Tượng Quan Công phổ biến ở ba dáng: đứng cầm đao, ngồi đọc sách và cưỡi ngựa; ngoài ra còn bộ ba Quan Công ngồi giữa, Quan Bình cầm ấn và Châu Xương cầm đao đứng hai bên. Nhiều gia đình, cửa hàng, võ đường thờ Quan Công như biểu tượng của trung nghĩa và giữ chữ tín; chọn dáng nào thường tuỳ nếp nhà, nghề nghiệp và chỗ thờ.
Quan Công là cách gọi kính trọng Quan Vũ, tự Vân Trường, một võ tướng thời Tam Quốc ở Trung Hoa, về sau được thờ ở nhiều miếu, hội quán của người Hoa và lan rộng trong dân gian nhiều nước châu Á, trong đó có Việt Nam. Bài này không bàn chuyện tượng đem lại điều gì; nó giúp bạn nhận ra các dáng, hiểu những chi tiết hình tượng hay gặp, xem tay nghề và chọn chất liệu, cỡ phù hợp.
Các dáng tượng Quan Công và chỗ thờ thường gặp
Mỗi dáng có một vẻ riêng; chọn theo cảm nhận của gia đình và theo chỗ thờ thật:
| Dáng tượng | Nhận diện | Hay gặp ở | Lưu ý khi chọn |
|---|---|---|---|
| Đứng cầm đao | Đứng thẳng, một tay vuốt râu hoặc chống hông, tay kia cầm cán đao dài | Cửa hàng, võ đường, nhà riêng | Cán đao dài dễ gãy, cần khám đủ cao và đế vững |
| Ngồi đọc sách | Ngồi trên ghế, một tay cầm cuốn sách, tay kia vuốt râu | Nhà riêng, phòng làm việc | Dáng ôn hoà, vững, hợp bàn thờ nông |
| Cưỡi ngựa | Ngồi trên ngựa, cầm đao, ngựa thường được tô màu đỏ | Bày trưng ở phòng khách, cửa hàng | Chiếm diện tích ngang lớn; chân ngựa là chỗ yếu |
| Bộ ba Quan Công, Quan Bình, Châu Xương | Quan Công ngồi giữa, Quan Bình cầm ấn, Châu Xương cầm đao đứng hai bên | Miếu, hội quán, bàn thờ lớn | Cần bàn dài; ba tượng phải cùng xưởng để đồng bộ |
Tên Châu Xương ở nhiều nơi đọc là Châu Thương. Bộ ba thường gặp ở các miếu thờ Quan Công; với nhà riêng, phần lớn chỉ thờ một pho Quan Công.
Quan Công trong nếp thờ ở nước ta
Ở Việt Nam, Quan Công được thờ nhiều nhất trong các miếu, hội quán do cộng đồng người Hoa dựng ở các đô thị cũ như Hội An, Chợ Lớn và nhiều thị xã ven sông ở miền Tây; Quan Công miếu ở Hội An là một ví dụ được nhiều người biết. Dần dần, việc thờ Quan Công lan sang nhiều gia đình người Việt, nhất là những nhà buôn bán, võ đường, và cả các gia đình coi trọng chữ tín.
Trong dân gian, Quan Công gắn với hình ảnh trung nghĩa: giữ lời hứa, không phản bạn, không tham lợi mà bỏ nghĩa. Đây là lý do nhiều người buôn bán thờ Quan Công, như một lời tự nhắc về chữ tín trong làm ăn. Cách hiểu này nằm ở giá trị đạo đức mà hình tượng gợi ra, chứ không phải ở lời hứa buôn may bán đắt.
Vì xuất phát từ truyện và sân khấu, hình tượng Quan Công trên tượng mang nhiều quy ước của nghệ thuật biểu diễn: mặt đỏ, râu dài, áo bào xanh, ngựa đỏ. Hiểu các quy ước ấy giúp bạn nhận ra đâu là chi tiết "đúng hình tượng", đâu là phần sáng tạo thêm của xưởng làm tượng.
Những chi tiết hình tượng nên biết
Mặt đỏ, râu dài. Gương mặt đỏ và bộ râu dài chấm ngực là đặc điểm nhận diện quen thuộc nhất, theo hình tượng trong văn chương và sân khấu. Râu đẹp có từng lọn rõ, rủ mềm, không dính thành một khối phẳng.
Mắt phượng, mày tằm. Theo mô tả quen thuộc, Quan Công có mắt dài xếch nhẹ, mày dày như con tằm nằm. Một số tượng làm mắt khép hờ, một số mắt mở. Có gia đình thích mắt khép vì trông ôn hoà; có nơi thích mắt mở vì trông uy nghi; đây là chuyện nếp và sở thích.
Thanh long đao. Cây đao lưỡi cong cán dài là vũ khí gắn với hình tượng Quan Công. Đao trên tượng thường làm rời, cắm vào tay hoặc dựng bên cạnh; kiểm chỗ ngàm đao có chắc không.
Cuốn sách. Ở dáng ngồi đọc sách, cuốn sách thường được hiểu là kinh Xuân Thu, gắn với hình ảnh người võ tướng ham đọc sách. Đây là dáng được nhiều gia đình chọn cho nhà riêng.
Áo giáp, áo bào xanh. Tượng thường mặc giáp bên trong, áo bào màu xanh lục bên ngoài. Viền giáp, hoa văn bào là chỗ thấy rõ tay nghề chạm và vẽ.
Xem tay nghề: khuôn mặt, râu, tay và đế
Khuôn mặt tượng Quan Công cần vừa uy nghi vừa không dữ tợn. Tượng làm kỹ có lông mày, nếp trán, gò má rõ khối; màu đỏ của mặt đều, không loang, không bị bóng nhựa. Tượng làm vội thường có mặt phẳng, mắt vẽ lệch, màu đỏ quá chói như sơn đồ chơi.
Râu là chỗ khó: tượng gỗ chạm tay có râu chia lọn, chạm sâu; tượng đồng đúc có thể cần sửa nguội mới rõ lọn; tượng composite đổ khuôn nhiều đời thì râu dính thành mảng. Một số tượng gắn râu thật bằng sợi; loại này đẹp lúc đầu nhưng dễ bám bụi, xơ rối sau vài năm.
Bàn tay cầm đao và tay vuốt râu cần cân đối với thân. Đế tượng phải phẳng, rộng hơn chiều ngang vai một chút với dáng đứng; dáng cưỡi ngựa thì xem bốn chân ngựa có chạm đế chắc không, vì đây là chỗ hay nứt khi vận chuyển. Lật tượng xem đáy: đáy gỗ cần được xử lý chống ẩm, đáy đồng không có vết nứt ngót.
Thờ Quan Công ở nhà và ở cửa hàng: những nếp thường gặp
Trong nhà riêng, nhiều gia đình đặt tượng Quan Công trên một bàn hoặc kệ thờ riêng, có bát hương, đèn, lọ hoa, không đặt chung một bát hương với gia tiên. Một số gia đình gốc Hoa thờ Quan Công ở vị trí trang trọng nhất phòng khách; người Việt thì thường thờ ở phòng thờ hoặc kệ cao.
Ở cửa hàng, tượng Quan Công hay được đặt trên kệ cao trong gian chính. Nếu cửa hàng đã có bàn thờ Thần Tài – Thổ Địa ở dưới sàn hay sát tường, tượng Quan Công thường đặt ở kệ riêng, cao hơn, không đặt lẫn vào bàn Thần Tài. Chuyện chọn hướng, chọn góc đặt là chuyên đề riêng.
Về đồ cúng, nếp phổ biến là hương, hoa, quả, chén nước hoặc chén trà; một số nơi cúng thêm rượu. Mỗi nhà mỗi nếp; điều quan trọng là bàn thờ sạch và an toàn. Kệ cao ở cửa hàng thường gần trần và gần dây điện, nên dùng đèn thờ điện LED thay nến, không để hương cháy qua đêm khi đóng cửa hàng.
Chọn chất liệu và cỡ cho từng chỗ
Gỗ. Tượng gỗ chạm, sơn màu hoặc để mộc, hợp phòng thờ và nhà mang nét truyền thống. Gỗ nhẹ, dễ đặt trên kệ cao. Cán đao bằng gỗ mảnh, cần nâng niu khi lau.
Đồng. Bền, khó gãy, hợp cửa hàng hay bị chạm. Tượng đồng nặng, kệ treo cần chịu được tải; tượng đồng cỡ lớn nên đặt trên bàn thờ đứng.
Sứ màu. Màu sắc tươi, lau dễ, nhưng đao và chân ngựa dễ vỡ. Hợp chỗ ít va chạm.
Composite. Nhẹ, nhiều mẫu, màu sắc nổi; chọn loại sơn kỹ, mặt đỏ đều màu. Không nên đặt sát đèn nóng.
Đồng bộ với bàn thờ. Tượng Quan Công thường nhiều màu sắc rực rỡ; đặt trên kệ gỗ tối màu sẽ nổi bật, đặt cạnh bàn thờ Thần Tài sơn đỏ thì nên chọn kệ khác màu để hai bàn không nhập vào nhau.
Cỡ. Với kệ thờ ở nhà, tượng cao khoảng một nửa đến hai phần ba khoảng trống chiều cao của kệ là vừa mắt. Dáng đứng cầm đao cần tính cả chiều cao của đao, thường vượt khỏi đầu tượng.
Giữ tượng Quan Công bền màu, chắc đao
Tượng Quan Công nhiều màu, nhiều chi tiết nhô ra như đao, râu, vạt áo, nên lau dọn cần nhẹ tay hơn các tượng dáng gọn. Phủi bụi bằng chổi lông mềm hằng tuần; khi cần nhấc tượng, tháo đao rời ra trước, đặt riêng một chỗ, xong mới nhấc tượng bằng hai tay đỡ đế.
Màu đỏ của mặt và màu xanh của áo bào là những màu dễ phai nhất nếu tượng đứng gần cửa sổ có nắng chiếu trực tiếp hoặc sát bóng đèn nóng. Tượng đặt ở kệ cao cửa hàng hay bám bụi đường và dầu mỡ nếu cửa hàng có bếp; khi đó lau bằng khăn hơi ẩm vắt kiệt, lau khô lại ngay, không dùng chất tẩy.
Với tượng có râu gắn sợi, chải nhẹ bằng bàn chải lông mềm theo chiều râu; nếu sợi đã xơ rối, nhờ cửa hàng thay râu mới. Với tượng cưỡi ngựa, mỗi lần lau xem lại bốn chân ngựa chỗ tiếp giáp với đế; vết nứt nhỏ phát hiện sớm thì thợ gia cố dễ, để lâu có thể gãy hẳn khi ai đó chạm vào.
Câu nên hỏi trước khi mua tượng Quan Công
Vài câu hỏi giúp tránh mua về rồi thấy không hợp chỗ hay không như mô tả:
- Chiều cao ghi trên tem đã tính đao và đế chưa?
- Đao làm liền hay rời, có kèm đao dự phòng không?
- Chất liệu là gì, lớp màu là sơn, vẽ tay hay in?
- Râu chạm liền hay gắn sợi?
- Nếu là bộ ba, ba tượng có cùng xưởng, cùng lô màu không?
- Đóng gói thế nào để đao, chân ngựa không gãy khi gửi xa?
- Nếu lớp màu bong, mặt đỏ phai trong thời gian ngắn, cửa hàng có nhận dặm lại không?
Nhiều cửa hàng gợi ý làm lễ khai quang trước khi giao tượng và tính thêm chi phí. Đây là nghi thức theo tập quán, gia đình tự quyết làm hay không và làm ở đâu; không nên để việc này thành khoản bắt buộc trong giá tượng.
Nếu mua tượng qua mạng, xin người bán quay một đoạn video xoay tượng một vòng dưới ánh sáng tự nhiên, quay cận mặt, râu và tay cầm đao. Ảnh chụp dưới đèn studio thường đẹp hơn thật, nhất là ở màu đỏ của mặt.
Câu hỏi thường gặp
Thờ Quan Công ở nhà nên chọn dáng nào?
Nhiều gia đình chọn dáng ngồi đọc sách vì ôn hoà, vững, hợp kệ nông. Dáng đứng cầm đao hay gặp ở cửa hàng, võ đường. Chọn theo cảm nhận của gia đình và chiều cao chỗ thờ, vì dáng cầm đao cần khoảng trống cao hơn.
Tượng Quan Công mắt mở hay mắt nhắm tốt hơn?
Không có quy định chung. Có gia đình thích mắt khép vì trông ôn hoà, có nơi thích mắt mở vì uy nghi. Đây là chuyện nếp nhà và sở thích, không nên để lời "mắt mở mới linh" quyết định thay mình.
Có thờ chung tượng Quan Công trên bàn thờ Thần Tài không?
Phần lớn cửa hàng đặt Quan Công ở kệ riêng, cao hơn, có bát hương riêng, không đặt lẫn vào bàn Thần Tài – Thổ Địa. Nhà chật thì hỏi người lớn trong nhà để giữ một nếp nhất quán.
Quan Bình và Châu Xương là ai?
Theo truyện Tam Quốc, Quan Bình là con nuôi của Quan Vũ, Châu Xương là tướng hầu cận cầm đao. Hai vị thường được tạc đứng hai bên trong bộ ba tượng ở miếu thờ, Quan Bình cầm ấn, Châu Xương cầm đao.
Đao của tượng bị gãy có sao không, sửa được không?
Đao làm rời thì hỏi cửa hàng thay đao mới. Đao liền khối có thể nhờ thợ sửa tượng dán lại, dặm màu. Gãy đao do va chạm là chuyện vật lý bình thường, sửa lại cho lành lặn là đủ.