bảng so sánh ở đầu bài.
Kiểm khi mua từng loại
Mỗi chất liệu có vài điểm cần kiểm riêng:
- Sứ: soi đèn tìm vết nứt chân chim, gõ nhẹ nghe tiếng trong, đặt lên mặt phẳng xem cập kênh, kiểm men đều không bong.
- Đồng: nhấc thử để cảm nhận độ nặng; đưa nam châm lại gần, đồng không bị hút, nếu hút mạnh có thể là sắt mạ đồng; xem đáy bát có lớp mạ bong để lộ kim loại khác màu không.
- Đá: xem có vết nứt chạy qua thân, chỗ trám keo che vết nứt; hỏi loại đá và nguồn gốc; với bát nhỏ giá thấp, hỏi có phải đá nhân tạo, bột đá ép không.
- Mọi loại: đo đường kính miệng và chiều cao, so với bàn thờ và ảnh thờ trước khi mua.
Mua qua mạng thì đề nghị người bán quay video soi đèn, thử nam châm, đặt lên cân. Muốn xem thêm mẫu đồ thờ, tượng có mô tả chất liệu rõ ràng có thể tham khảo vatpham.com hoặc vatphamphongthuy.com.
Câu hỏi thường gặp
Bát hương đồng có tốt hơn bát hương sứ không?
Không có chất liệu nào tốt hơn tuyệt đối. Đồng chắc, không vỡ, chịu nhiệt tốt nhưng nặng và xỉn màu; sứ nhẹ, đẹp, dễ lau nhưng dễ vỡ. Chọn theo bàn thờ, bộ đồ thờ đi kèm và chỗ đặt.
Bàn thờ treo có nên dùng bát hương đồng không?
Thường không nên dùng bát đồng lớn vì nặng, cộng thêm tro có thể vượt tải trọng của bàn thờ treo. Bát sứ cỡ nhỏ đến vừa là lựa chọn phổ biến cho bàn thờ treo trong căn hộ.
Bát hương đá có dùng trong nhà được không?
Được, nếu bàn thờ đủ chắc và gia đình thích vẻ mộc mạc của đá. Lót đế dưới bát để không xước mặt gỗ, và kiểm tải trọng nếu là tủ thờ hay kệ treo.
Làm sao biết bát hương là đồng thật hay sắt mạ đồng?
Đưa nam châm lại gần: đồng không bị hút, sắt mạ đồng bị hút. Nhấc thử thấy nặng tay, nhìn đáy bát xem lớp mạ có bong để lộ màu kim loại khác. Hỏi người bán ghi rõ chất liệu trên phiếu.
Bát hương đồng bị xỉn có nên đánh bóng không?
Tuỳ sở thích và lớp hoàn thiện. Bát có lớp phủ sơn trong hoặc giả cổ thì không nên đánh bằng hoá chất. Theo tập quán, nhiều nhà hạn chế nhấc bát hương, nên thường chỉ lau thành ngoài bằng khăn mềm khô.
Bát hương ngoài trời bị đọng nước mưa thì làm sao?
Bát đá hoặc sứ ngoài trời nên có lỗ thoát nước nhỏ ở đáy hoặc có mái che. Khi tro ướt, chờ trời nắng cho khô tự nhiên, không đổ tro ra; nếu tro đóng cục nặng, hỏi người lớn cách xử lý theo nếp.