Đi lễ đầu năm ở nơi đông người an toàn nhất khi tránh giờ cao điểm (thường là sáng mùng một đến mùng ba, đêm giao thừa và rằm tháng Giêng), mang ít đồ, giữ ví và điện thoại phía trước người, hẹn sẵn điểm gặp lại nếu lạc, và giữ khoảng cách với hương đang cháy. Với người già và trẻ nhỏ, đi vào ngày thường trong tháng Giêng thường hợp lý hơn chen lấn đúng ngày.
Mỗi năm, các di tích lớn đón lượng khách rất đông trong vài tuần đầu xuân. Đó là nếp đẹp, nhưng cũng là lúc dễ xảy ra chen lấn, bỏng hương, lạc trẻ, mất ví, ngất do mệt. Bài này là một danh sách chuẩn bị và xử lý tình huống cụ thể, áp dụng được cho chùa, đền, phủ và các lễ hội đầu năm.
Chọn ngày và giờ: vắng hơn là an toàn hơn
Lượng người đi lễ không đều suốt mùa xuân. Theo kinh nghiệm của nhiều ban quản lý di tích, cao điểm thường rơi vào đêm giao thừa, sáng mùng một đến mùng ba, các ngày cuối tuần trong tháng Giêng, ngày khai hội và rằm tháng Giêng. Ngược lại, ngày thường giữa tuần, buổi sáng sớm hoặc chiều muộn thường thưa hơn hẳn.
Nhiều người giữ nếp đi lễ đúng ngày đầu năm. Nếu nhà có người già yếu, trẻ nhỏ, người đang mang thai, có thể chia làm hai nhóm: người khoẻ đi đúng ngày, cả nhà đi lại vào một ngày vắng hơn trong tháng. Tập quán đi lễ đầu năm kéo dài suốt tháng Giêng, không chỉ gói trong ba ngày Tết.
Trước khi đi, xem thông báo của ban quản lý di tích hoặc chính quyền địa phương về lịch khai hội, phân luồng giao thông, giờ mở cửa, điểm gửi xe. Một số lễ hội lớn có thời điểm cao điểm riêng như ngày rước, ngày khai ấn; nếu không định xem nghi lễ đó, tránh đi đúng ngày ấy.
Thời tiết cũng đáng xem trước: tháng Giêng ở miền Bắc hay mưa phùn, đường đá trơn, sân gạch lầy; trời rét đậm thì người già nên ở nhà, để con cháu đi lễ thay và mang lộc về.
Mang gì và không mang gì
Đồ mang theo càng gọn, càng dễ xoay xở giữa đám đông. Danh sách gợi ý:
- Mang: túi đeo chéo nhỏ đeo phía trước, đựng giấy tờ tuỳ thân, điện thoại, một ít tiền mặt chia ở hai chỗ; nước uống; thuốc thường dùng của người già; khăn giấy; áo mưa gọn; túi rác nhỏ.
- Mang: sạc dự phòng, vì đông người sóng điện thoại yếu, máy tốn pin.
- Mang: lễ vật gọn, nhẹ, đã sắm sẵn ở nhà; một bó hương nhỏ.
- Không mang: trang sức đắt tiền, nhiều tiền mặt, ba lô lớn, túi xách mở miệng.
- Không mang: nắm hương to, vàng mã cồng kềnh nếu không chắc có lò hoá.
- Không mang: xe đẩy trẻ em cỡ lớn vào nơi có nhiều bậc và chen chúc; địu trẻ thì gọn hơn.
Giấy tờ quan trọng, nếu không cần dùng, để ở nhà và mang bản chụp trong điện thoại. Thẻ ngân hàng chỉ mang một chiếc. Nếu đi theo đoàn, có thể cử một người giữ tiền chung, tiền gửi xe và tiền công đức, để những người còn lại khỏi phải mang ví.
Giữ đồ giữa đám đông
Túi đeo phía trước, tay đặt lên túi khi chen. Kẻ gian thường lợi dụng lúc người đi lễ chắp tay vái, cúi lạy, hoặc khi dòng người dồn ép ở cổng. Túi phía trước người, kéo khoá kín, là cách đơn giản nhất.
Không mở ví giữa chỗ đông. Chuẩn bị sẵn tiền công đức, tiền gửi xe trong túi áo riêng để không phải lôi ví ra trước mặt nhiều người.
Cẩn thận với người va chạm bất thường. Một người va vào bạn, xin lỗi rối rít, người khác đứng sát sau lưng; tình huống này đáng để kiểm túi ngay.
Giữ điện thoại trong túi kín khi không dùng. Chụp ảnh xong cất ngay. Điện thoại cầm tay giữa đám đông dễ bị giật hoặc rơi.
Mất đồ, báo ngay. Báo người trông coi, ban quản lý hoặc lực lượng bảo vệ, công an có mặt ở lễ hội; khoá thẻ ngân hàng qua ứng dụng hoặc tổng đài ngân hàng ngay khi phát hiện mất ví.
Người già và trẻ nhỏ: lên kế hoạch riêng
Người cao tuổi dễ mệt, dễ tụt huyết áp, dễ ngất khi đứng lâu trong không khí ngột ngạt, nhiều khói hương. Trước khi đi, hỏi xem ông bà có khoẻ không, đã ăn sáng chưa, mang thuốc thường dùng. Ở nơi đông, để ông bà đứng ở rìa đám đông, có chỗ bám, không chen vào giữa. Nếu phải leo nhiều bậc, nghỉ từng chặng, uống nước. Khi thấy ông bà choáng, đưa ra chỗ thoáng, ngồi xuống, nới lỏng áo và nhờ hỗ trợ y tế nếu không đỡ.
Trẻ nhỏ thấp hơn đám đông, dễ bị chèn ép, dễ ngộp và đặc biệt dễ bị bỏng hương vì hương người lớn cầm ngang tầm mặt trẻ. Bế trẻ hoặc cho trẻ ngồi trên vai ở chỗ dồn ép, nhưng không đứng sát lư hương. Quần áo trẻ màu sáng, dễ nhìn thấy từ xa.
Trước khi vào khu đông, chỉ cho cả nhà một điểm hẹn cố định dễ nhận ra (cổng tam quan, cây đa lớn, nhà bia) và một giờ hẹn. Trẻ đủ lớn cần nhớ tên bố mẹ, số điện thoại; trẻ nhỏ hơn có thể đeo vòng tay hoặc mảnh giấy trong túi áo ghi số điện thoại người thân.
Khi trẻ lạc hoặc người thân lạc nhau
Lạc nhau ở lễ hội xảy ra thường xuyên. Bình tĩnh và làm theo thứ tự:
- Gọi điện thoại ngay cho người lạc (nếu là người lớn có điện thoại). Nhiều khi chỉ cần một cuộc gọi.
- Đến điểm hẹn đã thống nhất, để một người ở lại điểm hẹn, những người khác chia nhau tìm.
- Với trẻ lạc, báo ngay cho ban tổ chức, bảo vệ, công an tại lễ hội; nhiều lễ hội lớn có điểm hỗ trợ tìm trẻ lạc, có loa phát thanh.
- Mô tả trẻ: tên, tuổi, chiều cao, màu quần áo, nơi thấy trẻ lần cuối. Có ảnh trẻ chụp trong ngày trên điện thoại thì đưa cho người hỗ trợ xem.
- Không tự rời khu vực đi tìm quá xa; lực lượng tại chỗ thường nắm thông tin nhanh hơn.
- Tìm được rồi, báo lại cho những người đang giúp tìm để họ dừng.
Dặn trẻ từ trước: nếu lạc, đứng yên tại chỗ hoặc đến gặp chú bảo vệ, công an, người mặc đồng phục ban tổ chức; không đi theo người lạ dù được hứa dẫn đến chỗ bố mẹ.
Hương, nến và lửa giữa đám đông
Bỏng hương là tai nạn nhỏ nhưng phổ biến nhất ở lễ hội đầu năm. Một bó hương đang cháy trong tay người lớn đi giữa dòng người nằm đúng tầm mặt, mắt trẻ nhỏ và tầm tóc, áo của người bên cạnh. Cách giảm rủi ro đơn giản: thắp ít, một hoặc ba nén; thắp ngay tại lư hương rồi cắm luôn, không cầm hương đi qua đám đông; cầm hương thẳng đứng, đầu hương hướng lên trên, không vung tay khi vái.
Ở những di tích đã cấm thắp hương trong điện hoặc chỉ cho thắp ở một số lư hương lớn, tuân theo quy định này. Có nơi phát hương miễn phí, giới hạn số nén cho mỗi người để giảm khói. Có nơi chuyển sang dâng hoa thay hương ở một số ban.
Nếu tóc, áo bị bén lửa, vỗ tắt ngay bằng tay hoặc khăn, không chạy. Bị bỏng nhẹ, làm mát vết bỏng dưới nước sạch mát trong vài phút rồi tìm điểm y tế của lễ hội. Không bôi kem đánh răng, nước mắm hay các thứ dân gian lên vết bỏng.
Đi lại, gửi xe và ăn uống quanh lễ hội
Đi phương tiện công cộng hoặc xe đưa đón khi có. Nhiều lễ hội lớn có phân luồng, cấm xe vào gần di tích. Gửi xe xa rồi đi bộ thường nhanh hơn chen xe vào sát cổng.
Gửi xe ở bãi có vé, hỏi giá trước. Bãi gửi xe tự phát ngày lễ có thể thu cao; bãi có vé, có người quản lý rõ ràng thì an toàn hơn. Chụp ảnh vé và vị trí đỗ.
Ăn uống ở hàng có giá niêm yết. Quanh lễ hội, hỏi giá trước khi gọi món, chọn hàng có bảng giá, quán sạch sẽ; mang theo nước uống để không bị phụ thuộc hàng rong.
Đi đò, cáp treo theo hướng dẫn. Mặc áo phao khi đi đò, không chen lên đò quá tải, xếp hàng theo hướng dẫn ở ga cáp treo.
Về sớm hơn dự định một chút. Chiều muộn là lúc dòng người rời lễ hội đông nhất, xe khách, đường về dễ tắc. Tính thời gian về trước khi trời tối nếu đi đường xa, và nghỉ đủ trước khi lái xe về sau một ngày đi bộ nhiều.
Khi bị dồn ép giữa đám đông: giữ an toàn cho mình và người bên cạnh
Ở cổng tam quan hẹp, cầu thang lên điện, chỗ phát lộc, dòng người có lúc bị dồn ép rất mạnh. Một vài phản xạ giúp giảm nguy hiểm:
- Thấy phía trước dồn ứ, dừng lại, lùi ra rìa nếu còn đường, không cố chen vào giữa.
- Nếu đã bị kẹt, giữ hai tay co trước ngực như một khung bảo vệ để còn khoảng thở, đứng vững hai chân rộng bằng vai.
- Đi theo hướng dòng người, nghiêng chéo dần ra phía rìa; không đi ngược dòng.
- Bế trẻ lên cao hoặc giữ trẻ trước người, không để trẻ ở phía sau lưng.
- Rơi đồ thì bỏ, không cúi xuống nhặt giữa lúc chen; cúi người là lúc dễ bị ngã và bị giẫm.
- Nếu ngã, cố đứng dậy ngay; không được thì co người, hai tay ôm đầu, nằm nghiêng.
- Ra khỏi chỗ dồn ép, nghỉ ở nơi thoáng, kiểm tra lại người đi cùng.
Những tình huống này hiếm khi kéo dài, nhưng một vài giây phản xạ đúng giúp tránh chấn thương. Tốt nhất vẫn là tránh từ đầu: không cố vào điện chính đúng giờ cao điểm, không chen tới chỗ phát lộc khi thấy đã quá đông.
Câu hỏi thường gặp
Có nhất thiết phải đi lễ đúng mùng một Tết không?
Không. Tập quán đi lễ đầu năm kéo dài suốt tháng Giêng, nhiều gia đình chọn đi vào ngày vắng để đỡ chen lấn. Điều người đi lễ coi trọng là lòng thành và sự an toàn của cả nhà, không phải đúng một ngày cụ thể.
Có nên đưa trẻ sơ sinh đi lễ hội đầu năm không?
Nên cân nhắc. Không khí đông, nhiều khói hương, dễ lây bệnh đường hô hấp và chen lấn đều không tốt cho trẻ quá nhỏ. Nếu gia đình muốn đưa trẻ đi, chọn ngày vắng, đi ngắn, giữ trẻ xa lư hương và tránh giờ cao điểm.
Đi lễ hội đông mà bị móc túi thì báo ai?
Báo ngay lực lượng bảo vệ, công an có mặt ở lễ hội hoặc ban quản lý di tích. Cùng lúc, khoá thẻ ngân hàng qua ứng dụng hoặc gọi tổng đài ngân hàng, báo mất giấy tờ nếu có. Ghi lại thời gian, địa điểm để trình báo.
Có nên mang theo nhiều tiền lẻ để rải lễ không?
Không nên. Rải tiền lẻ trên ban thờ, ở tượng bị nhiều di tích nhắc nhở và không phải là công đức. Mang ít tiền mặt chẵn để công đức vào hòm hoặc ghi sổ, vừa gọn vừa an toàn.
Người có bệnh tim mạch, huyết áp có nên đi lễ hội đông không?
Nên hỏi ý bác sĩ đang theo dõi nếu bệnh chưa ổn định. Nếu đi, chọn ngày vắng, tránh leo dốc dài, mang theo thuốc, có người đi kèm và nghỉ ngơi thường xuyên. Gặp choáng, đau ngực, khó thở, gọi cấp cứu 115.
Có nên đi lễ vào đêm giao thừa không?
Tuỳ sức khoẻ và nơi đến. Đêm giao thừa nhiều chùa, đền đông, trời lạnh, đường về khuya. Người khoẻ đi gần nhà thì ổn; với người già, trẻ nhỏ, nhiều gia đình chọn thắp hương ở nhà lúc giao thừa và đi lễ vào ban ngày sau đó.