Theo tập quán phổ biến ở chùa miền Bắc, người đi lễ đặt lễ ở chính điện, thắp hương và vái ở ban Đức Ông trước, sau đó lễ ở chính điện (Tam Bảo), rồi đến điện Mẫu, nhà Tổ và các ban phụ. Ý nghĩa của việc lễ ban Đức Ông trước được giải thích là "trình" với vị hộ trì ngôi chùa trước khi vào lễ Phật.
Không phải chùa nào cũng có đủ các ban, và mỗi vùng mỗi khác: chùa Nam Bộ, chùa Hoa, chùa theo hệ phái khác nhau bố trí không giống chùa Bắc. Bài này mô tả bố cục hay gặp nhất, thứ tự đi lễ quen thuộc, và cách hỏi để không lúng túng khi đến một ngôi chùa lạ.
Bố cục một ngôi chùa miền Bắc thường gặp
Phần lớn chùa làng và chùa cổ ở đồng bằng Bắc Bộ có kiểu "tiền Phật hậu Thánh" hoặc "tiền Phật hậu Mẫu": phía trước là khu thờ Phật, phía sau hoặc bên cạnh là điện thờ Mẫu, thờ Thánh. Từ ngoài vào thường gặp tam quan, sân chùa có lư hương lớn, rồi đến toà tiền đường, toà thiêu hương và thượng điện, nối với nhau theo hình chữ Đinh hoặc chữ Công.
Ở tiền đường, hai bên thường có ban Đức Ông và ban Đức Thánh Hiền đối diện nhau. Tượng Hộ pháp có thể đứng hai bên lối vào. Thượng điện là nơi đặt các lớp tượng Phật trên những bệ cao dần về phía trong. Phía sau là nhà Tổ thờ các vị sư trụ trì đã viên tịch, và điện Mẫu nếu chùa có thờ Mẫu. Hai bên hành lang có thể có nhà bia, tháp mộ, ban thờ vong.
Chùa xây mới ở đô thị thường gọn hơn: chính điện ở tầng trên, các ban phụ ở tầng dưới hoặc hai bên. Chùa Nam Bộ hay đặt tượng Quan Âm ngoài sân, Hộ pháp ở cổng, và ít khi có điện Mẫu theo kiểu miền Bắc. Vì vậy, thứ tự dưới đây là khung tham khảo, khi đến nơi hãy nhìn bố cục thật hoặc hỏi người trông coi.
Thứ tự đi lễ theo tập quán phổ biến
Một lượt lễ đầy đủ ở chùa có điện Mẫu và nhà Tổ thường đi theo các bước dưới đây:
- Vào cổng, đi lối bên phải hoặc bên trái theo chỉ dẫn, không đi thẳng cửa giữa nếu chùa có quy định. Gửi xe, cất mũ, kiểm lại trang phục.
- Đặt mâm lễ chính ở ban thờ trước chính điện hoặc nơi nhà chùa chỉ định. Ngày đông, nhiều chùa có bàn đặt lễ chung ở tiền đường.
- Thắp hương ở lư hương chung ngoài sân hoặc ở ban được phép thắp. Nhiều người thắp một hoặc ba nén.
- Lễ ban Đức Ông: đứng trước ban, chắp tay vái ba vái, khấn ngắn gọn hoặc khấn thầm.
- Lễ chính điện (Tam Bảo): đứng hoặc quỳ trên chiếu, lạy ba lạy hoặc vái ba vái tuỳ sức khoẻ và chỗ đứng.
- Lễ ban Đức Thánh Hiền, ban Quan Âm hoặc các ban phụ nếu có, mỗi ban vái ba vái.
- Sang điện Mẫu nếu chùa có thờ Mẫu, đặt phần lễ nhỏ đã chia (nếu có), vái lễ.
- Lễ ở nhà Tổ, sau cùng có thể lễ ở ban thờ vong nếu chùa có.
- Chờ hương tàn, hạ một phần lễ làm lộc hoặc để nhà chùa thu lễ, bỏ công đức vào hòm rồi ra về.
Đi lễ ngày thường, ít thời gian, chỉ cần thắp hương ở lư hương chung, vào chính điện vái lễ rồi ra về là đủ. Thứ tự đầy đủ phù hợp hơn với những dịp như đầu năm, rằm tháng Giêng, ngày vía.
Vì sao lễ ban Đức Ông trước
Đức Ông trong chùa Việt thường được hiểu là ông Cấp Cô Độc, một trưởng giả thời đức Phật đã mua đất dâng cúng để dựng tinh xá, nên được tôn làm vị trông coi, hộ trì ngôi chùa. Tượng Đức Ông thường mặc áo bào, mặt đỏ hoặc vàng, thường đặt ở một bên tiền đường; đối diện là ban Đức Thánh Hiền, thường được hiểu là tôn giả A Nan.
Từ ý "vị chủ đất của chùa", tập quán dân gian coi việc lễ Đức Ông trước như xin phép, trình báo trước khi vào lễ Phật. Đây là nếp của nhiều chùa miền Bắc, không phải giáo lý bắt buộc. Một số người lại vào chính điện trước, đó cũng không phải điều sai. Điều nên tránh là đứng chắn lối, chen ngang người đang lễ để kịp "đúng thứ tự".
Một chi tiết hay gây thắc mắc: ban Đức Ông ở nhiều chùa nhận lễ mặn, còn chính điện thì không. Đó là quy định riêng của từng chùa. Nếu thấy trên ban Đức Ông có mâm lễ mặn của người khác, không có nghĩa là bạn được mang lễ mặn vào chính điện.
Các ban hay gặp trong chùa và cách lễ ở từng ban
Bảng tóm tắt các ban phổ biến, tượng thờ và loại lễ thường dâng theo tập quán. Quy định cụ thể vẫn tuỳ từng chùa:
| Ban | Thường thờ | Vị trí hay gặp | Lễ thường dâng |
|---|---|---|---|
| Đức Ông | Ông Cấp Cô Độc, vị hộ trì chùa | Tiền đường, một bên | Lễ chay; nhiều nơi nhận cả lễ mặn |
| Đức Thánh Hiền | Tôn giả A Nan | Tiền đường, đối diện Đức Ông | Lễ chay |
| Chính điện (Tam Bảo) | Các lớp tượng Phật, Bồ Tát | Thượng điện | Chỉ lễ chay: hương, hoa, quả, oản |
| Quan Âm | Quan Thế Âm Bồ Tát | Trong điện hoặc ngoài sân | Lễ chay |
| Điện Mẫu | Mẫu và các vị Thánh trong hệ thờ Mẫu | Phía sau hoặc cạnh chùa | Lễ chay; có nơi nhận lễ mặn, đồ mã theo quy định |
| Nhà Tổ | Các vị sư tổ của chùa | Phía sau cùng | Lễ chay |
| Ban thờ vong | Vong linh gửi chùa | Nhà riêng hoặc hành lang | Lễ chay, theo hướng dẫn của nhà chùa |
Trong bảng có nhắc điện Mẫu. Nghi lễ hầu đồng gắn với điện Mẫu là một chuyên đề riêng, người đi lễ thông thường chỉ cần vái lễ, dâng hoa quả như các ban khác.
Đi lễ chùa ở miền Nam, chùa Hoa, chùa hệ phái khác
Chùa miền Nam. Thường có tượng Quan Âm lớn ngoài sân, chính điện rộng thờ Phật Thích Ca hoặc A Di Đà, ít ban phụ hơn chùa Bắc. Người đi lễ thắp hương ở lư hương ngoài sân, vào điện chắp tay lạy. Hiếm khi có điện Mẫu theo kiểu Tam phủ.
Chùa của cộng đồng người Hoa. Bố cục và cách thắp hương có nhiều điểm riêng: hương vòng treo trên trần, lư hương nhiều chỗ, thứ tự thắp theo hướng dẫn đánh số tại chỗ. Cứ theo chỉ dẫn của ban quản lý là đủ.
Thiền viện và một số hệ phái. Có nơi không đặt hòm công đức trong điện, không nhận lễ vật cầu xin, khuyến khích ngồi thiền hay tụng kinh hơn là dâng lễ. Đến những nơi này, giữ yên lặng và làm theo hướng dẫn là cách tôn trọng nhất.
Chùa có quy định riêng. Không cắm hương trong điện, không chụp ảnh tượng, không mang đồ ăn vào chính điện, có giờ đóng cửa nghỉ trưa. Những quy định này thường được treo ở cổng hoặc trước cửa điện.
Hỏi gì khi đến một ngôi chùa lạ
Người trông coi chùa, các bác trong ban hộ tự hoặc văn phòng nhà chùa thường sẵn lòng chỉ dẫn. Ba câu hỏi đủ dùng: lễ đặt ở đâu; chùa có cho thắp hương trong điện không hay chỉ thắp ở lư chung; điện Mẫu, nhà Tổ ở lối nào. Hỏi xong, đi theo lối đã chỉ, không cần lo thứ tự có khớp với sách hay không.
Nên tránh nghe theo những người chủ động đi theo chỉ dẫn "lễ đúng cách" rồi đề nghị viết sớ, làm lễ riêng có thu phí. Những việc như vậy nếu có thì do nhà chùa nhận trực tiếp ở văn phòng, có ghi sổ rõ ràng. Gặp người lạ chèo kéo, cứ cảm ơn và đi tiếp.
Với trẻ nhỏ đi cùng, giải thích ngắn gọn từng ban là gì sẽ giúp các em giữ trật tự tự nhiên hơn là ra lệnh im lặng. Một vòng lễ đầy đủ ở chùa vừa mất khoảng ba mươi đến bốn mươi phút ngày thường; ngày đông có thể gấp đôi, nên tính trước thời gian cho người già và trẻ nhỏ.
Một số chùa có sơ đồ khuôn viên vẽ trên bảng ở gần cổng; nhìn một lượt trước khi vào giúp biết lối đến điện Mẫu, nhà Tổ, khu vệ sinh và chỗ gửi đồ. Ngày lễ lớn, các lối thường được phân một chiều để tránh ùn ứ; đi theo chiều đã phân dù có phải vòng xa hơn một chút, vì đi ngược dòng người trong điện chật là chuyện dễ gây va chạm, bỏng hương.
Thắp hương và vái lễ ở từng ban: làm sao cho gọn
Thắp hương một lần ở nơi được phép. Nhiều chùa đặt lư hương lớn ngoài sân và nhắc khách không cắm hương trong điện để giữ tượng khỏi ám khói. Khi đó bạn thắp một hoặc ba nén ở lư chung, rồi đi lễ các ban bằng cách chắp tay vái, không cầm hương vào điện.
Nếu được thắp trong điện, cắm hương vào bát hương của ban, không cắm vào lọ hoa, khe tượng, mâm quả. Hương cắm thẳng, chắc, cách xa rèm, khăn và hoa giấy. Chỗ đông, cắm xong lùi ra ngay để người sau có chỗ.
Vái ba vái là nếp quen thuộc nhất. Hai tay chắp trước ngực, cúi người, nâng tay lên ngang trán rồi hạ xuống, làm ba lần. Lạy là quỳ xuống chiếu, cúi đầu chạm tay đặt trên chiếu; ở chính điện nhiều người lạy ba lạy nếu có chiếu và không gian.
Đứng lệch sang một bên khi khấn. Không đứng giữa cửa điện hoặc ngay giữa lối đi; đứng chếch sang trái hay phải ban thờ để người khác vẫn đi lại được. Khấn ngắn, khấn thầm, không cần đọc văn khấn dài ở mỗi ban.
Ra khỏi điện đi lùi vài bước hoặc nghiêng người. Nhiều người giữ nếp không quay lưng thẳng vào ban thờ ngay sau khi lễ, lùi một hai bước rồi mới quay ra. Đây là cử chỉ kính trọng, không phải quy định bắt buộc.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc phải lễ ban Đức Ông trước không?
Không bắt buộc. Đây là tập quán của nhiều chùa miền Bắc, giải thích là trình với vị hộ trì chùa trước khi vào lễ Phật. Nếu chính điện vắng mà ban Đức Ông đông, vào chính điện trước cũng không sao. Quan trọng là giữ trật tự, không chen ngang người khác.
Lễ ở chính điện nên vái hay lạy?
Tuỳ chỗ đứng và sức khoẻ. Chính điện có chiếu, đệm thì nhiều người quỳ lạy ba lạy; chỗ chật hoặc người cao tuổi đau khớp thì đứng chắp tay vái ba vái là đủ lễ. Nhà chùa không đòi hỏi tư thế nào cụ thể.
Chùa có điện Mẫu thì có phải lễ điện Mẫu không?
Không bắt buộc. Nhiều người chỉ lễ Phật rồi về. Ai theo nếp gia đình có thờ Mẫu thì vào điện Mẫu vái lễ, dâng phần hoa quả nhỏ. Việc lên đồng, hầu đồng ở điện Mẫu là nghi lễ riêng, người đi lễ thông thường không cần tham gia.
Đi lễ chùa có cần khấn thành tiếng không?
Không cần. Khấn thầm hoặc khấn nhỏ đủ mình nghe là nếp phổ biến, vừa giữ yên tĩnh cho chùa vừa không làm phiền người bên cạnh. Lời khấn ngắn gọn, nêu tên, nơi ở và điều mong muốn chân thành là được.
Ban thờ vong trong chùa là gì, có nên lễ không?
Đó là nơi các gia đình gửi ảnh, bài vị người đã khuất để nhà chùa thắp hương, tụng kinh. Nếu không có người thân gửi ở đó, bạn có thể vái một vái khi đi qua để tỏ lòng kính, không cần đặt lễ riêng. Nhà nào có người thân gửi thì làm theo hướng dẫn của nhà chùa.
Đi lễ nhiều chùa trong một ngày thì có cần sắm lễ ở từng nơi?
Không cần mâm lớn ở từng nơi. Có thể chuẩn bị vài phần lễ nhỏ gồm hương, hoa, quả, hoặc chỉ thắp hương và bỏ công đức. Đi nhiều nơi một ngày nên giữ lễ gọn để đỡ mệt và đỡ lãng phí.