Bát hương bốc cháy thường là do chân hương khô dồn quá dày trong bát: khi que hương mới cháy xuống tới gần, lửa bén sang lõi tre của các chân hương cũ và bùng lên thành ngọn. Gió từ quạt, điều hoà, cửa sổ, hương có tẩm chất dễ cháy và tàn rơi vào giấy tiền gần đó làm việc này dễ xảy ra hơn.
Trong dân gian có nhiều cách hiểu về hiện tượng bát hương cháy, người coi là điềm này, người coi là điềm khác; bài này không bàn chuyện đó và cũng không có cách hiểu nào để phán. Điều bài này muốn giúp là xử lý cho an toàn khi nó xảy ra, hiểu nguyên nhân vật lý, và phòng để nó ít xảy ra, vì một bát hương cháy không được kiểm soát có thể lan ra cả bàn thờ.
Vì sao chân hương lại bùng cháy
Que hương gồm lõi tre và lớp bột hương bao ngoài. Khi thắp, bột hương cháy âm ỉ, nhưng lõi tre phần chân thường không cháy hết mà còn lại trong bát. Qua nhiều ngày, nhiều tháng, bát hương tích hàng chục, hàng trăm chân hương khô, xếp sát nhau như một bó củi nhỏ.
Khi đầu hương mới cháy xuống gần mặt tro, nhiệt và tàn đỏ chạm vào các chân hương cũ. Chân hương khô, đặc biệt phần dính bột hương chưa cháy hết, bắt lửa và cháy thành ngọn. Một chân bắt lửa làm nóng chân bên cạnh, và cả chụm bùng lên trong vài giây. Lửa có thể cao hơn miệng bát, kèm khói đặc.
Gió làm quá trình này nhanh hơn, vì cung cấp thêm không khí cho đầu hương đỏ rực lên. Một số loại hương có tẩm dầu, nhựa hoặc chất tạo mùi cũng cháy mạnh hơn hương thường. Ngày Tết, ngày giỗ, khi nhiều người cùng cắm hương vào một bát, nguy cơ cao nhất.
Một nguyên nhân ít ai để ý là tro quá ít. Bát hương lâu năm, tro bị lấy bớt khi rút chân hương mà không bù, mặt tro tụt sâu dưới miệng bát; que hương phải cắm sâu, chân hương cũ và mới chen chúc trong một lòng bát hẹp, gió xoáy trong bát làm lửa dễ bùng. Tro đầy vừa phải, mặt tro phẳng, chân hương thưa giúp hương cháy đều và tàn rơi xuống tro thay vì rơi vào chân hương khác.
Khi bát hương đang cháy: làm gì trong một phút đầu
Phần lớn trường hợp, ngọn lửa trong bát hương tự tắt sau một lúc khi chân hương cháy hết. Nhưng nếu lửa cao, gần rèm, ảnh thờ, hoành phi, hãy làm theo thứ tự:
- Giữ bình tĩnh, không bê bát hương đang cháy đi chỗ khác; bát nóng, tro nóng dễ gây bỏng và làm lửa vương vãi.
- Tắt quạt, điều hoà, đóng bớt cửa đang lùa gió thẳng vào bàn thờ.
- Dời ra xa các vật dễ cháy gần đó nếu làm được an toàn: giấy tiền, hoa giả, khăn, rèm vén lên.
- Úp lên miệng bát một vật không cháy, lớn hơn miệng bát, như nắp nồi kim loại, khay đồng, đĩa sứ lớn, để làm ngạt lửa; giữ vài phút.
- Nếu không có nắp, rắc một ít tro khô hoặc cát khô lên ngọn lửa.
- Khi lửa đã tắt, để bát nguội hẳn rồi mới kiểm tra; không chạm tay vào thành bát.
- Nếu lửa đã lan ra bàn thờ, rèm, đồ gỗ: dùng bình chữa cháy, đưa mọi người ra ngoài và gọi lực lượng cứu hoả qua số khẩn cấp 114.
Điều quan trọng nhất là con người an toàn. Bát hương, đồ thờ có thể thay; đừng vì tiếc đồ mà đưa tay vào ngọn lửa hay đứng quá gần khói đặc.
Những việc không nên làm
Không dội nước lạnh lên bát sứ đang nóng. Bát sứ nóng gặp nước lạnh đột ngột có thể nứt, vỡ, bắn mảnh sứ và tro nóng ra ngoài. Nước còn làm tro thành bùn, sau đó rất khó làm sạch mà không phải đổ cả bát.
Không thổi. Thổi vào lửa trong bát cung cấp thêm không khí và thổi tàn bay ra xung quanh, có thể bén vào rèm hay giấy.
Không bê chạy. Bê bát hương đang cháy qua phòng, xuống cầu thang dễ vấp ngã, rơi bát, tàn lửa rơi dọc đường.
Không dùng khăn vải mỏng để chụp. Khăn mỏng, khăn tổng hợp có thể bắt lửa. Chỉ dùng vật bằng kim loại, sứ hoặc chăn chữa cháy chuyên dụng nếu nhà có.
Không vội nhấc chân hương ra khi còn nóng. Chân hương vừa cháy còn tàn đỏ bên trong; chờ nguội hẳn rồi mới rút tỉa.
Sau khi lửa tắt: kiểm bát và dọn dẹp
Khi bát đã nguội hẳn, thường phải chờ khá lâu, kiểm thành bát dưới đèn: tìm vết nứt chân chim mới, vết rạn chạy từ miệng xuống. Bát sứ chịu nhiệt khá tốt nhưng lửa bùng sát miệng bát có thể làm men nứt. Gõ nhẹ bằng móng tay: tiếng trong là bát còn tốt, tiếng rè có thể đã nứt bên trong.
Lau muội đen ở thành bát, ảnh thờ, mặt bàn bằng khăn khô, sau đó khăn hơi ẩm. Kiểm phía trên bàn thờ: hoành phi, trần nhà, dây điện của đèn thờ có bị nóng chảy, cháy xém không. Dây điện bị nóng chảy vỏ phải thay ngay, không dùng tiếp.
Theo tập quán, nhiều gia đình khi thấy bát hương cháy sẽ thắp hương lại và khấn báo, có nhà hỏi người lớn trong họ hoặc nhà chùa quen. Nếu bát hương bị nứt, việc thay bát mới thường làm theo nếp nhà, có nơi làm lễ nhỏ. Đây là lựa chọn của mỗi gia đình; không cần lo sợ hay tốn kém vì một hiện tượng có nguyên nhân rõ ràng.
Phòng bát hương bốc cháy: nguyên nhân và cách phòng
Phần lớn nguyên nhân có thể phòng được bằng thói quen đơn giản:
| Nguyên nhân | Cách phòng |
|---|---|
| Chân hương dồn quá dày | Rút tỉa định kỳ theo nếp nhà, không để bát rậm như bó củi; nhiều nhà rút vào dịp cuối năm, bát cắm nhiều thì rút thường hơn |
| Nhiều người cùng cắm hương một lúc | Ngày giỗ, Tết quy định mỗi người một nén, hoặc cắm xong một lượt thì chờ bớt mới cắm tiếp |
| Gió lùa vào bàn thờ | Không đặt quạt, cửa điều hoà thổi thẳng; dùng tấm chắn gió nhỏ nếu cần |
| Hương cháy mạnh, nhiều dầu | Chọn hương cháy đều, ít khói; thử vài nén trước khi mua số lượng lớn |
| Giấy tiền, hoa giả đặt sát bát | Để giấy tiền ở khay riêng xa bát hương; không cắm hoa giả cạnh bát |
| Không ai trông khi hương đang cháy | Ở nhà khi thắp hương; ra ngoài thì chờ hương tàn hoặc chỉ để đèn điện |
Rút chân hương có cách làm riêng theo tập quán, giữ lại vài chân, xử lý tàn tro cẩn thận; điều cần nhớ ở đây là đừng chờ tới khi bát dày kín mới làm.
Ngày giỗ, ngày Tết: lúc dễ xảy ra nhất và cách sắp xếp
Phần lớn chuyện bát hương bốc cháy mà các gia đình kể lại xảy ra vào chiều ba mươi Tết, sáng mùng một, hoặc ngày giỗ đông con cháu. Lý do dễ hiểu: hàng chục người lần lượt thắp hương trong một hai giờ, mỗi người ba nén, bát hương nhận hàng chục que cùng lúc trong khi chân hương cũ cả năm vẫn còn nguyên.
Nhiều gia đình đã rút kinh nghiệm bằng cách rút tỉa chân hương trước Tết, quy định mỗi người chỉ thắp một nén, hoặc để con cháu thắp theo từng nhóm cách nhau một lúc. Có nhà đặt thêm một bát hương phụ bằng đồng hoặc sứ dày ở sập thờ phía trước để khách đến thắp hương ngày Tết cắm vào, giữ bát hương chính không quá tải.
Trong những ngày đông người này, nên có một người lớn trong nhà để ý bàn thờ suốt buổi, nhất là khi trẻ con chạy nhảy, khách lạ không quen nếp nhà. Tắt quạt hướng về bàn thờ, dời giấy tiền vàng mã ra khỏi mặt bàn cho tới lúc hoá, và kiểm lại bàn thờ trước khi cả nhà đi ngủ.
Đồ dùng nên có sẵn gần phòng thờ
Một chiếc nắp kim loại hoặc khay đồng lớn hơn miệng bát hương, cất ngay trong ngăn kéo tủ thờ, là dụng cụ dập lửa bát hương nhanh và gọn nhất. Đó có thể chỉ là nắp nồi cũ trong bếp; điều quan trọng là để đúng chỗ, ai trong nhà cũng biết.
Một bình chữa cháy mini loại dùng trong gia đình đặt ngoài cửa phòng thờ, không đặt sát bàn thờ để khi có cháy vẫn lấy được. Cả nhà, kể cả người già hay lên thắp hương, nên biết cách rút chốt và xịt. Một đầu báo khói dùng pin gắn trần phòng thờ giúp phát hiện sớm khi không ai có mặt.
Găng tay chịu nhiệt hoặc găng bếp giúp xử lý đồ nóng sau khi lửa tắt. Những thứ này không tốn kém, nhưng ở đúng chỗ đúng lúc thì giá trị hơn mọi món đồ thờ đắt tiền.
Khi nào cần gọi người giúp
Nếu lửa đã lan ra ngoài bát, sang rèm, hoành phi, mặt bàn gỗ, hoặc khói dày đặc khiến không nhìn rõ, đừng cố tự dập. Đưa người già, trẻ nhỏ ra khỏi khu vực, đóng cửa phòng nếu có thể để hạn chế khói lan, và gọi số khẩn cấp 114 của lực lượng phòng cháy chữa cháy.
Ở chung cư, báo ngay cho bảo vệ hoặc ban quản lý toà nhà; hệ thống báo cháy có thể đã kích hoạt, nhân viên toà nhà biết quy trình xử lý. Không dùng thang máy khi có cháy.
Sau sự cố, nếu đồ điện như đèn thờ, ổ cắm, dây dẫn bị ảnh hưởng, nhờ thợ điện kiểm tra trước khi dùng lại. Nhiều vụ cháy thứ hai xảy ra vì một sợi dây đã chảy vỏ ở lần đầu mà không ai để ý.
Nếu khói đã ám trần, tường, hoành phi nhiều, việc làm sạch nên giao cho thợ sơn hoặc dịch vụ vệ sinh có kinh nghiệm; đồ thờ sơn son thếp vàng bị ám khói nặng thì hỏi thợ làm đồ thờ, không tự dùng chất tẩy.
Câu hỏi thường gặp
Bát hương bốc cháy có phải là điềm gì không?
Trong dân gian có nhiều cách hiểu khác nhau, không thống nhất. Về mặt vật lý, đây là hiện tượng chân hương khô bắt lửa, thường gặp khi bát quá dày hoặc có gió. Bài này không phán đoán điềm báo; nếu gia đình băn khoăn, có thể hỏi người lớn trong họ hoặc nhà chùa.
Có nên đổ nước vào bát hương để dập lửa?
Không nên, nhất là với bát sứ đang nóng vì dễ nứt vỡ, bắn tro nóng. Nước cũng làm tro thành bùn. Cách an toàn hơn là úp nắp kim loại hoặc đĩa sứ lớn lên miệng bát cho lửa tắt.
Bát hương bị nứt sau khi cháy thì có dùng tiếp được không?
Vết nứt nhỏ ở men ngoài có thể chưa ảnh hưởng ngay, nhưng bát nứt dễ vỡ thêm khi nóng lạnh. Nhiều gia đình thay bát mới theo nếp nhà. Nếu tiếp tục dùng, theo dõi vết nứt và không để lửa bùng lần nữa.
Bao lâu thì nên rút chân hương một lần?
Nhiều nhà rút vào dịp cuối năm theo tập quán; nhà thắp hương nhiều thì nên tỉa thường hơn để bát không quá dày. Cách nhận biết là khi chân hương đã kín mặt bát, que mới cắm vào phải chen giữa các chân cũ.
Hương vòng có dễ gây cháy hơn hương que không?
Hương vòng cháy lâu nhiều giờ, nếu treo gần vật dễ cháy hoặc tàn rơi xuống giấy tiền có thể gây cháy. Dùng giá treo chuyên dụng, đặt khay hứng tàn bên dưới, và không để cháy khi vắng nhà.
Có nên dùng hương điện thay hương thật để tránh cháy?
Một số gia đình, nhất là ở chung cư hay nhà có người già yếu, dùng hương điện hoặc đèn điện cho ngày thường và thắp hương thật vào dịp lễ. Đây là lựa chọn của từng nhà; mỗi gia đình cân nhắc giữa nếp truyền thống và an toàn.