Một ảnh thờ tốt là ảnh rõ mặt, nhìn thẳng hoặc hơi nghiêng, nét mặt hiền hoà, nền đơn giản; được in trên vật liệu bền, lồng khung chắc, kính chống loá, và có cỡ cân với bàn thờ để đứng ở chỗ vái nhìn rõ mà không lấn bát hương. Ảnh cũ mờ, rách có thể phục chế, miễn giữ đúng nét người thật.
Việc chuẩn bị ảnh thờ thường đến trong lúc gia đình bối rối nhất, khi người thân vừa mất, và mọi thứ phải làm gấp. Cũng có nhiều người cao tuổi chủ động chụp và chọn ảnh thờ cho mình từ khi còn khoẻ. Bài này hướng dẫn từ chọn ảnh, phục chế, chọn cách in, khung, cỡ, tới chuyện giữ ảnh bền màu qua nhiều năm, để ảnh trên bàn thờ là hình ảnh con cháu muốn nhớ.
Chọn ảnh: những điều làm nên một ảnh thờ đẹp
Rõ mặt, đủ sáng. Mặt người chiếm phần lớn khung hình, mắt rõ, không bị bóng che. Ảnh chụp nhóm cắt ra cũng dùng được nếu gốc đủ nét; ảnh chụp từ xa, phóng to sẽ vỡ hạt.
Nhìn thẳng hoặc hơi nghiêng. Ảnh nhìn thẳng vào ống kính tạo cảm giác gần gũi khi con cháu đứng vái. Ảnh nghiêng nhẹ vẫn đẹp; ảnh quay ngang hẳn, cúi xuống hay đang cười lớn thường ít được chọn.
Trang phục và nét mặt. Nhiều gia đình chọn ảnh người thân mặc áo dài, áo sơ mi, trang phục chỉnh tề, nét mặt hiền hoà. Đây là tập quán, không phải quy định; có gia đình chọn bức ảnh người thân quen thuộc nhất trong đời thường.
Nền đơn giản. Nền rối có thể được tách và thay bằng nền trơn khi phục chế. Nền xanh, nền xám nhạt, nền nâu ấm là những lựa chọn phổ biến.
Khoảng tuổi trong ảnh. Có gia đình chọn ảnh lúc người thân còn khoẻ, có gia đình chọn ảnh gần thời điểm mất để con cháu nhỏ nhận ra. Hỏi ý người lớn trong nhà, đôi khi chính người đã khuất từng dặn ảnh nào.
Chuẩn bị ảnh thờ từ khi còn khoẻ
Nhiều người cao tuổi chủ động chụp ảnh thờ cho mình, nhất là ở nông thôn, coi đó là một việc chuẩn bị bình thường như may một bộ áo đẹp. Chuyện này không có gì phải kiêng; ngược lại, nó giúp con cháu không phải lục tìm ảnh trong lúc rối ren, và người được chụp được chọn bức mình ưng ý.
Nếu gia đình muốn làm việc này, có thể nhờ tiệm ảnh chụp chân dung với ánh sáng dịu, nền trơn, trang phục người được chụp thích. Lưu tệp gốc độ phân giải cao ở hai ba nơi: điện thoại của vài người con, ổ lưu trữ, dịch vụ lưu trữ trên mạng. In một bản cỡ nhỏ cất cùng giấy tờ quan trọng của gia đình.
Cách nói chuyện này với ông bà cũng cần khéo. Nhiều gia đình đưa vào dịp chụp ảnh gia đình ngày Tết, ngày mừng thọ, chụp thêm vài kiểu chân dung đẹp cho ông bà; ảnh đó sau này dùng làm ảnh thờ, và trước đó là kỷ niệm của cả nhà.
Phục chế ảnh cũ: làm rõ mà vẫn giữ đúng người
Ảnh cũ của ông bà, cha mẹ thường chỉ còn bản in nhỏ, mờ, ố vàng, gãy nếp. Tiệm ảnh có thể quét ảnh độ phân giải cao, làm sạch vết ố, nối vết rách, tăng độ nét, tách nền, tô màu nếu gia đình muốn. Công cụ phần mềm hiện đại làm được nhiều việc mà trước đây phải vẽ tay.
Điều cần cẩn thận là đừng để ảnh phục chế "đẹp" tới mức không còn giống người thật. Phần mềm làm nét đôi khi tự vẽ lại mắt, làm mịn da, đổi dáng mũi miệng; kết quả trông trẻ hơn, đẹp hơn nhưng người trong nhà nhìn thấy lạ. Hãy yêu cầu xem bản nháp trước khi in, đưa cho người lớn tuổi đã từng gặp người trong ảnh xem có đúng không.
Khi mang ảnh gốc đi phục chế, giữ nguyên bản gốc, không để tiệm cắt dán lên bản gốc. Xin lại tệp đã phục chế độ phân giải cao để sau này in lại, in thêm cho các nhà anh em mà không phải làm lại từ đầu.
Ảnh dùng trong tang lễ và ảnh thờ lâu dài
Trong tang lễ, gia đình thường cần một ảnh lớn đặt trước linh cữu, làm gấp trong một hai ngày; ảnh này hay được in giấy cỡ lớn, lồng khung có viền đen hoặc dải băng tang theo tập quán. Sau tang lễ, ảnh đó được đưa về bàn thờ, nhưng cỡ to và khung tang không phải lúc nào cũng hợp với bàn thờ gia tiên lâu dài.
Vì vậy nhiều gia đình làm hai bản: bản lớn cho tang lễ, và sau đó, khi đã bình tĩnh hơn, làm một bản ảnh thờ chính thức với cỡ vừa bàn thờ, in trên vật liệu bền, khung cùng tông với đồ thờ. Thời điểm thay thường gắn với các mốc như sau bốn mươi chín ngày, một trăm ngày, hay giỗ đầu, tuỳ nếp nhà.
Nếu đang trong lúc gấp, hãy nhờ tiệm ảnh lưu lại tệp đã chỉnh sửa cho tang lễ; tệp đó là nền để làm bản chính thức sau này mà không phải phục chế lại. Nhiều tiệm ảnh gần nhà tang lễ, bệnh viện quen với việc làm ảnh gấp, nhưng vẫn nên xem bản nháp trước khi in.
In ảnh thờ: giấy ảnh, in sứ, in kim loại hay tranh vẽ
Mỗi cách in có độ bền và vẻ ngoài khác nhau; bảng dưới nêu đặc điểm chung:
| Cách làm | Trông thế nào | Độ bền | Hợp với |
|---|---|---|---|
| In giấy ảnh, lồng khung kính | Màu tươi, chi tiết rõ | Có thể phai nếu nắng chiếu, ẩm; kính giúp bảo vệ | Phổ biến nhất, dễ in lại |
| In lên sứ, gốm | Bề mặt bóng, màu ổn định | Bền nước, bền màu tốt, dễ vỡ nếu rơi | Bàn thờ lâu dài, bia mộ |
| In lên kim loại, mica | Phẳng, hiện đại | Bền ẩm, bền màu khá | Căn hộ, phong cách tối giản |
| Tranh vẽ chân dung | Mềm mại, có nét riêng | Tuỳ chất liệu màu và nền | Khi ảnh gốc quá mờ, gia đình muốn tranh |
Với ảnh in giấy, dùng giấy ảnh và mực có độ bền màu tốt, nói với tiệm là ảnh thờ để họ chọn vật liệu phù hợp. Ảnh in sứ thường làm lâu hơn vài ngày; nếu cần gấp cho tang lễ, nhiều gia đình in giấy trước, sau đó mới làm bản sứ cho bàn thờ lâu dài.
Chọn khung và kính
Khung gỗ hợp bàn thờ. Khung gỗ cùng tông với bàn thờ, có thể chạm viền hoặc sơn thếp đơn giản, trông hài hoà hơn khung nhựa bóng. Khung nên đủ dày và chắc để đứng vững.
Kính chống loá. Ảnh thờ đặt trước đèn, đối diện cửa sổ, kính thường phản chiếu ánh sáng khiến không nhìn rõ mặt. Kính chống loá hoặc mica mờ chống phản chiếu giải quyết chuyện này, nhất là ở phòng thờ có đèn trần.
Chân đứng hay treo. Ảnh đặt trên bàn thờ cần chân đứng chắc hoặc giá đỡ; ảnh lớn treo tường phía sau bàn thờ cần móc treo chắc, không treo cao quá khó nhìn. Nhà có mèo, có trẻ nhỏ thì ảnh đứng nên có chân rộng hoặc tựa vào tường để khỏi đổ úp.
Mặt sau kín. Mặt sau khung nên được bịt kín bằng tấm cứng, có lớp chống ẩm, để bụi và côn trùng không lọt vào làm hỏng ảnh.
Khoảng đệm giữa ảnh và kính. Ảnh ép sát vào kính lâu ngày có thể dính vào mặt kính khi trời nồm, lúc tháo ra bị bong lớp mực. Tiệm làm khung cẩn thận thường lót một viền bìa mỏng tạo khe nhỏ giữa ảnh và kính; hỏi họ có làm vậy không.
Chọn cỡ ảnh hợp bàn thờ
Cỡ ảnh thờ hay gặp được gọi theo khổ in thông dụng, từ nhỏ cho bàn thờ treo tới lớn cho phòng thờ rộng. Không có cỡ chuẩn; ảnh hợp là ảnh mà khi đứng ở chỗ vái, mặt người trong ảnh nằm ở tầm mắt hoặc hơi cao, nhìn rõ nét mặt, và khung ảnh không che hoành phi phía trên hay lấn bát hương phía trước.
Bàn thờ có ba bát hương, nhiều ảnh thờ của các cụ, cần tính cả hàng ngang: các ảnh nên cùng cỡ, cùng kiểu khung để đồng bộ, sắp theo thứ bậc theo nếp nhà. Nếu bàn thờ chật, nhiều nhà làm một khung lớn ghép nhiều ảnh hoặc dùng bài vị thay ảnh cho các cụ đời xa.
Cách kiểm nhanh là in thử một bản giấy thường đúng cỡ dự định, dựng lên bàn thờ ở vị trí sẽ đặt, đứng lùi lại vài bước nhìn. Ảnh quá to làm bàn thờ nặng nề, che mất đồ thờ phía sau; ảnh quá nhỏ đứng xa không nhận ra mặt.
Với bàn thờ treo trong căn hộ, mặt kệ nông, ảnh thờ thường phải nhỏ và nhẹ; có nhà treo ảnh lên tường ngay phía trên kệ thay vì đặt trên mặt kệ, vừa đỡ chật vừa không lo ảnh đổ vào bát hương.
Giữ ảnh thờ bền màu qua nhiều năm
Ảnh thờ đặt trên bàn thờ chịu khói hương, nhiệt nến, ẩm nồm, có khi nắng chiếu. Mấy việc nhỏ giúp ảnh lâu phai:
- Không để nắng chiếu trực tiếp vào ảnh nhiều giờ; kéo rèm cửa sổ phòng thờ khi nắng gắt.
- Giữ khoảng cách giữa ảnh và bát hương, nến để khói và nhiệt không phả thẳng vào mặt kính.
- Lau kính bằng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm, không xịt nước lau kính trực tiếp lên khung để nước không ngấm vào ảnh.
- Mùa nồm, để ý vết mốc lấm tấm ở mép ảnh; thấy mốc thì nhờ tiệm ảnh tháo khung, xử lý và thay lớp chống ẩm.
- Lưu tệp ảnh gốc ở nhiều nơi để khi ảnh in phai có thể in lại đúng ảnh cũ.
Thay ảnh thờ đã phai bằng bản in mới là việc nhiều gia đình làm sau nhiều năm; cách thay, có làm lễ hay không, xử lý ảnh cũ thế nào tuỳ nếp nhà. Muốn xem thêm mẫu đồ thờ, tượng có mô tả chất liệu rõ ràng có thể tham khảo vatpham.com hoặc vatphamphongthuy.com.
Câu hỏi thường gặp
Ảnh thờ nên là ảnh màu hay đen trắng?
Cả hai đều phổ biến. Ảnh đen trắng trang nghiêm, hợp ảnh cũ; ảnh màu gần gũi, đúng với ký ức con cháu. Chọn theo ảnh gốc có sẵn và ý của gia đình, không có quy định nào bắt buộc.
Chụp ảnh thờ khi còn sống có bị kiêng không?
Nhiều người cao tuổi chủ động chụp ảnh thờ cho mình như một việc chuẩn bị bình thường. Có gia đình còn ngại, nên tuỳ người. Có thể khéo léo chụp chân dung đẹp vào dịp mừng thọ, ngày Tết rồi dùng sau này.
Ảnh thờ phục chế bằng phần mềm có đáng tin không?
Phần mềm giúp làm sạch, làm nét rất tốt, nhưng có thể vô tình đổi nét mặt. Hãy xem bản nháp, đưa người đã biết người trong ảnh xem lại, yêu cầu sửa nếu thấy khác người thật trước khi in.
Có nên đặt ảnh người còn sống lên bàn thờ không?
Theo tập quán phổ biến, bàn thờ gia tiên chỉ đặt ảnh người đã khuất. Ảnh gia đình, ảnh kỷ niệm của người đang sống thường để ở chỗ khác trong nhà.
Ảnh thờ bị mốc trong khung thì xử lý thế nào?
Mang ra tiệm ảnh để tháo khung, làm sạch hoặc in lại từ tệp gốc, thay lớp chống ẩm và bịt kín mặt sau. Không tự lau mặt ảnh bị mốc bằng khăn ướt vì dễ làm trôi lớp mực.
Nhiều ảnh thờ trên một bàn thờ thì sắp thế nào?
Thường sắp theo thứ bậc, đời trước ở vị trí trang trọng hơn, theo nếp nhà. Cùng cỡ, cùng kiểu khung giúp bàn thờ gọn mắt. Hỏi người lớn trong họ để sắp cho đúng thứ tự.