Một pho tượng Phật được làm kỹ lộ ra ở năm chỗ: khuôn mặt có thần và đủ các tướng theo quy ước, bàn tay kết ấn rõ ràng mềm mại, nếp y chảy tự nhiên, đài sen đều cánh, và đế phẳng chắc. Người mua không cần biết tạc tượng, chỉ cần biết nhìn vào đúng năm chỗ ấy, ở khoảng cách gần như khi đứng thắp hương, là phân biệt được tượng làm chăm chút với tượng làm cho có.
Bài này đi qua từng chỗ, nêu những quy ước tạo tượng hay gặp ở tượng Phật trong các chùa nước ta và những lỗi thường thấy ở tượng làm vội. Những quy ước ở đây là phần hình thức của tượng; ý nghĩa giáo lý sâu hơn, như vì sao Phật được tạc với những tướng như vậy, thuộc về nhà chùa giảng giải. Tượng Quan Âm, Di Lặc có bài riêng; ở đây chủ yếu bàn tượng Phật Thích Ca và Phật A Di Đà, hai vị được thờ nhiều nhất trong gia đình.
Khuôn mặt và các tướng theo quy ước
Nhục kế và tóc xoắn ốc. Trên đỉnh đầu tượng Phật thường có một khối nhô cao gọi là nhục kế; tóc được tạc thành những búp xoắn ốc nhỏ xếp đều. Tượng làm kỹ có các búp tóc đều kích thước, thẳng hàng theo đường cong của đầu; tượng làm vội có búp to nhỏ không đều, hàng lượn sóng.
Điểm giữa hai lông mày. Nhiều tượng có một điểm nhỏ nhô lên hoặc gắn hạt giữa hai lông mày, theo quy ước gọi là bạch hào. Điểm này phải nằm đúng trục giữa mặt; lệch vài li là thấy ngay khi đứng gần.
Mắt, mũi, môi. Mắt khép hờ nhìn xuống, hai mí cong đều; sống mũi thẳng; môi hơi mỉm, khoé môi cân hai bên. Đặt tượng ngang tầm mắt mình và nhìn thẳng: hai mắt có cao bằng nhau không, khoé miệng có lệch không.
Tai dài và ba ngấn cổ. Dái tai dài gần chạm vai và ba đường ngấn ở cổ là những quy ước tạo tượng phổ biến. Tai đẹp có vành rõ, cân đối hai bên; ngấn cổ đều, không cắt sâu như vết khía.
Thần thái chung. Tổng thể khuôn mặt cần toát lên sự an tĩnh. Đây là chỗ khó đo nhất nhưng ai cũng cảm được: nhìn một phút mà thấy lòng lắng lại là tượng có thần; thấy cứng, đờ hay vô cảm là tượng thiếu công sửa mặt.
Thế tay thường gặp ở tượng Phật thờ trong nhà
Thế tay kết ấn là một trong những dấu hiệu nhận ra vị Phật và ý nghĩa của pho tượng. Bảng dưới chỉ nêu những thế phổ biến, theo cách mô tả đơn giản:
| Thế tay | Mô tả | Hay gặp ở |
|---|---|---|
| Thiền định | Hai bàn tay ngửa đặt chồng lên nhau trong lòng, hai đầu ngón cái chạm nhau | Tượng Phật Thích Ca, A Di Đà ngồi |
| Chạm đất | Tay phải buông xuống chạm đầu gối hoặc đài sen, tay trái ngửa trong lòng | Tượng Phật Thích Ca ngồi |
| Tiếp dẫn | Tượng đứng, tay phải buông thả xuống, tay trái để trước ngực, ngón cái chạm ngón trỏ | Tượng Phật A Di Đà đứng |
| Ban vô uý | Tay phải giơ lên ngang vai, lòng bàn tay hướng ra ngoài | Tượng Phật đứng hoặc ngồi |
| Cầm hoa sen hoặc bát | Một tay nâng hoa sen hay bình bát trong lòng | Một số tượng Phật Thích Ca, Dược Sư |
Với người mua, điều đáng xem là các ngón tay: thon, có đốt, đầu ngón tròn, móng rõ; hai ngón chạm nhau thì chạm khít mà không dính bết. Bàn tay tượng làm vội thường dày, các ngón như được nặn từ một khối, khe giữa ngón nông hoặc bị lấp hẳn.
Nếp y: chỗ thấy rõ người thợ có nghề hay không
Tượng Phật thường mặc y vắt qua một vai hoặc phủ cả hai vai, vạt y rủ xuống ôm lấy chân và đài sen. Nếp y đẹp có nhịp: chỗ y ôm sát thân thì nếp nông, mảnh; chỗ vạt y buông thì nếp sâu và mềm; các nếp không song song đều như được kẻ thước, cũng không rối loạn.
Cách xem đơn giản là đứng lệch sang một bên, nhìn tượng dưới ánh sáng chiếu nghiêng. Nếp y tạc kỹ sẽ tạo những dải sáng tối chuyển dần; nếp y nông, đổ khuôn nhiều đời thì gần như phẳng, sáng tối không rõ. Mép y ở cổ tay, cổ chân cần sắc gọn, không sứt mẻ, không bị bít bởi sơn dày.
Ở tượng đồng đúc, nếp y còn là chỗ thấy khâu nguội: tượng sửa nguội kỹ có nếp sạch, không còn ba via kim loại; tượng làm nhanh có thể thấy đường khuôn chạy dọc hai bên thân, chỗ nếp y bị đứt quãng. Ở tượng sơn, xem kẽ nếp có đọng sơn thành giọt không.
Đài sen, hào quang và đế
Phần lớn tượng Phật thờ trong nhà ngồi hoặc đứng trên đài sen. Đài sen đẹp có các lớp cánh xếp so le, cánh đều kích thước và cong vừa phải; nhìn từ trên xuống thấy đài tròn đều chứ không méo. Đài sen làm vội có cánh to nhỏ không đều, viền cánh dày, lớp cánh dưới bị khuất hết.
Một số tượng có hào quang phía sau đầu hoặc sau cả thân, làm rời và cắm vào lưng hay vào đế. Kiểm chỗ cắm có chắc không, hào quang có thẳng không. Hào quang gỗ chạm thủng rất đẹp nhưng dễ gãy khi lau; hỏi cửa hàng cách tháo lắp.
Đế là phần ít ai nhìn mà lại quan trọng nhất về an toàn. Đặt tượng lên mặt kính phẳng, ấn nhẹ bốn phía: không cập kênh, không xoay. Lật tượng xem đáy: tượng gỗ nên được sơn phủ đáy chống ẩm, tượng đồng không có vết nứt ngót, tượng sứ có lỗ thoát khí đều và không có nứt chân chim quanh lỗ.
Cách làm tượng ảnh hưởng tới chi tiết thế nào
Tượng chạm tay từ khối gỗ hay đá mang dấu riêng của người thợ: mỗi pho hơi khác nhau, khuôn mặt có thần riêng, nhưng cũng có thể có những chỗ không hoàn hảo tuyệt đối. Tượng đúc đồng bắt đầu từ một mẫu nặn, qua khuôn rồi đổ kim loại; độ sắc nét phụ thuộc mẫu gốc, khuôn và công sửa nguội sau đúc.
Tượng đổ khuôn bằng composite, bột đá, thạch cao có thể rất sắc nét nếu khuôn lấy trực tiếp từ một mẫu tốt. Vấn đề nằm ở khuôn đời sau: khi một xưởng lấy tượng thành phẩm của nơi khác làm mẫu để đổ khuôn mới, mỗi đời khuôn làm chi tiết mờ đi một chút. Sau vài đời, búp tóc thành những chấm tròn, nếp y mất độ sâu, khuôn mặt nhoè.
Vì thế, hai pho tượng cùng dáng, cùng cỡ, cùng chất liệu có thể khác nhau rõ rệt về độ sắc nét. Khi so, hãy đặt chúng cạnh nhau và nhìn những chỗ nhỏ nhất: búp tóc, khe ngón tay, mép cánh sen. Chỗ nhỏ nhất cũng là chỗ khuôn đời sau mất đi đầu tiên.
Màu và lớp hoàn thiện trên khuôn mặt
Với tượng sơn màu hay thếp vàng, khuôn mặt là chỗ lớp hoàn thiện được làm kỹ nhất, và cũng là chỗ dễ lộ lỗi nhất. Lớp thếp trên mặt nên đều, không có vết nối lộ rõ ở sống mũi hay gò má; tượng sơn màu da thì màu đều, không vệt chổi.
Nét vẽ lông mày, mắt, môi ở tượng sơn màu là chi tiết quyết định thần thái. Vẽ tay có nét mảnh, đầu nét thanh, hai bên cân; vẽ vội hay in thì nét đều một độ dày, đôi khi lệch so với khối chạm bên dưới, như con mắt vẽ trượt ra ngoài mí. Đứng gần nửa sải tay sẽ thấy rõ.
Tượng sứ trắng không vẽ mặt thì chỗ cần xem là men: men phủ đều, không có bọt khí hay vết co ở trán, mũi, cằm. Tượng đồng để mộc thì xem độ đều màu sau khi đánh bóng; vết loang sậm ở má hay trán thường do xử lý bề mặt không đều, theo thời gian có thể rõ hơn.
Lỗi hay gặp ở tượng làm vội
Những lỗi dưới đây không làm tượng "không thờ được", nhưng là căn cứ để bạn so sánh và mặc cả, hoặc xem thêm nơi khác:
- Hai mắt lệch nhau, một cao một thấp hoặc một to một nhỏ.
- Khuôn mặt béo phẳng, thiếu khối gò má và cằm.
- Đầu quá to so với thân, kiểu tượng thu nhỏ từ mẫu lớn mà không chỉnh tỷ lệ.
- Búp tóc xoắn ốc to nhỏ, mờ rõ không đều.
- Ngón tay dính bết, khe ngón nông.
- Nếp y nông, song song đều như ống hút xếp.
- Đài sen méo, cánh dưới bị lấp.
- Đế không phẳng, tượng nghiêng nhẹ về trước.
- Sơn đọng giọt ở kẽ, vết in hoa văn bị lệch so với khối chạm.
Nên nhớ: tượng nhỏ giá thấp khó có độ hoàn thiện như tượng lớn chạm tay. Điều đáng đòi hỏi ở mọi pho tượng, dù rẻ hay đắt, là khuôn mặt cân đối, an tĩnh và đế vững.
Xem tượng ở cửa hàng trong năm phút
Gian trưng bày thường đèn sáng, tượng xếp sát nhau, rất khó nhìn kỹ. Năm bước sau giúp bạn xem một pho tượng như khi nó đã đứng trên bàn thờ nhà mình:
- Xin đặt tượng riêng ra trên một mặt bàn trống, cao gần bằng tầng thờ nhà mình, đứng cách khoảng một sải tay.
- Nhìn thẳng khuôn mặt một phút, chú ý hai mắt, khoé miệng, điểm giữa trán.
- Đi vòng sang hai bên và ra sau: tai, lưng, nếp y phía sau thường là chỗ làm ẩu nhất.
- Xin một chiếc đèn pin điện thoại chiếu nghiêng để thấy độ sâu nếp y và các vết nứt mảnh.
- Lật xem đáy và hỏi chất liệu, cách làm: đúc, chạm tay, phay máy rồi sửa tay hay đổ khuôn.
Nếu chọn giữa hai pho tượng, đặt chúng cạnh nhau và lặp lại các bước trên; khác biệt sẽ rõ hơn nhiều so với nhìn từng pho riêng lẻ. Muốn xem thêm mẫu đồ thờ, tượng có mô tả chất liệu rõ ràng có thể tham khảo vatpham.com hoặc vatphamphongthuy.com.
Câu hỏi thường gặp
Tượng Phật Thích Ca và Phật A Di Đà khác nhau thế nào khi nhìn tượng?
Không có một dấu hiệu duy nhất, nhưng thế tay thường giúp phân biệt. Phật Thích Ca ngồi hay có thế thiền định hoặc tay phải chạm đất; Phật A Di Đà đứng thường có thế tiếp dẫn với tay phải buông xuống. Nên hỏi người bán và nhà chùa nếu chưa chắc.
Tượng Phật nhỏ giá rẻ có thờ được không?
Nhiều gia đình thờ tượng nhỏ, giá vừa phải. Điều đáng đòi hỏi là khuôn mặt cân đối, an tĩnh, đế vững, chất liệu nói rõ. Giá thấp thì khó đòi chi tiết tóc, nếp y sắc nét như tượng lớn chạm tay.
Tượng Phật mặt cười rõ hay mặt nghiêm thì tốt hơn?
Phần lớn tượng Phật truyền thống có miệng hơi mỉm, vẻ an tĩnh, không cười rõ. Tượng cười tươi thường là tượng Di Lặc. Chọn khuôn mặt mà gia đình nhìn thấy trang nghiêm và dễ chịu.
Thế tay của tượng có quan trọng khi chọn mua không?
Thế tay cho biết hình tượng vị Phật và gợi một ý nghĩa nhất định. Gia đình theo pháp môn nào, hay thờ vị nào, có thể hỏi nhà chùa nên chọn thế tay nào. Về tay nghề, hãy xem các ngón tay có rõ ràng, mềm mại hay không.
Có nên mua tượng Phật qua ảnh trên mạng không?
Có thể, nhưng ảnh studio thường đẹp hơn thật. Xin video xoay tượng dưới ánh sáng tự nhiên, quay cận mặt, tay và đáy, hỏi rõ chất liệu, kích thước, chính sách đổi khi không giống mô tả.