Lễ dâng ở ban Phật theo tập quán phổ biến là lễ chay: một bó hương, hoa tươi, một đĩa quả, thêm oản, xôi chè hoặc bánh kẹo nếu muốn. Không mang lễ mặn (thịt, giò, gà luộc, rượu) và không mang vàng mã đặt lên chính điện. Với một gia đình đi lễ bình thường, một mâm nhỏ hoặc một túi lễ gọn đủ dùng cho cả ngôi chùa; mua nhiều hơn không làm lễ trang trọng hơn.
Phần khó nằm ở chỗ khác: chọn hoa nào cho hợp, quả nào để được lâu, có cần chia lễ cho từng ban không, và nên mua ở chợ gần nhà hay ở cổng chùa. Bài này đi lần lượt từng món, kèm một danh sách sắm cho ba mức lễ từ giản dị đến đầy đặn, để bạn tự chọn theo hoàn cảnh nhà mình.
Một lễ chay dâng ban Phật gồm những gì
Theo nếp đi chùa ở nhiều nơi, một lễ chay hoàn chỉnh có các phần dưới đây. Không phải lần nào cũng cần đủ, phần in đậm là phần cốt lõi:
- Hương: một bó hương nhỏ cho cả nhà. Nhiều chùa chỉ cho thắp ở lư hương chung ngoài sân, nên không cần mua bó to để thắp từng ban.
- Hoa tươi: sen, huệ, cúc, hoa ly, hoa hồng nhạt màu đều hay gặp trên ban Phật. Một bó vừa phải, cắt gọn cuống để nhà chùa dễ cắm vào lọ sẵn có.
- Quả: một đĩa hoặc một túi quả tươi, ưu tiên loại để được vài ngày như chuối, cam, quýt, táo, bưởi, thanh long.
- Oản, xôi, chè, bánh kẹo chay: tuỳ dịp. Ngày rằm, mùng một hoặc ngày vía nhiều người mang oản hoặc xôi chè; ngày thường một gói bánh kẹo là đủ.
- Nước sạch, trà khô: có nhà mang một chai nước hoặc gói trà để dâng, cũng là một nếp phổ biến ở miền Bắc.
- Tiền công đức: không đặt lên ban, mà bỏ vào hòm công đức hoặc ghi sổ ở văn phòng nhà chùa.
Ngược lại, những thứ thường được nhắc là không nên mang lên ban Phật gồm đồ mặn, rượu, bia, thuốc lá, vàng mã, tiền âm phủ và hoa giả. Một số chùa có ban Đức Ông, điện Mẫu hay nhà Tổ cho phép đặt lễ mặn ở ban ngoài; khi định mang lễ mặn, hỏi người trông coi chùa trước để không đặt sai chỗ.
Chọn hoa dâng chùa: hợp mùa, tươi lâu, gọn để cắm
Sen và huệ là hai loại quen thuộc nhất. Sen vào mùa hè, nở nhanh nên mua búp vừa hé; huệ trắng có quanh năm, cành dài, cần cắt bớt cuống cho vừa lọ. Cả hai đều thơm nhẹ, ít phấn rơi xuống mặt ban.
Cúc vàng, cúc trắng bền nhất. Một bó cúc giữ tươi bốn đến năm ngày trong lọ nước sạch, hợp khi đi lễ ở chùa xa, nhà chùa không thay hoa hằng ngày được. Cúc cũng rẻ và dễ mua ở mọi chợ.
Hoa ly, hồng, lay ơn dùng được nhưng nên chọn màu nhã. Hoa ly cần ngắt nhuỵ để phấn không rơi bẩn khăn ban. Hồng nên chọn hồng trắng, hồng phấn, vàng nhạt; nhiều người tránh hồng đỏ thẫm trên ban Phật theo quan niệm riêng của từng vùng.
Tránh hoa có gai sắc, hoa dại không rõ tên, hoa đã héo. Bó hoa héo hay dập cánh đem lên chùa vừa kém trang nghiêm vừa thêm việc cho người dọn. Nếu đi đường xa, bọc gốc hoa bằng khăn giấy ướt và giấy báo là giữ được tươi nửa ngày.
Lượng hoa vừa phải. Một bó năm đến bảy cành là đủ cho một gia đình. Ngày đông người, ban Phật thường đầy hoa; nhà chùa sẽ cắm gộp, nên bó to chưa chắc được bày riêng.
Quả và đồ khô: chọn thế nào cho đỡ lãng phí
Quả dâng chùa nên là quả tươi, sạch, không dập, chọn loại để được vài ngày vì sau buổi lễ nhà chùa còn dùng hoặc chia cho người đến sau. Chuối, cam, quýt, bưởi, táo, lê, thanh long hay được chọn. Quả quá chín, dễ chảy nước như đu đủ chín, xoài chín mềm, mít tách múi thì nên tránh, vì để trên ban vài giờ là ruồi bám.
Số lượng: một nải chuối nhỏ hoặc năm đến bảy quả cam, táo là vừa cho một đĩa. Nhiều người theo nếp chọn số lẻ, nhưng đây là tập quán chứ không phải yêu cầu của nhà chùa. Quả nhập khẩu đắt tiền không làm lễ có ý nghĩa hơn quả vườn nhà.
Đồ khô gồm oản, bánh kẹo, xôi chè. Oản là lễ quen thuộc ở chùa miền Bắc vào rằm, mùng một và ngày vía; mua ở hàng uy tín, xem hạn dùng trên vỏ gói, vì oản đường bột để lâu dễ mốc trong mùa nồm. Bánh kẹo đóng gói kín là lựa chọn an toàn nhất khi không chắc ngày nào hạ lễ. Xôi chè chỉ nên mang khi đi lễ buổi sáng và về trong ngày.
Một lưu ý nhỏ nhưng nhiều người quên: tháo bớt túi nilon, dây buộc trước khi đặt lễ, xếp quả lên đĩa hoặc mâm nhỏ của nhà chùa. Mặt ban sạch, gọn là phần lễ mà ai cũng làm được.
Với người ăn chay trường hoặc gia đình có người ăn chay, có thể chọn thêm các món chay khô làm sẵn như bánh chưng chay, chè kho, mứt, vừa dâng lễ vừa làm lộc mang về. Tránh đồ chay giả mặn có hình con vật trên ban Phật; nhiều nhà chùa không khuyến khích dâng loại này vì hình thức gợi đồ mặn.
Ba mức lễ chay theo hoàn cảnh: tham khảo nhanh
Bảng dưới gợi ý ba mức lễ cho một gia đình đi chùa. Mức nào cũng đủ lễ theo tập quán; khác nhau ở dịp và số người đi cùng:
| Mức lễ | Gồm | Hợp với dịp | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Giản dị | Hương, một bó hoa nhỏ, vài quả | Đi lễ ngày thường, ghé qua chùa gần nhà | Đủ lễ, không cần mâm |
| Vừa phải | Hương, hoa, một đĩa quả, một gói bánh kẹo hoặc oản | Rằm, mùng một, đi lễ đầu năm | Phổ biến nhất ở các gia đình |
| Đầy đặn | Thêm xôi chè, trà, nước, có thể chia làm hai phần cho ban Phật và ban Mẫu | Ngày giỗ đặt lễ ở chùa, lễ cầu an cả họ | Nên báo trước với nhà chùa |
Khi đi lễ cùng đoàn, cả đoàn nên gộp một mâm lễ chung thay vì mỗi người một túi. Ban thờ đỡ chật, nhà chùa đỡ dọn, và người đi lễ cũng không phải chen nhau đặt lễ.
Mua lễ ở chợ gần nhà hay ở cổng chùa
Mua ở chợ gần nhà có ưu điểm là chọn kỹ được từng quả, từng bông và biết giá trước. Nhược điểm là phải mang theo suốt đường đi, nhất là khi đi xe máy hay đi xe khách đường xa. Nếu đi chùa trong thành phố, sắm lễ ở nhà từ tối hôm trước, để hoa trong xô nước mát, sáng hôm sau mang đi là gọn nhất.
Mua ở cổng chùa tiện hơn, nhưng cần tỉnh táo vài điểm: hỏi giá trước khi nhận, mở túi lễ đóng sẵn xem bên trong có gì, kiểm quả có dập không, và từ chối dứt khoát khi bị dúi thêm vàng mã, tiền âm phủ mà mình không cần. Ngày đông, giá ở cổng thường cao hơn ngày thường, đó là chuyện cung cầu, không phải dấu hiệu gian dối; chỉ cần biết trước để không bị bất ngờ.
Đi chùa lần đầu ở một nơi lạ, có thể hỏi người trông coi hoặc văn phòng nhà chùa xem chùa có quy định riêng nào về lễ không: có chùa không nhận đồ mặn trong khuôn viên, có chùa không cho cắm hương trong điện, có chùa đã dừng hẳn việc đốt vàng mã. Biết trước giúp bạn sắm đúng thứ cần.
Những điều nhiều người làm theo thói quen nhưng nên bỏ
Một số thói quen khi đi lễ chùa đã thành nếp ở nhiều nơi, nhưng lại gây phiền cho nhà chùa và cho chính người đi lễ. Nhiều chùa đã treo nhắc nhở ở cổng; dưới đây là những điều hay gặp nhất:
- Mang cả bó hương to, thắp ở mọi ban và cắm cả vào lọ hoa, khe tượng. Khói dày làm đen tượng, tàn rơi dễ gây bỏng và cháy khăn ban.
- Đặt tiền lẻ lên ban, nhét vào tay tượng, kẹp vào lọ hoa. Nhiều chùa đã treo nhắc nhở không làm việc này; tiền công đức nên bỏ vào hòm.
- Đặt lễ mặn, rượu, vàng mã lên chính điện. Nếu muốn dâng lễ mặn ở ban Mẫu hay Đức Ông, hỏi nhà chùa nơi được đặt.
- Bày lễ to để chụp ảnh. Lễ vật vượt quá khả năng dùng hết của nhà chùa thường bị bỏ phí sau buổi lễ.
- Để túi nilon, dây buộc, giấy gói lại trên ban. Gom vào túi riêng, bỏ đúng chỗ khi ra về.
Chuẩn bị lễ từ tối hôm trước: quy trình gọn cho cả nhà
Đi lễ sáng sớm, nhất là rằm tháng Giêng hay mùng một Tết, phần lớn sự lúng túng đến từ việc sắm lễ vội. Một quy trình gọn giúp sáng hôm sau chỉ việc xách đi:
- Hỏi trước nơi định đến: chùa có điện Mẫu không, có quy định riêng về lễ, về thắp hương không. Một cuộc gọi hoặc một câu hỏi người quen đi thường xuyên là đủ.
- Mua hoa chiều hôm trước, cắt chéo gốc, ngâm trong xô nước mát để qua đêm. Hoa sẽ tươi hơn mua lúc sáng ở cổng chùa.
- Rửa quả, lau khô, xếp vào túi giấy hoặc làn nhựa có nắp. Không rửa quả quá sớm vì để ẩm qua đêm dễ thâm vỏ.
- Gói hương vào túi riêng, để xa hoa quả cho khỏi ám mùi. Mang theo một bật lửa nhỏ phòng khi lư hương chung không có lửa sẵn.
- Chuẩn bị tiền công đức bằng tờ tiền nguyên vẹn, gấp gọn trong phong bì hoặc túi áo riêng, không lẫn với tiền tiêu.
- Chia lễ thành phần lớn cho chính điện và một hai phần nhỏ nếu định lễ thêm điện Mẫu, nhà Tổ.
- Để sẵn túi đựng rác nhỏ để mang giấy gói, dây buộc ra khỏi chùa.
Làm như vậy, cả nhà ra khỏi cửa trong mười phút, đến chùa còn sớm, lễ vật gọn gàng, không phải đứng mặc cả ở cổng giữa lúc đông người.
Câu hỏi thường gặp
Đi chùa không mang lễ có được không?
Được. Nhiều người đi chùa chỉ thắp một nén hương ở lư hương chung, vái lạy rồi ra về, hoặc chỉ ngồi tĩnh tâm. Lễ vật là cách bày tỏ lòng kính, không phải điều kiện để được vào chùa. Nhà chùa không yêu cầu ai phải mang lễ.
Có cần chia lễ thành nhiều phần cho từng ban không?
Không bắt buộc. Một gia đình đi lễ bình thường đặt một mâm ở chính điện là đủ. Ở những chùa có điện Mẫu riêng, nhiều người chia thêm một phần nhỏ hoa quả cho ban Mẫu. Muốn làm đủ các ban thì sắm thêm vài phần nhỏ thay vì một mâm thật to.
Mang lễ mặn đi chùa thì đặt ở đâu?
Lễ mặn không đặt ở chính điện thờ Phật. Một số chùa miền Bắc cho phép đặt lễ mặn ở ban Đức Ông, ban Thánh hoặc điện Mẫu, nhưng quy định mỗi nơi một khác. Cách chắc chắn là hỏi người trông coi chùa trước khi bày, hoặc chỉ mang lễ chay cho đơn giản.
Đi chùa có nên mang vàng mã không?
Ở ban Phật thì không, theo tập quán phổ biến. Nhiều chùa và di tích đã hạn chế hoặc dừng hẳn đốt vàng mã trong khuôn viên để tránh cháy và khói bụi. Nếu gia đình có nếp dâng đồ mã ở đền, phủ, hãy hỏi nơi hoá được quy định trước khi mua.
Hoa quả sau khi dâng có được mang về không?
Theo nếp ở nhiều chùa, sau khi hương tàn bạn có thể hạ một phần lễ của mình mang về làm lộc, phần còn lại để nhà chùa dùng. Ngày đông người, nhiều chùa thu lễ để chia đều; nên hỏi người trông coi thay vì tự ý lấy lại cả mâm.
Đi lễ chùa nên đi vào giờ nào?
Chùa thường mở cửa từ sáng sớm đến chiều tối. Buổi sáng thoáng, ít khói, hoa quả còn tươi nên được nhiều người chọn. Ngày rằm, mùng một và mấy ngày đầu năm, đi sớm hoặc đi vào buổi chiều muộn sẽ đỡ chen lấn hơn giữa trưa.