Ứng xử văn minh ở chùa, đền gói trong mấy việc: nói nhỏ, đi nhẹ, không chạm vào tượng và đồ thờ, chụp ảnh khi không làm phiền người đang lễ, trông trẻ nhỏ sát bên, không rải tiền lẻ, không bẻ cây, mang rác ra khỏi khuôn viên và giữ an toàn với hương lửa.
Những điều này nghe quen, nhưng mùa lễ hội đầu năm vẫn là lúc các di tích quá tải nhất: chen lấn, tiền lẻ rải khắp ban thờ, hương cắm cả vào tay tượng, cành lộc bị bẻ trụi. Bài viết đi qua từng tình huống cụ thể, giải thích vì sao nhiều nơi phải đặt quy định, và cách giữ nếp tốt mà không cần cứng nhắc.
Vì sao các di tích phải treo quy định ứng xử
Mỗi ngôi chùa, đền được dựng để phục vụ nhiều thế hệ. Tượng gỗ sơn son thếp vàng, hoành phi, cửa võng ở nhiều di tích có tuổi hàng trăm năm, chịu ảnh hưởng trực tiếp của khói hương, của tay người chạm vào, của hơi ẩm từ đám đông. Lớp sơn thếp bong vì bị sờ, tượng đen vì khói, chân tượng sứt vì bị nhét tiền, cắm hương; những hư hại này tích lại qua mỗi mùa lễ hội và tốn kém để tu bổ.
Bên cạnh chuyện bảo tồn là chuyện của người đi lễ khác. Một người đến chùa để cầu an cho người thân đang ốm, một người đến đền tạ ơn sau một năm khó khăn, cần không gian yên tĩnh để làm việc của mình. Tiếng điện thoại, tiếng gọi nhau ồn ào, những màn chụp ảnh tạo dáng ngay trước ban thờ làm mất đi điều họ tìm đến.
Vì vậy, các quy định ứng xử ở cổng chùa, đền không phải để làm khó người đi lễ, mà để bảo vệ di tích và giữ trải nghiệm chung. Hiểu lý do giúp việc làm theo trở nên tự nhiên hơn.
Phần lớn quy định ở các nơi thờ tự giống nhau về tinh thần, chỉ khác ở mức độ: chùa trong phố đông khách có thể cấm hẳn cắm hương trong điện, còn chùa làng vắng người vẫn để bát hương ở từng ban. Gặp quy định chặt hơn nơi mình quen, cứ làm theo nơi đang đến, không cần so sánh.
Lời nói và đi lại trong điện
Nói nhỏ, đủ nghe giữa hai người. Muốn gọi người cùng đoàn ở xa, đi lại gần chứ không gọi to qua điện. Điện thoại để chế độ rung, ra ngoài sân mới nghe máy.
Không bàn chuyện ồn ào, chuyện tiền bạc to tiếng. Chuyện chia lễ, chia tiền công đức, bàn lịch trình nên nói ngoài sân. Trong điện chỉ trao đổi điều cần thiết.
Đi nhẹ, không chạy. Nền điện cổ thường lát gạch, có bậc chênh, dễ vấp. Trẻ nhỏ chạy nhảy dễ va vào mâm lễ, lư hương.
Không bước qua người đang quỳ lạy. Đi vòng ra sau hoặc chờ họ đứng dậy. Không đứng chắn ngay phía trước người đang khấn.
Không ngồi lên bệ tượng, thành giếng, bậc cửa điện. Ngồi nghỉ ở ghế đá, hiên hoặc chỗ nhà chùa bố trí. Ở nhiều đình chùa cổ, bậc cửa gỗ là phần kiến trúc cần giữ gìn.
Chụp ảnh: khi nào được, khi nào nên dừng
Phần lớn chùa, đền cho phép chụp ảnh khuôn viên, kiến trúc, cảnh quan. Trong điện thì tuỳ nơi: có chùa cấm chụp tượng, có đền chỉ cho chụp từ ngoài cửa, có nơi không cấm nhưng nhắc không dùng đèn chớp. Nhìn bảng quy định hoặc hỏi người trông coi trước khi giơ máy.
Ngay cả khi được phép, có mấy lúc nên dừng: khi người khác đang quỳ lạy trước ban, khi khoá lễ đang diễn ra, khi nghi lễ hầu đồng đang hầu mà chưa được mời chụp. Chụp người khác đang khấn rồi đăng lên mạng là việc nên tránh, vì đó là khoảnh khắc riêng tư của họ.
Ảnh tạo dáng nên chụp ở sân, ở cổng tam quan, bên hồ sen, không chụp tạo dáng ngay trước ban thờ hay quay lưng vào tượng. Không trèo lên bệ, lên lan can, không đứng lên bậc đá cổ để lấy góc. Flycam: nhiều di tích cấm bay, và bay ở khu đông người còn liên quan quy định cấp phép bay; nếu muốn quay, hỏi ban quản lý trước.
Đưa trẻ nhỏ đi chùa, đi đền
Đưa trẻ đi lễ là cách tự nhiên để trẻ biết nếp nhà, biết văn hoá làng xã. Một vài việc giúp chuyến đi êm:
- Nói trước với trẻ ở nhà: hôm nay đi đâu, ở đó cần nói nhỏ, không chạm vào tượng, không chạy. Trẻ được báo trước hợp tác tốt hơn trẻ bị nhắc liên tục.
- Giữ trẻ sát bên khi gần lư hương, nến, đèn dầu. Hương đang cháy ở tầm mắt trẻ nhỏ là nguy cơ bỏng mắt, bỏng mặt thật, nhất là khi người lớn cầm hương đi qua đám đông.
- Mang theo nước uống, đồ ăn nhẹ để ăn ở ngoài sân, không cho trẻ ăn trong điện.
- Ngày đông người, ghi số điện thoại cha mẹ vào mảnh giấy để trong túi áo trẻ hoặc vòng đeo tay, chọn sẵn một điểm hẹn dễ nhận ra nếu lạc nhau.
- Để trẻ tham gia việc nhỏ: cầm hộ bó hoa, đặt lễ cùng bố mẹ, chắp tay vái. Không bắt trẻ quỳ lạy lâu hay ép khấn.
- Trẻ quấy khóc, đưa ra sân dỗ trước, khi bình tĩnh lại mới vào tiếp.
Những chuyến đi chùa êm ả từ nhỏ thường để lại ký ức tốt hơn nhiều so với một lần bị quát vì chạy nhảy trong điện.
Tiền lẻ, cành lộc và đồ vật trong khuôn viên
Không rải tiền lẻ lên ban thờ, không nhét tiền vào tay tượng, khe tượng, lư hương. Tiền rải khắp nơi vừa mất mỹ quan, vừa dễ bén lửa từ hương nến, vừa khiến người trông coi phải dọn suốt ngày. Nếu muốn công đức, bỏ vào hòm hoặc ghi sổ.
Không bẻ cành cây để "xin lộc". Tục hái lộc đầu năm vốn là chuyện bẻ một nhánh nhỏ cây có chồi non mang về. Khi hàng nghìn người cùng làm, cây cảnh, cây cổ thụ trong chùa bị trụi. Nhiều nơi đã chuẩn bị sẵn cành lộc để phát hoặc khuyến khích nhận lộc bằng hoa quả sau lễ.
Không xoa, sờ, cọ vào tượng để "lấy may". Một số tượng đồng, tượng đá bị xoa bóng một chỗ do tục này. Hư hại tích luỹ dần, đến khi thấy rõ thì đã khó phục hồi.
Không ném tiền xu xuống giếng, hồ, ao sen. Kim loại làm ô nhiễm nước, hại cá và sen; nhiều di tích phải hút cạn ao để thu dọn sau mùa lễ.
Không viết, khắc tên lên tường, cột, cây. Đây là hành vi gây hư hại di tích và có thể bị xử lý theo quy định về bảo vệ di sản.
Rác, khói hương và an toàn lửa
Mỗi người đi lễ tạo ra một ít rác: giấy gói hương, túi nilon đựng quả, vỏ chai nước. Nhân lên với hàng nghìn khách ngày rằm tháng Giêng, đó là núi rác. Cách đơn giản nhất là mang theo một túi nhỏ, gom rác của mình, bỏ đúng thùng hoặc mang về. Không để túi nilon lại trên ban thờ hay bên gốc cây.
Với hương, nếp ngày càng được khuyến khích là thắp ít và thắp đúng chỗ. Một hoặc ba nén ở lư hương chung là đủ; không cầm nắm hương to đi giữa đám đông, không quơ hương khi vái vì dễ chạm vào tóc, áo người bên cạnh. Hương chưa cháy hết không được dụi tắt rồi vứt xuống thảm cỏ, gốc cây.
Vàng mã nếu có chỉ hoá ở lò được chỉ định, không đốt ở sân, gốc cây, chân tường. Mùa khô, ở các đền trên núi, một mồi lửa nhỏ từ vàng mã có thể gây cháy rừng. Thấy có dấu hiệu cháy, báo ngay cho người trông coi và gọi số khẩn cấp phòng cháy chữa cháy 114.
Ứng xử với nhà sư, người trông coi và người đi lễ khác
Chào hỏi đúng cách. Gặp nhà sư, nhiều người chắp tay trước ngực, hơi cúi đầu chào; gọi "thầy", "sư cô", "sư bác" tuỳ tuổi. Ở đền, phủ, gọi người trông coi là "ông từ", "bà từ" hoặc theo tuổi. Một lời chào đúng mực giúp hỏi việc thuận hơn nhiều.
Không làm phiền nhà sư trong giờ tu tập. Buổi trưa, giờ khoá lễ, giờ thọ trai là lúc nhà sư bận hoặc nghỉ. Muốn hỏi việc như gửi vong, đặt lễ cầu an, nên hỏi văn phòng nhà chùa, đến vào giờ hành chính hoặc giờ được thông báo.
Không đưa tiền trực tiếp vào tay nhà sư khi chưa được mời. Nếu muốn cúng dường riêng, đặt phong bì lên bàn trước mặt hoặc gửi qua văn phòng. Nhiều chùa có quy định riêng về việc này, hỏi trước là tốt nhất.
Nhường chỗ cho người già, người khuyết tật, phụ nữ bế con. Ở chiếu lạy, ở lối vào điện, ở bậc thang, một chút nhường nhịn làm cả buổi lễ dễ chịu hơn cho mọi người.
Không bình luận, chê bai nếp lễ của người khác. Mỗi vùng, mỗi nhà một nếp: người lạy, người vái, người mang lễ mặn đến điện Mẫu. Nếu không ảnh hưởng đến người khác và không trái quy định của nơi thờ, đó là việc của họ.
Tự kiểm nhanh trước khi ra khỏi cổng
Một danh sách ngắn để cả nhà nhìn lại trước khi về, nhất là khi đi lễ đông người:
- Hương của mình đã cắm chắc ở lư hương, không còn nén nào cầm trên tay đang cháy.
- Rác của mình (giấy gói, túi nilon, vỏ chai) đã gom vào túi, không để lại trên ban hay gốc cây.
- Lễ đã hạ phần lộc của mình (nếu có), phần còn lại để nhà chùa, không lấy nhầm lễ của người khác.
- Đã công đức vào hòm hoặc ghi sổ nếu định công đức, không còn tiền để trên ban.
- Đủ người trong đoàn, đủ trẻ nhỏ, đủ giày dép, túi xách, điện thoại.
- Không mang theo cành cây, hoa đã bẻ trong khuôn viên.
- Xe đã lấy ở đúng chỗ gửi, vé xe đã trả; nếu đi xe khách theo đoàn, đã báo trưởng đoàn đủ người trước khi lên xe.
Danh sách này mất một phút, nhưng giúp mỗi chuyến đi lễ để lại nơi thờ tự sạch sẽ hơn lúc mình đến.
Câu hỏi thường gặp
Có được quay video trong chùa để đăng mạng xã hội không?
Tuỳ quy định từng nơi. Nhiều chùa cho quay khuôn viên nhưng hạn chế quay trong điện, quay khoá lễ. Nếu được phép, tránh quay cận mặt người đang lễ, không dùng loa phát nhạc khi quay, và hỏi ý người trong khung hình nếu họ hiện rõ mặt.
Đi chùa có nên mang theo thú cưng không?
Không nên. Phần lớn chùa, đền không cho mang chó mèo vào điện vì lý do vệ sinh và an toàn trong đám đông. Một số nơi cho dắt ở sân nhưng phải có dây xích, rọ mõm, dọn vệ sinh. Tốt nhất để thú cưng ở nhà.
Thấy người khác rải tiền lẻ hay bẻ cây có nên nhắc không?
Có thể nhắc nhẹ, lịch sự, nhưng không nên lớn tiếng. Cách hiệu quả hơn là báo người trông coi hoặc ban quản lý để họ nhắc theo quy định chung. Tránh để chuyện nhắc nhở trở thành cãi vã ở nơi thờ tự.
Có được ăn uống trong khuôn viên chùa không?
Ăn uống nhẹ ở sân, ở khu nghỉ là được ở hầu hết các nơi. Trong điện thì không ăn uống. Một số chùa có nhà ăn, cơm chay phục vụ người đi lễ; dùng ở đó và để lại công đức tuỳ tâm nếu có hòm.
Có được chạm vào tượng để cầu may không?
Không nên. Tay người có mồ hôi, dầu và bụi, làm hỏng lớp sơn, thếp, mài mòn tượng đồng, tượng đá qua thời gian. Nhiều di tích đã rào hoặc treo biển nhắc không chạm tượng. Vái lễ từ xa là đủ để tỏ lòng kính.
Đang có khoá lễ tụng kinh thì có được vào điện không?
Có thể vào, nhưng đi nhẹ, đứng phía sau, không đi ngang qua chỗ các sư đang tụng, không chụp ảnh. Nếu chỉ định thắp hương rồi đi, nên chờ khoá lễ xong hoặc thắp ở lư hương ngoài sân.