Thỉnh tượng về nhà gồm bốn việc: chuẩn bị chỗ thờ sạch và vừa cỡ, chọn và nhận tượng cẩn thận, đưa tượng về một cách trang trọng, rồi làm lễ an vị — gọn hay đầy đủ tuỳ gia đình. Khai quang điểm nhãn là một nghi thức theo tập quán mà nhiều nơi làm khi đưa tượng vào thờ; gia đình tự quyết có làm không, nhờ ai làm, và không nên để nó trở thành khoản phí bắt buộc người bán gắn vào giá tượng.
Người Việt thường nói "thỉnh tượng" thay vì "mua tượng", như một cách bày tỏ sự kính trọng với hình tượng mình sắp thờ. Cách nói ấy cũng gợi đến cả một chuỗi việc làm cẩn trọng hơn mua một món đồ thông thường. Bài này đi qua từng việc theo tập quán phổ biến, kèm những chỗ người mới hay lúng túng: tượng được tặng, tượng mua qua mạng, tượng chuyển từ nhà cũ sang.
Trước khi thỉnh: chuẩn bị chỗ thờ
Việc đầu tiên không phải ra cửa hàng mà là nhìn lại chỗ thờ ở nhà. Một chỗ thờ sẵn sàng giúp tượng về là đặt được ngay, không phải để tạm lâu ngày:
- Quyết định đặt tượng ở đâu trên bàn thờ: tầng trên, bục cao phía sau, hay một kệ riêng. Hỏi người lớn trong nhà để thống nhất trước.
- Đo kích thước chỗ đặt: chiều sâu, chiều rộng, khoảng trống chiều cao, chiều cao mặt tầng so với sàn. Ghi lại kèm ảnh.
- Lau dọn sạch chỗ đặt, kiểm mặt tầng phẳng, chắc. Bàn thờ treo thì biết tải trọng an toàn.
- Chuẩn bị đồ đi kèm nếu cần: bát hương riêng cho ban Phật, đèn, lọ hoa, chén nước. Có thể mua cùng lúc với tượng để đồng bộ.
- Bàn với gia đình chuyện làm lễ: mời sư ở chùa quen, nhờ người lớn trong họ, hay gia chủ tự thắp hương khấn. Biết trước sẽ chủ động thời gian.
Việc chọn ngày, giờ thỉnh tượng là nếp riêng của mỗi nhà. Nhiều gia đình chọn ngày rằm, mùng một hoặc ngày cả nhà đông đủ; cách chọn ngày theo lịch là chuyên đề riêng. Điều nhiều người coi trọng hơn cả là có đủ người nhà và làm trong tâm thế thong thả.
Chọn và nhận tượng: những việc nên làm tại cửa hàng
Ở cửa hàng, ngoài chọn dáng, chất liệu, cỡ, nên dành thời gian kiểm tượng kỹ: khuôn mặt cân đối, các chi tiết mảnh không mẻ, đế phẳng, lớp sơn men không nứt. Hỏi rõ chất liệu, cách làm, và xin ghi lên phiếu mua hàng. Đây là phần ít "nghi lễ" nhất nhưng lại quyết định tượng có đứng yên lành trên bàn thờ nhiều năm hay không.
Nhiều người ngại mặc cả khi thỉnh tượng vì sợ thiếu thành kính. Thực ra, hỏi giá, so sánh, thương lượng là chuyện mua bán bình thường; sự thành kính nằm ở cách mình đối xử với pho tượng sau khi đã thỉnh về. Một số người có thói quen nói "cúng dường" hay "thỉnh" thay chữ "mua", "giá"; dùng chữ nào cũng được.
Khi trả tiền, nhận tượng, hỏi cửa hàng đóng gói thế nào. Nhiều nơi bọc tượng bằng vải đỏ hoặc vàng theo tập quán, bên trong có xốp, mút chèn kín. Nếu tượng có phần rời như hào quang, cành liễu, đao, nên bọc riêng và đếm đủ trước khi rời cửa hàng.
Giữ lại phiếu mua hàng, ảnh tượng lúc nhận và thông tin liên hệ của cửa hàng ít nhất trong vài tháng đầu. Nếu lớp sơn bong, men nứt hay đế cập kênh lộ ra sau khi đặt lên bàn thờ, những thứ này giúp việc đổi, sửa nhanh gọn, không phải tranh cãi.
Đưa tượng về nhà: trang trọng mà an toàn
Tập quán phổ biến là đưa tượng về ở tư thế đứng, không đặt nằm ngang, không úp mặt xuống, không để dưới chân. Tượng nhỏ thì người nhà ôm trước ngực khi đi xe; tượng lớn thì đặt trong thùng có chèn kín, cố định trong cốp hoặc thùng xe, có người ngồi cạnh trông.
Đi xe máy với tượng nặng hay tượng sứ là rủi ro thật: một cú phanh gấp có thể làm vỡ tượng và mất thăng bằng xe. Tượng từ cỡ vừa trở lên nên nhờ cửa hàng giao hoặc đi taxi. Về đến nhà, đưa tượng lên phòng thờ trước, đặt tạm ở chỗ sạch và cao có khăn lót, rồi mới mở bao bì.
Nhà ống cầu thang hẹp nên tính trước đường đưa tượng lên: góc cua có đủ rộng không, cần mấy người. Tượng đồng, tượng đá dù nhỏ cũng nặng hơn tưởng tượng; hai người khiêng thì một người đi trước lùi lên, một người đỡ dưới, nói với nhau từng bậc. Không đứng lên ghế nhựa hay ghế xoay để đặt tượng lên tầng cao.
Lễ an vị: ba mức để gia đình tự chọn
Mức giản dị. Gia chủ lau sạch chỗ thờ, đặt tượng, bày hoa tươi, quả, chén nước sạch, thắp hương và khấn bằng lời giản dị: gia đình thỉnh tượng về thờ, xin an vị, nguyện giữ gìn bàn thờ sạch sẽ. Đây là cách nhiều gia đình trẻ ở căn hộ lựa chọn.
Mức có người lớn chủ lễ. Mời người lớn trong họ đã quen việc thờ cúng đến chủ lễ, đọc bài khấn quen của nhà, cả nhà cùng dâng hương. Mâm lễ vẫn là đồ chay: hoa, quả, xôi chè chay, bánh kẹo.
Mức mời nhà chùa. Mời sư ở chùa quen đến làm lễ an vị, tụng kinh. Gia đình nên hỏi trước nhà chùa cần chuẩn bị gì; thường là hoa, quả, nước, hương, nến và mâm cơm chay mời chư tăng nếu tiện. Việc cúng dường nhà chùa là tuỳ tâm.
Điều chung cho cả ba mức. Đồ lễ dâng tượng Phật, Bồ Tát là đồ chay; không cần vàng mã. Thắp hương xong không để hương nến cháy khi nhà vắng người. Bài khấn chi tiết có ở chuyên mục văn khấn; điều quan trọng là lời khấn rõ ràng, thành thật.
Khai quang điểm nhãn: hiểu đúng để tự quyết
Khai quang điểm nhãn là nghi thức theo tập quán, thường hiểu là "mở mắt" cho pho tượng trước khi đưa vào thờ, do sư, thầy cúng hoặc người làm nghề thực hiện. Nghi thức này có mặt trong nhiều nếp thờ ở châu Á, và cách làm khác nhau đáng kể giữa các nơi. Nhiều nhà chùa ở nước ta gọi việc đưa tượng Phật vào thờ là lễ an vị, và giải thích theo hướng đề cao tâm thành của người thờ.
Người mua cần biết rằng: làm hay không làm khai quang, làm ở đâu, nhờ ai, là quyết định của gia đình. Một số cửa hàng gợi ý dịch vụ khai quang kèm theo tượng với chi phí thêm; nếu gia đình muốn, có thể dùng, nhưng nên hỏi rõ ai làm, làm thế nào, chi phí bao nhiêu trước khi đồng ý. Nếu gia đình đã quen một ngôi chùa, nhờ nhà chùa làm lễ an vị thường là lựa chọn được nhiều người tin cậy hơn.
Nếu gia đình quyết định làm, nên hỏi thêm vài điều cụ thể: lễ làm tại cửa hàng hay tại nhà, có cần gia chủ có mặt không, mất bao lâu, có cần chuẩn bị đồ lễ gì. Những câu trả lời rõ ràng cho thấy người làm lễ nghiêm túc; câu trả lời mập mờ, chỉ xoay quanh con số tiền, là lúc nên dừng lại cân nhắc.
Điều nên dè chừng là những lời ép theo kiểu "tượng chưa khai quang thì không được thờ", "không khai quang sẽ rước điều không hay về nhà". Đó là lời bán hàng, không phải giáo lý. Không ai có quyền doạ gia đình mình để bán thêm một dịch vụ.
Tượng được tặng, tượng mua qua mạng, tượng từ nhà cũ
Tượng được tặng. Người nhận đón tượng như tượng tự thỉnh: chuẩn bị chỗ đặt, làm lễ an vị theo mức gia đình chọn. Nếu nhà không có chỗ, hoặc không thờ Phật, có thể bày ở chỗ trang trọng hoặc nhờ nhà chùa nhận; đây là cách xử lý bình thường, nên nói khéo với người tặng.
Tượng mua qua mạng. Khi nhận hàng, mở hộp kiểm ngay, quay video lúc mở để làm bằng chứng nếu tượng vỡ. Sau đó vẫn làm các bước như tượng thỉnh ở cửa hàng. Việc tượng đi qua đơn vị vận chuyển không làm nó "kém" đi; điều cần là nó về đến nơi nguyên vẹn.
Tượng chuyển từ nhà cũ sang. Nhiều gia đình thắp hương xin chuyển tượng ở nhà cũ trước, bọc tượng, đưa sang nhà mới cùng bát hương, rồi làm lễ an vị lại. Chuyển bàn thờ khi chuyển nhà có trình tự riêng, nên làm cùng một buổi cho gọn.
Tượng của ông bà để lại. Đây là tượng có giá trị tinh thần lớn. Nếu chuyển sang nhà con cháu, nên bàn trong họ, chọn người giữ, và giữ nguyên vẹn chứ không sơn mới ngay khi chưa hỏi ý người lớn.
Những việc trong tuần đầu sau khi an vị
Tuần đầu là lúc dễ phát hiện những chỗ chưa ổn của chỗ thờ mới, khi mọi thứ còn dễ điều chỉnh:
- Quan sát tượng có đứng vững không khi mở cửa, khi bật quạt, khi có người đi lại mạnh trên sàn gỗ.
- Xem khói hương có phả thẳng vào mặt tượng không; nếu có, đẩy bát hương ra hoặc đổi loại hương ít khói.
- Kiểm hơi nóng của đèn thờ ở đầu tượng sau vài giờ bật.
- Lau bụi sơn, xốp còn bám ở kẽ đài sen, đáy tượng.
- Thay hoa, nước đều đặn để tạo nếp ngay từ đầu.
- Xem lại khoảng cách giữa tượng và nến, đèn dầu nếu có; với phòng thờ đóng cửa nhiều, cân nhắc chuyển sang đèn thờ điện để không phải để lửa trần khi vắng người.
Nếu sau vài ngày thấy tượng không hợp chỗ, hoặc lớp sơn có dấu hiệu bong, liên hệ ngay cửa hàng khi còn trong thời gian đổi trả. Việc đổi tượng không phải điều kiêng; tốt hơn nhiều so với giữ một pho tượng chênh vênh hay hỏng dần trên bàn thờ.
Câu hỏi thường gặp
Thỉnh tượng Phật về nhà có bắt buộc phải khai quang không?
Không bắt buộc. Khai quang điểm nhãn là nghi thức theo tập quán, gia đình tự quyết. Nhiều gia đình mời sư làm lễ an vị, nhiều gia đình tự thắp hương khấn rồi đặt tượng. Không nên để lời doạ của người bán quyết định thay mình.
Đưa tượng về nhà nên ôm hay để trong cốp xe?
Tượng nhỏ thì người nhà ôm trước ngực, giữ tư thế đứng. Tượng lớn để trong thùng có chèn kín, cố định trong cốp, có người trông. Tránh chở tượng nặng hay tượng sứ bằng xe máy.
Lễ an vị tượng cần chuẩn bị những gì?
Thường gồm hoa tươi, quả, chén nước sạch, hương, nến hoặc đèn và đồ chay; không cần vàng mã. Nếu mời nhà chùa, nên hỏi trước nhà chùa cần chuẩn bị thêm gì.
Nhận tượng được tặng mà nhà không có chỗ thờ thì làm sao?
Có thể bày tượng ở chỗ trang trọng, sạch và cao trong nhà, hoặc nhờ nhà chùa nhận. Đây là cách xử lý bình thường; nói khéo với người tặng rằng gia đình muốn tượng được đặt ở nơi xứng đáng.
Thỉnh tượng xong có đổi được không?
Được, nếu cửa hàng có chính sách đổi trả. Tượng không vừa chỗ hay có lỗi chất lượng thì đổi là hợp lý, không phải điều kiêng. Nên giữ hộp, xốp và phiếu mua hàng trong thời gian đầu.
Mặc cả khi thỉnh tượng có thiếu thành kính không?
Không. Hỏi giá, so sánh và thương lượng là chuyện mua bán bình thường. Sự thành kính nằm ở cách gia đình giữ gìn và thờ phụng pho tượng sau khi đã thỉnh về.