Bộ tam sự thường gồm một đỉnh đồng ở giữa và một đôi hạc hoặc đôi chân nến hai bên; bộ ngũ sự thêm một đôi nữa, thường là đỉnh, đôi hạc và đôi chân nến hoặc đôi đèn. Mỗi vùng, mỗi cửa hàng có thể gọi hơi khác, nên khi mua hãy hỏi rõ bộ gồm những món nào thay vì chỉ dựa vào tên.
Đây là những món đồ đồng lớn nhất trên bàn thờ, nặng, giá trị và dùng lâu năm. Chọn sai cỡ thì bàn thờ chật hoặc trống, chọn sai chất đồng thì vài năm đã xỉn đen loang lổ. Bài này giải thích từng món, cách tính cỡ theo bàn thờ, các loại đồng và lối hoàn thiện, cách nhận biết đúc hay gò, và cách kiểm khi mua.
Từng món trong bộ và vai trò trên bàn thờ
Đỉnh đồng, còn gọi là lư đồng, là chiếc lư có nắp, ba chân, hai tai, thân tròn hoặc vuông, thường chạm rồng, mây, đặt ở vị trí trung tâm của bàn thờ. Đỉnh có thể dùng để đốt trầm, đốt hương nụ; nhiều nhà chỉ đặt để trưng, giữ vai trò trung tâm của bộ đồ thờ.
Đôi hạc thường là hạc đứng trên lưng rùa, đặt hai bên đỉnh, đầu hạc hướng vào trong. Hình tượng hạc và rùa có nhiều cách giải thích trong văn hoá dân gian; về bố cục, đôi hạc cao tạo hai trục dọc hai bên, làm bàn thờ cân và có chiều cao.
Đôi chân nến hoặc đôi đèn đặt ngoài cùng hoặc cạnh đôi hạc tuỳ cách sắp. Với bộ ngũ sự, cả hạc và chân nến đều có mặt; với bộ tam sự, có nơi chỉ có hạc, có nơi chỉ có chân nến. Một số bộ còn kèm mâm bồng, lọ lục bình, đèn thờ đồng, nhưng đó thường được bán lẻ hoặc gọi là bộ mở rộng. Ở miền Nam, nhiều bàn thờ dùng bộ lư đồng ba món gồm lư hương và đôi chân đèn, cũng là một cách hiểu của chữ tam sự.
Tam sự, ngũ sự: các cách hiểu thường gặp
Khi hỏi mua, bạn có thể gặp các cách gọi sau; bảng giúp hỏi lại cho rõ:
| Tên gọi | Cách hiểu phổ biến | Cách hiểu khác hay gặp | Nên hỏi người bán |
|---|---|---|---|
| Tam sự | Đỉnh và đôi hạc | Đỉnh và đôi chân nến | Bộ gồm đúng những món nào, ảnh từng món |
| Ngũ sự | Đỉnh, đôi hạc, đôi chân nến | Đỉnh, đôi hạc, đôi đèn thờ | Đôi thứ năm là chân nến hay đèn, có dây điện không |
| Bộ thất sự | Ngũ sự thêm đôi lọ hoặc đôi mâm bồng | Mỗi nơi ghép khác nhau | Từng món cỡ bao nhiêu, có cùng mẫu không |
| Bộ đỉnh | Riêng đỉnh hoặc đỉnh kèm đôi hạc | Có nơi gọi cả bộ ngũ sự là bộ đỉnh | Giá là cho một món hay cả bộ |
Khi so giá giữa các nơi, so cùng số món, cùng chiều cao đỉnh, cùng loại đồng và cùng cách làm. Hai bộ "ngũ sự" có thể khác nhau rất xa về số món và trọng lượng.
Chọn cỡ theo bàn thờ
Bắt đầu từ chiều cao đỉnh. Cỡ bộ đồ thờ đồng thường được gọi theo chiều cao đỉnh. Đỉnh đặt trên bàn thờ không nên che mất ảnh thờ hay bát hương khi đứng ở chỗ vái nhìn vào; với bàn thờ có ảnh thờ phía sau, đo khoảng từ mặt bàn tới mép dưới ảnh để biết chiều cao tối đa của đỉnh.
Hạc cao hơn đỉnh. Đôi hạc thường cao hơn đỉnh để tạo hai trục dọc. Hạc quá cao trên bàn thờ trần thấp dễ chạm hoành phi hoặc chắn đèn; đo cả chiều cao từ mặt bàn tới vật cản phía trên.
Tính chiều ngang. Bộ ngũ sự xếp hàng ngang chiếm khá nhiều chỗ. Cộng bề ngang đế đỉnh, đế hai hạc, đế hai chân nến và khoảng hở giữa chúng, so với chiều dài mặt bàn còn trống sau khi đã tính bát hương, lọ hoa.
Tính chiều sâu và tải trọng. Đỉnh đồng đúc lớn rất nặng; bàn thờ cần đủ sâu để đặt đỉnh trước hoặc sau bát hương mà vẫn có khoảng an toàn với mép bàn, và đủ chắc. Bàn thờ treo thường không hợp với bộ đồ đồng lớn.
Đặt thử bằng hình cắt giấy. Cắt bìa theo chiều cao và bề ngang của đỉnh, hạc dự định mua, dựng thử trên bàn thờ thật, đứng ở chỗ vái nhìn vào. Cách này mất mười phút mà tránh được việc mua về mới thấy quá to hay quá nhỏ.
Đồng vàng, đồng đỏ, đồng hun, đồng khảm: khác nhau ra sao
Đồng vàng là hợp kim đồng với kẽm, màu vàng sáng khi mới, đúc dễ, phổ biến nhất cho đồ thờ. Đồng đỏ có tỷ lệ đồng cao hơn, màu đỏ hồng ấm, giá thường cao hơn đồng vàng. Đồng hun, hay đồng giả cổ, là đồng được xử lý bề mặt bằng nhiệt hoặc hoá chất cho màu nâu đen, cánh gián, trông như đồ lâu năm, ít lộ vết bám tay.
Đồng khảm là đồ đồng nền được khảm thêm đồng đỏ, bạc hoặc đồng vàng vào các chi tiết hoa văn, tạo nhiều màu trên một món. Kiểu khảm nhiều lớp kim loại đôi khi được gọi là khảm tam khí. Đây là kiểu làm tốn công, giá cao, cần tay nghề để đường khảm sắc, không hở.
Lựa chọn chủ yếu là chuyện thẩm mỹ và công giữ gìn. Đồng vàng sáng đẹp nhưng xỉn nhanh nếu không có lớp phủ; đồng hun ổn định màu, ít phải lau bóng; đồng khảm đẹp và trang trọng nhưng lau chùi phải nhẹ tay để không làm bong mảnh khảm. Hợp màu với bàn thờ cũng quan trọng: đồng vàng sáng nổi trên nền sơn son, đồng hun hợp gỗ màu trầm.
Đúc hay gò: nhìn và nhấc là biết phần lớn
Đồ đồng đúc được làm bằng cách rót đồng nóng chảy vào khuôn, sau đó nguội, làm sạch, đục sửa hoa văn. Đồ đúc thành dày, nặng, hoa văn có độ sâu, chân đứng vững. Đồ gò được làm từ tấm đồng mỏng, thợ gò, dát thành hình, ghép các phần lại; nhẹ hơn nhiều, thành mỏng, giá thấp hơn.
Ở Việt Nam có những làng nghề đồng lâu đời ở đồng bằng Bắc Bộ, nổi tiếng với cả đúc lẫn gò; mỗi nơi có thế mạnh riêng. Cả hai kiểu đều là nghề thật, không bên nào là hàng giả; điều cần là người bán nói đúng kiểu làm.
Đồ đúc tốt còn được thợ nguội đục sửa lại hoa văn sau khi ra khuôn, nên nét rồng, nét mây sắc và sâu; đồ đúc làm vội để nguyên bề mặt khuôn, nét tù, có lỗ rỗ nhỏ do bọt khí. Soi đèn xiên vào hoa văn sẽ thấy khác biệt này khá rõ.
Cách nhận biết nhanh: nhấc thử, đồ đúc nặng tay rõ rệt; gõ nhẹ, đồ đúc kêu đanh, trầm, đồ gò mỏng kêu vang, rỗng; nhìn mép trong miệng đỉnh hoặc chân hạc, đồ gò thấy mép tấm đồng mỏng, mối hàn ghép. Hỏi trọng lượng từng món và ghi lên phiếu.
Mua dần hay mua trọn bộ
Bộ ngũ sự đồng đúc là khoản chi lớn với nhiều gia đình. Có hai cách thường gặp: mua trọn bộ một lần cho đồng bộ, hoặc mua dần, bắt đầu từ đỉnh hoặc đôi chân nến, vài năm sau bổ sung đôi hạc. Mua trọn bộ thì màu đồng, hoa văn, tỷ lệ khớp nhau hoàn toàn; mua dần thì nhẹ ngân sách nhưng có thể khó tìm lại đúng mẫu.
Nếu định mua dần, hãy chụp ảnh kỹ món đầu tiên, ghi lại cỡ, loại đồng, kiểu hoàn thiện và nơi mua. Hỏi người bán mẫu này có làm thường xuyên không, có nhận đặt món lẻ cùng mẫu sau này không. Đồ đồng hun hoặc đồng khảm khó khớp màu giữa hai lần đúc hơn đồng vàng sáng.
Một cách khác là chọn bộ tam sự cỡ vừa thay vì ngũ sự cỡ lớn. Bàn thờ không cần nhiều món mới trang nghiêm; ba món cân đối, sạch sẽ thường đẹp hơn năm món chen chúc trên một mặt bàn chật.
Đồ đồng ở ban thờ Phật, bàn thờ Thần Tài và nhà thờ họ
Ở ban thờ Phật, nhiều nhà dùng bộ đồ đồng nhỏ, hoa văn sen, mây thay cho rồng; có nhà không đặt đỉnh mà chỉ có đèn, lọ hoa, bát hương. Đồ thờ ở ban Phật thường giản dị, nên hỏi nhà chùa quen nếu muốn theo nếp phổ biến.
Bàn thờ Thần Tài, Thổ Địa nhỏ và đặt sát sàn, hiếm khi dùng bộ tam sự, ngũ sự; thường chỉ có bát hương, đèn, lọ hoa nhỏ và các đồ thờ riêng của ban này.
Nhà thờ họ có gian thờ rộng, bàn thờ dài, là nơi bộ ngũ sự cỡ lớn phát huy vẻ trang nghiêm. Đồ đồng ở đây thường do con cháu trong họ cùng góp công đức, nên việc chọn mẫu, cỡ thường được bàn trong họ, ghi lại công đức rõ ràng. Đồ đồng lớn cũng cần được bảo quản cẩn thận vì nhà thờ họ ít người ở thường xuyên, dễ ẩm và dễ mất trộm; nhiều nơi gắn chốt cố định đỉnh và hạc vào mặt sập.
Kiểm khi mua bộ đồ đồng
Bộ đồ đồng là khoản chi lớn, đáng dành nửa giờ kiểm kỹ:
- Đưa nam châm lại gần từng món: đồng không hút; món nào hút mạnh có thể là sắt mạ đồng hoặc có lõi sắt.
- Xem đáy, mặt trong nắp đỉnh, chân hạc: chỗ khuất thường lộ chất liệu thật, lớp mạ bong nếu có.
- Kiểm hai món trong một đôi có cân nhau không: hai hạc cùng cao, cùng dáng, hướng đầu đối nhau đúng.
- Đặt từng món lên mặt phẳng, xem có cập kênh; lắc nhẹ hạc xem chỗ nối hạc với rùa có chắc.
- Mở đóng nắp đỉnh, xem khít, tai và chân đỉnh có hàn chắc.
- Hỏi về lớp hoàn thiện: có phủ sơn trong không, lau bằng gì, xỉn thì xử lý ra sao.
Đồ đồng nặng gửi đi xa dễ móp, gãy chân hạc nếu đóng gói kém; hỏi người bán cách đóng gói và quay video khi mở hàng. Muốn xem thêm mẫu đồ thờ, tượng có mô tả chất liệu rõ ràng có thể tham khảo vatpham.com hoặc vatphamphongthuy.com.
Câu hỏi thường gặp
Nhà thờ nhỏ có cần bộ ngũ sự không?
Không cần. Nhiều gia đình chỉ có bát hương, đôi đèn, lọ hoa, mâm bồng. Bộ tam sự, ngũ sự hợp với bàn thờ rộng, phòng thờ riêng. Với bàn thờ nhỏ, một bộ quá to sẽ làm chật và che ảnh thờ.
Đỉnh đồng có dùng để cắm hương thay bát hương được không?
Theo tập quán phổ biến, đỉnh đồng không thay cho bát hương; bát hương là nơi cắm hương chính. Đỉnh có thể dùng đốt trầm hoặc chỉ để trưng. Có nhà đặt đỉnh nhỏ thay bát hương ở ban thờ phụ, tuỳ nếp.
Đồng hun có phải là đồng cũ không?
Không. Đồng hun là đồng mới được xử lý bề mặt cho màu giả cổ, trông như lâu năm. Ưu điểm là màu ổn định, ít lộ vết tay. Đồ đồng cổ thật là chủ đề khác, cần người am hiểu đồ cổ.
Đôi hạc đặt quay đầu thế nào?
Phổ biến là hai hạc đứng hai bên đỉnh, đầu hướng vào trong, nhìn về phía đỉnh hoặc bát hương. Mỗi nhà có thể khác chút ít; khi mua, hỏi người bán để phân biệt hạc bên trái, bên phải.
Đồ đồng bị lên vết xanh thì xử lý sao?
Vết xanh là gỉ đồng do ẩm. Lau khô, để nơi thoáng; vết nhẹ có thể dùng khăn mềm và chất làm sạch đồng chuyên dụng theo hướng dẫn, đeo găng, mở thoáng. Đồ có lớp phủ hoặc đồng hun thì hỏi người bán trước khi dùng hoá chất.
Bộ đồ đồng nặng có làm lõm mặt bàn thờ không?
Có thể, nhất là bàn thờ gỗ mềm như mít hoặc sơn chưa cứng hẳn. Lót đế nỉ hoặc miếng gỗ mỏng dưới chân đỉnh và đế hạc, nhấc lên khi di chuyển thay vì kéo lê trên mặt bàn.