Ảnh thờ cũ bị phai, mốc, ố có thể làm lại theo ba bước: giữ và làm sạch nhẹ bản gốc, quét (scan) hoặc chụp lại ở độ phân giải cao, rồi phục chế vừa phải và in mới với chất liệu, khung bền hơn. Nguyên tắc quan trọng nhất là phục chế để gần với gương mặt thật của người đã khuất, không "làm đẹp" đến mức con cháu nhìn không còn nhận ra.
Nhiều gia đình chỉ còn một tấm ảnh duy nhất của ông bà, chụp từ nhiều chục năm trước, đã ố vàng, mốc chấm, rách góc. Bài này đi qua cách giữ bản gốc, cách số hoá, những lưu ý khi phục chế (kể cả bằng công cụ trí tuệ nhân tạo), chọn cách in và khung, và cách thay ảnh trên bàn thờ theo nếp nhà.
Vì sao ảnh thờ hay hỏng nhanh
Ảnh thờ đặt ở nơi chịu nhiều tác động: khói hương bám đều đặn nhiều năm, nhiệt từ đèn, nến, ánh nắng chiếu qua cửa sổ, độ ẩm cao của mùa nồm miền Bắc và mùa mưa miền Nam. Ảnh in trên giấy ảnh thông thường, lồng khung kính không kín, sau vài năm đã có thể ngả màu, mốc chấm, dính vào mặt kính.
Ảnh cũ chụp bằng phim, in tráng thủ công từ nhiều chục năm trước còn nhạy cảm hơn: lớp nhũ tương dễ bong, giấy giòn, dễ rách. Nhiều tấm là ảnh chân dung cắt ra từ ảnh nhóm, ảnh thẻ phóng to, nên độ nét vốn đã thấp.
Hiểu nguyên nhân giúp chọn cách làm mới cho bền: in bằng vật liệu chịu ẩm, chịu ánh sáng tốt hơn, khung kín hơn, đặt xa nguồn nhiệt, và quan trọng nhất là giữ bản số hoá để lần sau không phải phục chế từ đầu.
Giữ bản gốc trước khi làm gì khác
Bản gốc là thứ không thay thế được. Trước khi mang đi phục chế, xử lý như sau:
- Tháo ảnh khỏi khung nhẹ nhàng. Nếu ảnh dính vào kính, không cố bóc; mang cả khung đến nơi có kinh nghiệm hoặc quét ảnh qua mặt kính.
- Đeo găng vải sạch hoặc rửa tay khô sạch, cầm ảnh ở mép.
- Phủi bụi bằng cọ mềm khô. Không lau ảnh bằng khăn ướt, cồn, nước tẩy; lớp ảnh có thể bong ngay.
- Ảnh mốc: để khô trong phòng thoáng, không phơi nắng trực tiếp; đặt riêng để mốc không lan sang ảnh khác; mốc có thể gây kích ứng khi hít phải, nên làm ở nơi thoáng, đeo khẩu trang.
- Ảnh rách, gãy: đặt phẳng giữa hai tấm bìa sạch, không dán băng dính lên mặt ảnh.
- Chụp ngay một bản bằng điện thoại dưới ánh sáng đều để có bản dự phòng.
Sau khi đã có bản số hoá tốt, cất bản gốc trong bao giấy không axit hoặc phong bì giấy sạch, để nơi khô ráo, tối, ổn định nhiệt độ. Đừng để bản gốc tiếp tục trên bàn thờ nếu đã có bản in mới.
Số hoá: quét hay chụp lại
Quét bằng máy quét phẳng. Cho chất lượng tốt nhất với ảnh nhỏ. Chọn độ phân giải cao (nhiều nơi dùng mức 600 dpi trở lên cho ảnh nhỏ cần phóng to), lưu định dạng không nén hoặc ít nén.
Chụp lại bằng máy ảnh hoặc điện thoại. Đặt ảnh phẳng, ánh sáng đều từ hai bên, không dùng đèn chớp, máy song song mặt ảnh để không méo hình. Chụp nhiều tấm, chọn tấm nét nhất.
Ảnh còn trong khung kính. Chụp xiên nhẹ để tránh phản chiếu, hoặc mang đến nơi quét ảnh chuyên nghiệp có kinh nghiệm xử lý ảnh dính kính.
Lưu nhiều nơi. Lưu bản quét gốc chưa chỉnh sửa vào máy tính, ổ cứng ngoài, dịch vụ lưu trữ trực tuyến, gửi cho anh chị em mỗi người một bản.
Đặt tên rõ ràng. Tên người, năm sinh, năm mất nếu biết, năm chụp ảnh nếu biết. Mấy chục năm sau, con cháu nhìn tên tệp là biết ảnh của ai.
Phục chế: vừa phải và đúng gương mặt
Phục chế ảnh thờ gồm các việc như xoá vết mốc, vết xước, vá chỗ rách, cân lại độ sáng tối, làm rõ nét mặt, có khi tô màu cho ảnh đen trắng, thay phông nền, chỉnh áo. Mức độ tuỳ yêu cầu gia đình. Nhiều thợ ảnh làm tay trên phần mềm; nhiều công cụ trí tuệ nhân tạo hiện nay làm nhanh, rẻ.
Điểm cần cẩn thận là công cụ tự động, nhất là công cụ dùng trí tuệ nhân tạo, có thể "tạo ra" chi tiết không có trong ảnh gốc: làm mịn da quá mức, đổi hình dáng mắt, mũi, môi, làm gương mặt trẻ hơn, giống một người khác. Với ảnh mờ, độ nét thấp, rủi ro này càng cao. Ảnh thờ cần giống người thật, vì vậy luôn so bản phục chế với bản gốc, nhờ người lớn trong nhà, người từng biết ông bà nhìn xác nhận.
Tô màu ảnh đen trắng là lựa chọn của gia đình. Có nhà thích ảnh màu cho ấm áp, có nhà muốn giữ đen trắng cho đúng tinh thần ảnh cũ. Nếu tô màu, nên tô nhẹ, màu da, màu áo tự nhiên; có thể in cả hai bản để chọn. Thay áo, ghép đầu vào thân người khác là việc nhiều gia đình đã làm với ảnh thẻ cũ, nhưng nên cân nhắc giữ ảnh càng gần thật càng tốt.
Chọn cách in và khung cho ảnh thờ
Các lựa chọn phổ biến, ưu nhược điểm, và điều cần hỏi khi đặt in:
| Cách in, khung | Ưu điểm | Nhược điểm | Hỏi gì khi đặt |
|---|---|---|---|
| Giấy ảnh, lồng khung kính gỗ | Phổ biến, rẻ, thay dễ | Dễ ố, mốc nếu khung không kín | Loại giấy, mực, khung có gioăng kín không |
| In ép phủ lớp bảo vệ | Chống ẩm, chống bám khói tốt hơn | Màu có thể khác bản giấy | Lớp phủ bóng hay mờ, độ bền màu |
| In trên gỗ, mica | Không cần kính, ít phản chiếu | Khó thay khi hỏng | Có chịu ẩm, có phai khi gần đèn không |
| In trên sứ | Rất bền, chịu ẩm, chịu nhiệt | Giá cao hơn, dễ vỡ nếu rơi | Cỡ, khung đế, cách đặt chắc |
| In vải canvas | Mềm mại, hợp ảnh lớn | Hút ẩm, bám bụi | Có phủ bảo vệ không |
Cỡ ảnh nên cân với bàn thờ và khoảng cách người đứng nhìn. Đo khoảng trống trên bàn thờ trước khi đặt in; ảnh quá to che hoành phi, ảnh quá nhỏ lọt thỏm giữa đồ thờ.
Thay ảnh mới lên bàn thờ
Nhiều gia đình có nếp thắp hương báo trước khi thay ảnh thờ, chọn ngày rằm, mùng một hoặc dịp giỗ, dịp bao sái cuối năm. Làm gọn: hoa, quả, hương, khấn ngắn báo việc thay ảnh, rồi đặt ảnh mới vào vị trí cũ. Không có nghi thức bắt buộc; tuỳ nếp nhà.
Nếu nhiều anh chị em cùng thờ ông bà ở các nhà khác nhau, đây là dịp tốt để in đồng loạt nhiều bản từ cùng một bản phục chế, gửi mỗi nhà một tấm. Ảnh thờ giống nhau ở mọi nhà cũng là một cách giữ sự gắn kết trong họ.
Ảnh cũ thay ra: bản gốc giữ lại như đã nói. Bản in cũ (không phải bản gốc) đã phai, mốc, nhiều nhà hoá ở nơi an toàn, có nhà gói lại cất giữ. Không bỏ lẫn vào rác thường là cách nhiều nhà giữ để tỏ lòng kính. Khung cũ còn tốt có thể dùng lại cho ảnh khác.
Đặt ảnh mới xa nguồn nhiệt: không sát đèn thờ, không ngay phía trên bát hương nơi khói bốc thẳng lên, không đối diện cửa sổ có nắng chiếu trực tiếp nhiều giờ trong ngày. Lau mặt kính bằng khăn khô định kỳ. Mỗi vài năm, nhìn lại ảnh xem có ngả màu không; có bản số hoá thì in lại rất nhanh.
Tìm người phục chế ảnh: hỏi gì, xem gì
Tiệm ảnh, người làm phục chế tự do, dịch vụ trực tuyến đều nhận làm ảnh thờ. Trước khi giao ảnh, hỏi những điều sau:
- Có xem được ảnh mẫu trước và sau phục chế của khách khác không (với ảnh đã được khách cho phép chia sẻ)?
- Phục chế làm tay hay dùng công cụ tự động, có cho khách xem bản nháp để góp ý trước khi in không?
- Có trả lại bản số hoá gốc và bản đã phục chế ở độ phân giải cao để gia đình lưu không?
- Ảnh gốc giao cho tiệm có được giữ cẩn thận, trả lại nguyên vẹn không; có cần để lại ảnh gốc hay chỉ cần bản quét?
- Chi phí tính theo mức độ hư hỏng, theo cỡ in hay trọn gói; đã gồm khung chưa?
- Thời gian làm, có làm gấp được không.
Với ảnh gốc duy nhất, tốt nhất tự quét hoặc nhờ người quét ngay tại chỗ, mình giữ ảnh gốc, chỉ gửi bản số cho người phục chế. Như vậy ảnh gốc không phải rời khỏi tay gia đình.
Làm ảnh thờ cho người vừa mất: chọn ảnh và in trong thời gian gấp
Khi gia đình có người vừa mất, ảnh thờ thường phải có trong vòng một hai ngày. Đây là lúc rối nhất, nên có vài lưu ý giúp việc chọn ảnh nhẹ nhàng hơn. Chọn ảnh chụp chính diện hoặc gần chính diện, rõ mặt, nét mặt hiền hoà, ánh sáng đều; ảnh chụp gần đây giúp con cháu, bạn bè nhận ra ngay.
Ảnh trong điện thoại của con cháu thường là nguồn tốt nhất hiện nay. Gửi bản gốc (không phải bản đã gửi qua ứng dụng nhắn tin vì thường bị nén giảm chất lượng) cho tiệm ảnh. Tiệm có thể tách nền, thay áo cho trang trọng, chỉnh sáng; nhắc tiệm giữ gương mặt tự nhiên.
Ảnh dùng trong tang lễ có thể sau này được thay bằng bản in bền hơn cho bàn thờ lâu dài. Lưu lại bản số đã chỉnh để in lại khi cần, gửi cho các anh chị em. Nhiều gia đình về sau còn dùng chính bản số này để làm ảnh trên bia mộ, sổ gia phả.
Câu hỏi thường gặp
Ảnh thờ bị mốc có lau bằng cồn được không?
Không nên. Cồn, nước, chất tẩy có thể làm bong lớp ảnh ngay lập tức. Phủi bụi bằng cọ mềm, để khô thoáng, rồi số hoá và phục chế trên bản số. Bản gốc mốc nặng nên nhờ nơi có kinh nghiệm bảo quản ảnh xử lý.
Có nên dùng ứng dụng trí tuệ nhân tạo để phục chế ảnh thờ?
Có thể dùng để làm nhanh, nhưng luôn so với ảnh gốc và nhờ người thân nhận xét. Công cụ tự động dễ làm gương mặt khác đi, trẻ hơn hoặc mịn quá mức. Ảnh thờ cần giống người thật hơn là đẹp.
Chỉ còn ảnh nhóm, ảnh nhỏ, có làm ảnh thờ được không?
Được. Thợ ảnh có thể cắt chân dung từ ảnh nhóm, phóng to, làm rõ nét. Ảnh càng nhỏ, càng mờ thì kết quả càng hạn chế; nên giữ kỳ vọng vừa phải và chọn cỡ in không quá lớn.
Thay ảnh thờ có cần làm lễ không?
Tuỳ nếp nhà. Nhiều gia đình thắp hương báo, chọn dịp rằm, mùng một hoặc ngày giỗ để thay. Không có nghi thức bắt buộc; quan trọng là làm trang trọng và cả nhà cùng biết.
Ảnh thờ nên màu hay đen trắng?
Cả hai đều phổ biến. Ảnh đen trắng giữ đúng không khí ảnh cũ; ảnh màu ấm áp, gần gũi hơn. Có thể in thử cả hai, cả nhà cùng chọn.
Bao lâu nên kiểm tra lại ảnh thờ một lần?
Mỗi lần lau dọn bàn thờ lớn, thường là cuối năm, nhìn kỹ ảnh: có ố, mốc, ngả màu, kính có hấp hơi không. Có bản số hoá thì in lại khi cần, không phải phục chế lại từ đầu.