Đồ thờ có thể mua ở ba nơi chính: phố đồ thờ trong thành phố (nhiều mẫu, so sánh nhanh), làng nghề (gần xưởng, đặt làm theo ý, phải đi xa), và cửa hàng gần nhà (tiện, ít mẫu, dễ bảo hành). Món nhỏ như bát hương, chân nến, lọ hoa mua ở đâu cũng được; món lớn như bàn thờ, tủ thờ, bộ đồ đồng nặng nên xem tận mắt và hỏi kỹ về giao hàng, lắp đặt.
Bài này không giới thiệu cửa hàng nào. Thay vào đó là cách chọn nơi mua theo món đồ, những gì nên xem tại chỗ, danh sách câu hỏi để biết người bán có nói rõ ràng không, và những tình huống người mua lần đầu hay gặp. Muốn đi sâu chuyện thật giả chất liệu (gỗ ghép, đồng mạ, sứ in decal), đó là một chuyên đề riêng; ở đây chỉ dừng ở mức người mua cần biết.
Ba nơi mua đồ thờ: hợp món gì, cần lưu ý gì
Bảng so sánh nhanh để chọn nơi đi theo món định mua:
| Nơi mua | Hợp với | Điểm mạnh | Điểm cần để ý |
|---|---|---|---|
| Phố đồ thờ trong thành phố | Bộ đồ thờ, bát hương, đèn, tượng nhỏ, đồ đồng vừa | Nhiều cửa hàng sát nhau, so mẫu và hỏi giá nhanh | Hàng từ nhiều nguồn, người bán chưa chắc là người làm; hỏi kỹ xuất xứ |
| Làng nghề | Bàn thờ, sập thờ đặt đóng, đồ đồng đúc, đồ gốm sứ theo bộ | Gặp tận xưởng, đặt theo kích thước, xem công đoạn | Đi xa, hàng đặt mất thời gian, cần hợp đồng hoặc giấy đặt hàng rõ |
| Cửa hàng gần nhà | Món thay thế lẻ, đồ nhỏ, đèn điện, hương nến | Tiện, quen người bán, dễ đổi trả | Ít mẫu, có khi phải đặt thêm |
| Mua trực tuyến | Món đồng bộ theo mẫu có sẵn, đồ nhỏ | Xem nhiều mẫu tại nhà | Khó đánh giá chất liệu qua ảnh; xem kỹ chính sách đổi trả |
Với người mua lần đầu, cách thực tế là đi phố đồ thờ để xem cho quen mắt nhiều kiểu, rồi mới quyết định mua ở đâu. Một buổi đi xem không mua gì cũng không phí, vì nó giúp bạn biết mình thích kiểu nào, cỡ nào hợp bàn thờ nhà mình.
Làng nghề: đến tận nơi làm thì xem được gì
Việt Nam có nhiều làng nghề gắn với đồ thờ. Một vài ví dụ quen thuộc: Bát Tràng với gốm sứ, trong đó có bát hương, lọ hoa, bộ đồ thờ men lam, men rạn; Sơn Đồng với nghề tạc tượng gỗ, sơn son thếp vàng đồ thờ; các làng gò đồng, đúc đồng ở đồng bằng Bắc Bộ với lư, đỉnh, chân nến, mâm bồng. Ngoài ra, mỗi vùng còn những làng mộc chuyên đóng bàn thờ, sập thờ cho khách trong và ngoài tỉnh.
Đến làng nghề, lợi thế lớn nhất là thấy được công đoạn: phôi gỗ, cách ghép mộng, lớp sơn lót, cách đúc và nguội đồ đồng, lò nung gốm. Bạn có thể hỏi trực tiếp người làm về chất liệu, thời gian làm, cách giữ gìn. Với món đặt theo kích thước như bàn thờ, sập thờ, làng nghề cho phép đo, vẽ, chỉnh sửa theo ý, điều mà cửa hàng bán sẵn khó làm.
Bất lợi là phải đi xa, và không phải hộ nào trong làng cũng làm đúng nghề truyền thống; có hộ chỉ bán lại hàng từ nơi khác. Người mua không cần nghi ngờ tất cả, chỉ cần hỏi rõ: món này làm ở đâu, ai làm, có thể xem xưởng không. Một người làm thật thường sẵn lòng chỉ cho bạn xem.
Xem gì tại chỗ trước khi chọn
Đứng trước một món đồ thờ, người mua không cần là chuyên gia, nhưng nên nhìn và chạm vài điểm:
- Gỗ: mặt sau, mặt dưới, các góc khuất. Đồ gỗ tốt hoàn thiện đều cả mặt khuất; đồ làm vội chỉ đẹp mặt trước. Nhìn vân gỗ ở mặt cắt, mối ghép, có vết nứt hay không.
- Đồng: cầm thử để cảm trọng lượng, nhìn lòng trong, mối hàn, chân đế. Lớp màu (giả cổ, đánh bóng, mạ) có đều không, có chỗ bong không.
- Sứ: soi dưới ánh sáng, nhìn kỹ men, chân đế, gõ nhẹ nghe tiếng; tiếng rè có thể là vết nứt ngầm. Hoạ tiết vẽ tay hay in chuyển (decal) nhìn kỹ nét bút.
- Kích thước: mang theo số đo mặt bàn thờ, chiều sâu, chiều cao từ mặt bàn đến trần hoặc đến hoành phi. Đồ thờ mua về không vừa bàn là lý do đổi trả phổ biến nhất.
- Độ đồng bộ: nếu mua bổ sung cho bộ cũ, mang theo ảnh bộ cũ để so màu men, màu đồng, kiểu dáng.
Nếu cần đi sâu hơn về cách nhận biết gỗ ghép, đồng mạ, sứ in decal, đó là chủ đề về thật giả chất liệu; ở mức mua bình thường, mấy điểm trên đã giúp tránh phần lớn những món làm kém.
Danh sách câu hỏi nên hỏi người bán
Câu trả lời của người bán cho những câu dưới đây nói lên nhiều điều về món hàng và về cách họ bán:
- Món này làm bằng chất liệu gì, cụ thể là gỗ gì, đồng gì, sứ của lò nào? Có ghi trên hoá đơn không?
- Làm thủ công hay làm máy, làm ở đâu?
- Kích thước chính xác bao nhiêu (cao, rộng, sâu, đường kính miệng)?
- Giá đã gồm vận chuyển, lắp đặt chưa? Giao đến tầng mấy, có thang máy hay phải khiêng bộ?
- Bảo hành thế nào: gỗ nứt, cong vênh, đồng xỉn, sơn bong thì xử lý ra sao, trong bao lâu?
- Đổi trả thế nào nếu không vừa bàn thờ, nếu vỡ khi vận chuyển?
- Có giấy đặt hàng, hợp đồng, phiếu bảo hành không?
- Có tính thêm khoản nào ngoài giá đã báo (đóng gói, khai quang, hộp quà) không?
Người bán trả lời rõ, ghi ra giấy được là dấu hiệu tốt. Người bán né tránh, chỉ nói "hàng xịn", "hàng chuẩn" mà không nói cụ thể thì nên cân nhắc thêm.
Những yếu tố làm giá đồ thờ chênh nhau
Hai món trông giống nhau có thể chênh giá nhiều lần. Những yếu tố chính: chất liệu (gỗ tự nhiên quý so với gỗ ghép, MDF; đồng dày đúc nguyên khối so với đồng mỏng ghép mảnh; sứ men vẽ tay so với in decal), kích thước và trọng lượng, độ tinh xảo của chạm khắc, hoa văn, lớp hoàn thiện (sơn son thếp vàng thật so với sơn nhũ), và thương hiệu, tên tuổi nghệ nhân.
Ngoài ra còn có chi phí vận chuyển, lắp đặt, đặc biệt với bàn thờ, tủ thờ lớn phải khiêng lên tầng cao. Hàng đặt làm theo kích thước riêng thường cao hơn hàng có sẵn cùng chất liệu. Ngày gần Tết, nhiều nơi tăng giá vì nhu cầu cao.
Không có giá "chuẩn" để so, nên cách thực tế là đặt ngân sách trước, hỏi ba bốn nơi cùng một món, cùng kích thước, cùng chất liệu đã ghi rõ, rồi so. So giá khi thông số khác nhau là so sai.
Mua món lớn: bàn thờ, tủ thờ, bộ đồ đồng nặng
Xem tận mắt, đo tận nhà. Bàn thờ, tủ thờ là món ở với gia đình nhiều chục năm. Trước khi đặt, đo chính xác chỗ đặt, lối đi, cửa ra vào, cầu thang; nhiều trường hợp bàn thờ không vừa thang máy hay cầu thang nhà ống.
Có giấy đặt hàng ghi rõ. Chất liệu, kích thước, kiểu dáng, lớp hoàn thiện, thời gian giao, tiền cọc, tiền còn lại, điều kiện bảo hành. Có ảnh mẫu đính kèm càng tốt.
Cọc vừa phải. Đặt cọc một phần, thanh toán phần lớn khi nhận hàng đúng như đã thoả thuận. Tránh trả hết trước với nơi chưa từng giao dịch.
Hẹn lịch giao hợp lý. Nhiều nhà muốn rước bàn thờ mới vào ngày đẹp; báo trước để người bán sắp xếp, và có phương án dự phòng nếu giao trễ.
Nghiệm thu tại nhà. Kiểm tra trước khi ký nhận và thanh toán phần còn lại; cách kiểm cụ thể từng loại có trong bài riêng về nhận đồ thờ giao tận nhà.
Đi mua một lần cho đủ hay mua dần
Người lập bàn thờ lần đầu thường muốn mua đủ cả bộ trong một chuyến. Cách này tiện nhưng dễ mua thừa hoặc mua vội những món chưa thật cần. Một cách khác là mua phần cốt lõi trước (bát hương, đèn hoặc chân nến, lọ hoa, mâm bồng hoặc đĩa quả), dùng một thời gian, rồi bổ sung dần những món khác khi đã rõ thói quen thờ cúng của nhà mình.
Nếu mua dần, chọn từ đầu một dòng chất liệu, màu sắc để các món mua sau dễ đồng bộ. Lưu lại thông tin nơi mua, mã mẫu, ảnh từng món. Nhiều cửa hàng có thể đặt thêm đúng mẫu cũ sau vài tháng, vài năm nếu bạn còn giữ thông tin.
Với gia đình có người lớn tuổi trong họ, hỏi ý ông bà, bố mẹ trước khi mua. Mỗi nhà có nếp riêng về số bát hương, cách bày, món nào nhất định phải có; mua đúng nếp nhà từ đầu đỡ phải đổi sau. Muốn xem thêm mẫu đồ thờ, tượng có mô tả chất liệu rõ ràng có thể tham khảo vatpham.com hoặc vatphamphongthuy.com.
Đi phố đồ thờ: mẹo đi xem cho đỡ mệt, đỡ rối
Phố đồ thờ ở các thành phố lớn thường có hàng chục cửa hàng san sát, mẫu nào cũng na ná nhau. Vài mẹo giúp buổi đi xem có kết quả:
- Đi vào ngày thường, buổi sáng; cuối tuần và tháng Chạp rất đông, người bán ít thời gian giải thích.
- Mang danh sách món cần mua, số đo bàn thờ, ảnh bàn thờ hiện tại; đưa cho người bán xem ngay từ đầu để được tư vấn đúng cỡ.
- Xem lướt ba bốn cửa hàng trước, chưa mua ngay; ghi lại mẫu ưng ý kèm ảnh, tên cửa hàng, giá báo.
- Hỏi cùng một bộ câu hỏi ở mỗi nơi để so được với nhau.
- Không để bị cuốn vào món "khuyến mãi kèm" nếu chưa cần.
- Xin danh thiếp hoặc lưu thông tin liên hệ để đặt thêm, bảo hành sau này.
Đi xem một buổi, về nhà bàn với người trong nhà, hôm sau mới quay lại mua, là nhịp hợp lý cho món đồ dùng lâu năm như đồ thờ.
Câu hỏi thường gặp
Mua đồ thờ ở làng nghề có rẻ hơn ở phố không?
Không chắc. Mua tận xưởng có thể bớt khâu trung gian, nhưng phải tính thêm chi phí đi lại, vận chuyển về nhà. Ưu thế lớn hơn của làng nghề là đặt làm theo ý và xem được công đoạn, không hẳn là giá.
Có nên mua đồ thờ cũ, đồ thờ đã qua sử dụng không?
Tuỳ quan niệm từng nhà. Một số người ngại dùng đồ thờ người khác đã dùng; người khác thấy đồ cũ tốt, giá hợp lý thì vẫn mua. Đồ thờ cổ có giá trị thì cần hiểu về quy định cổ vật, di vật; đó là chủ đề riêng.
Mua đồ thờ có cần chọn ngày không?
Nhiều gia đình có nếp xem ngày khi mua hoặc rước bàn thờ, bát hương về nhà. Đây là tập quán, không phải quy định. Nếu nhà bạn coi trọng, sắp xếp ngày giao hàng với người bán từ sớm để không bị lệch.
Mua đồ thờ có được mặc cả không?
Ở phố đồ thờ và làng nghề, mặc cả nhẹ nhàng là chuyện bình thường, nhất là khi mua nhiều món. Ở cửa hàng niêm yết giá cố định thì thường không. Mặc cả nên dựa trên so sánh cùng thông số, không ép giá quá thấp khiến người làm phải cắt bớt chất lượng.
Đồ thờ mua online có đáng tin không?
Tuỳ người bán. Với món nhỏ, đồng bộ theo mẫu, mua online tiện. Với món lớn hay đắt, nên xem tận mắt hoặc yêu cầu video quay thật, thông số rõ ràng, chính sách đổi trả bằng văn bản, thanh toán khi nhận hoặc qua kênh có bảo vệ người mua.
Có cần mang theo người lớn tuổi khi đi mua đồ thờ không?
Nếu có thể, nên. Người lớn trong nhà thường nắm nếp thờ cúng của họ, biết món nào cần, kiểu nào hợp. Nếu ông bà không đi được, chụp ảnh, quay video gửi hỏi ý trước khi chốt mua.