Kích thước bàn thờ gia tiên nên tính theo ba thứ có thật trước: chiều cao người đứng vái, độ sâu cần để bày đủ bộ đồ thờ, và chiều dài tường có thể dành cho bàn thờ. Sau khi có ba con số đó, nhiều gia đình mới đối chiếu với thước Lỗ Ban để chọn con số rơi vào cung được coi là đẹp theo tập quán.
Làm ngược lại, tức là chọn một con số Lỗ Ban "đẹp" trên mạng rồi mới đo phòng, là lý do của nhiều chiếc bàn thờ quá to so với gian nhà, che cửa sổ, hoặc quá cao khiến người già không với tới bát hương. Bài này hướng dẫn tính từng chiều, giải thích các loại thước Lỗ Ban người bán hay nói tới, và cách kiểm lại trước khi đặt đóng.
Chiều cao: tính từ tầm mắt và tầm tay người hay thắp hương
Bàn thờ đứng ở Việt Nam thường cao hơn bàn ăn khá nhiều; nhiều mẫu có mặt bàn ở khoảng ngang ngực đến ngang vai người lớn. Lý do vừa là tập quán đặt nơi thờ cao hơn chỗ sinh hoạt, vừa là thực tế: khi đứng vái, mắt nhìn ngang hoặc hơi ngước lên ảnh thờ, không phải cúi xuống.
Con số đúng cho nhà bạn phụ thuộc vào người hay thắp hương nhất. Nếu đó là ông bà ngoài bảy mươi, chiều cao vai thấp và với tay khó, một mặt bàn quá cao khiến việc cắm hương vào bát hương ở giữa mặt bàn trở thành chuyện phải kiễng chân, đưa tay qua ngọn nến. Cách tự kiểm: người đó đứng thẳng, giơ tay về phía trước hơi chếch lên, khoảng cách từ sàn tới cổ tay là mức cao tối đa dễ chịu cho bát hương; trừ đi chiều cao bát hương và chân bát là ra mặt bàn.
Tủ thờ kiểu tủ, bàn thờ có hai cấp, hay bàn thờ đặt trên một bục cũng phải tính lại theo cách này, vì mặt đặt bát hương có thể cao hơn mặt tủ. Với căn hộ trần thấp, còn phải trừ khoảng cho hoành phi hoặc đèn phía trên.
Chiều sâu: đủ chỗ cho bộ đồ thờ và một khoảng an toàn với nến
Tính từ món sâu nhất. Thường là bát hương ở giữa cộng ảnh thờ phía sau, hoặc đỉnh đồng nếu nhà dùng đỉnh lớn. Đặt thử các món trên sàn theo đúng thứ tự trước sau, đo từ mép sau ảnh tới mép trước của món ngoài cùng.
Cộng khoảng chừa phía trước. Chân nến, đèn dầu hay đĩa quả đặt ngoài cùng không nên sát mép bàn, để tay áo người đứng vái không quệt vào ngọn lửa và mèo nhảy lên không hất đổ ngay. Khoảng chừa vài đốt tay là vừa.
Cộng khoảng chừa phía sau. Ảnh thờ, bài vị không áp sát tường giúp lau dọn và không ám khói lên tường phía sau quá nhanh. Nếu bàn thờ đặt sát tường có ổ điện cho đèn thờ, cũng cần chỗ cho phích cắm.
Đối chiếu độ sâu của phòng. Bàn sâu thì đỡ chật mặt bàn nhưng lấn vào lối đi. Với nhà ống hẹp, đôi khi giải pháp là bàn thờ hai cấp: cấp sau cao đặt ảnh thờ và bát hương, cấp trước thấp đặt đèn, hoa quả, như vậy không cần mặt bàn quá sâu.
Chiều dài: theo số ban thờ và số bát hương
Chiều dài là con số phụ thuộc nhiều nhất vào nếp thờ của từng nhà. Hỏi người lớn trong họ trước, rồi ước theo bảng dưới (số đo là ví dụ giả định để minh hoạ cách tính, không phải chuẩn):
| Nếp thờ | Món trên mặt bàn theo chiều ngang | Cách ước chiều dài | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Một bát hương gia tiên | Bát hương, hai đèn hoặc chân nến, hai lọ hoa, mâm bồng | Tổng bề ngang các món cộng khoảng hở giữa chúng | Bàn ngắn vẫn đủ, hợp căn hộ |
| Ba bát hương theo tập quán nhiều nhà miền Bắc | Ba bát hương, ảnh thờ, đèn, hoa, mâm bồng | Cần đủ khoảng để ba bát không chạm nhau, bát giữa nổi bật | Thường cần bàn dài hơn hẳn |
| Thờ Phật và gia tiên chung bàn hai cấp | Tượng hoặc ảnh Phật ở cấp trên, gia tiên ở cấp dưới | Mỗi cấp tính riêng; cấp trên có thể ngắn hơn | Nhiều nhà chọn bàn thờ hai tầng có sẵn |
| Thờ thêm bà cô ông mãnh hoặc chi họ | Thêm bát hương và đồ thờ nhỏ ở một bên | Cộng thêm một khoảng riêng ở đầu bàn | Có nhà tách thành bàn nhỏ bên cạnh |
Sau khi ra con số, đối chiếu với tường: hai bên bàn thờ nên còn chỗ cho câu đối hoặc ít nhất là khoảng hở để bàn không chen sát góc phòng, vì sát góc thì lau dọn rất khó và ánh sáng không đều.
Thước Lỗ Ban là gì và vì sao người bán hay nói tới ba loại thước
Thước Lỗ Ban là loại thước của thợ mộc, trên đó chia các cung mang tên gọi tốt hoặc xấu theo quan niệm truyền thống; người ta chọn kích thước rơi vào các cung được coi là tốt, thường được tô màu đỏ trên thước. Đây là tập quán lâu đời trong nghề mộc và xây dựng ở nhiều nước Đông Á, không phải quy chuẩn kỹ thuật.
Khi đi mua bàn thờ, bạn sẽ nghe người bán nhắc tới các loại thước có chu kỳ khác nhau, phổ biến là loại khoảng 52,2 cm dùng cho khoảng thông thuỷ như cửa, ô thoáng; loại khoảng 42,9 cm dùng cho khối đặc như đồ đạc, bàn ghế, bậc; và loại khoảng 38,8 cm dùng cho đồ âm phần như mộ phần, bàn thờ, bài vị. Mỗi xưởng, mỗi người thợ lại có cách hiểu riêng thước nào dùng cho bàn thờ; nhiều nơi dùng thước khoảng 38,8 cm cho bàn thờ, có nơi dùng thước khoảng 42,9 cm vì coi bàn thờ là đồ nội thất.
Vì vậy nếu gia đình coi trọng việc này, cách gọn nhất là hỏi người lớn trong họ hoặc người thầy quen của gia đình dùng loại thước nào, rồi nhờ xưởng đối chiếu ba chiều đã tính ở trên sang cung gần nhất. Điều chỉnh thường chỉ vài phân, không làm thay đổi công năng. Nếu gia đình không câu nệ, tính theo phòng thật là đủ; không có lý do gì để lo lắng vì một chiếc bàn thờ không theo con số "đẹp".
Tủ thờ và bàn thờ hai cấp: tính riêng từng tầng
Với tủ thờ, chiều cao cần tính là mặt trên cùng, nơi đặt bát hương, chứ không phải chiều cao thân tủ. Nhiều mẫu tủ có một tầng nhỏ nhô lên phía sau để đặt ảnh thờ hoặc bát hương giữa, nên mặt đặt bát hương có thể cao hơn mặt tủ vài chục phân. Khi so số đo với tầm tay người hay thắp hương, hãy lấy mặt cao nhất làm mốc.
Bàn thờ hai cấp thì mỗi cấp có chiều sâu riêng. Cấp sau thường hẹp, chỉ đủ cho ảnh thờ, bài vị và bát hương; cấp trước rộng hơn để đặt đèn, hoa, mâm bồng. Khi tính, đừng cộng tất cả đồ thờ vào một mặt rồi chia đôi; xếp thử món nào lên cấp nào theo nếp nhà, đo riêng từng cấp.
Một điểm hay bị bỏ qua là chênh lệch giữa hai cấp. Nếu chênh quá ít, ảnh thờ bị bát hương và đèn phía trước che mất; chênh quá nhiều, cấp sau cao vượt tầm tay. Đứng ở chỗ sẽ đứng vái, nhìn thử bằng cách kê sách hoặc hộp giấy lên bàn tạm, sẽ thấy ngay mức chênh nào vừa mắt.
Cách đo và chốt số trước khi đặt đóng hoặc mua sẵn
Năm bước dưới đây mất khoảng nửa giờ, nhưng tránh được chuyện bàn thờ về tới nhà không lọt cầu thang hay che mất cửa sổ:
- Đo tường dự định đặt bàn thờ: chiều dài trống, chiều cao tới trần hoặc tới dầm, vị trí ổ điện, cửa sổ, công tắc.
- Đo đường vận chuyển: cửa ra vào, chiếu nghỉ cầu thang, thang máy nếu ở chung cư. Bàn thờ dài thường phải tháo rời hoặc xoay nghiêng mới qua được chiếu nghỉ hẹp.
- Bày thử bộ đồ thờ trên sàn theo đúng hàng lối, đo chiều dài và chiều sâu cần có.
- Dán băng giấy lên tường đánh dấu khung bàn thờ dự kiến theo đúng cao, dài; đứng ở cửa phòng nhìn lại xem có chật, có lấn cửa sổ không.
- Ghi ba con số dài, sâu, cao; nếu nhà theo thước Lỗ Ban thì đối chiếu loại thước gia đình dùng và chỉnh vài phân.
Mang tờ ghi số đo và ảnh chụp bức tường khi đi xem bàn thờ. Người bán có thể gợi ý mẫu sẵn có gần với số đo, hoặc báo cần đặt đóng. Nếu mua sẵn, đo lại mẫu thật bằng thước của mình, đừng chỉ tin số ghi trên phiếu.
Một ví dụ giả định tính trọn ba chiều
Giả sử một gia đình ở nhà ống, phòng thờ tầng năm có tường đặt bàn thờ dài khoảng 3,2 m, trần cao khoảng 3 m, nhà thờ ba bát hương. Người hay thắp hương là bà, cao khoảng 1,5 m. Bà đứng thẳng, đưa tay ra trước hơi chếch lên, cổ tay ở khoảng 1,35 m tính từ sàn. Bát hương giữa cao khoảng 18 cm kể cả đế, vậy mặt đặt bát hương không nên cao quá khoảng 1,15 đến 1,2 m.
Bày thử ba bát hương, ảnh thờ, hai đèn, hai lọ hoa, mâm bồng trên sàn, gia đình đo được hàng ngang cần khoảng 1,6 m, chiều sâu từ mép sau ảnh tới mép trước chân đèn khoảng 55 cm. Cộng khoảng chừa trước sau, mặt bàn sâu khoảng 65 đến 70 cm, dài khoảng 1,75 đến 1,9 m là đủ. Tường dài 3,2 m vẫn còn mỗi bên khoảng 60 cm cho câu đối và lối lau dọn.
Đến đây, nếu gia đình theo thước Lỗ Ban, người thợ đối chiếu ba con số với loại thước nhà chọn và chỉnh trong phạm vi vài phân. Mọi con số trong ví dụ đều là giả định để minh hoạ cách làm; nhà bạn đo người thật, đồ thật sẽ ra số khác.
Những sai số hay gặp và cách tránh
Quên tính chân bàn và gờ trang trí. Bàn thờ có diềm chạm, chân quỳ choãi ra hai bên hoặc phía trước sẽ chiếm chỗ lớn hơn mặt bàn. Hỏi kích thước phủ bì, tức là khối hộp bao ngoài cả bàn, không chỉ kích thước mặt.
Tính bàn thờ mà quên hoành phi, đèn trần. Trần thấp, đặt bàn cao rồi thì hoành phi treo không còn chỗ, đèn trần chiếu thẳng xuống gây chói lên ảnh thờ. Nên phác cả bức tường lên giấy.
Mặt bàn quá sâu so với tầm tay. Bát hương ở giữa mà mặt sâu thì phải với tay qua đèn nến. Nếu bắt buộc sâu, chọn bàn hai cấp hoặc kê bát hương trên đế cao hơn một chút.
Không tính co ngót của gỗ. Gỗ tự nhiên co giãn theo mùa; bàn đặt khít giữa hai bức tường có thể bị kẹt vào mùa nồm. Chừa khe vài phân mỗi bên.
Câu hỏi thường gặp
Bàn thờ cho căn hộ chung cư nên cao bao nhiêu?
Không có một con số chung. Căn hộ trần thấp hơn nhà ống, nên tính từ trần xuống: trừ khoảng cho đèn hoặc hoành phi, rồi đối chiếu tầm tay người hay thắp hương. Nhiều nhà ở căn hộ chọn tủ thờ thấp hoặc bàn thờ treo vì dễ khớp hơn bàn đứng cao.
Có bắt buộc phải theo thước Lỗ Ban không?
Không có quy định nào bắt buộc, đây là tập quán của nghề mộc. Nhiều gia đình coi trọng và nhờ thợ đối chiếu; nhiều gia đình khác chỉ tính theo phòng thật. Mỗi nhà một nếp, nếu băn khoăn thì hỏi người lớn trong họ để cả nhà cùng thống nhất.
Thước Lỗ Ban 38,8 cm và 42,9 cm khác nhau thế nào khi đo bàn thờ?
Hai loại có chu kỳ cung khác nhau nên cùng một số đo có thể rơi vào cung khác nhau. Thợ và người bán mỗi nơi dùng một loại cho bàn thờ. Điều quan trọng là thống nhất một loại theo ý gia đình rồi nhờ xưởng chỉnh, không đo chéo hai loại.
Bàn thờ mua sẵn chênh vài phân so với số đã tính có sao không?
Về công năng thường không sao, miễn đủ chỗ bày đồ và không lấn lối đi. Nếu gia đình theo thước Lỗ Ban thì đối chiếu xem số đo mới rơi vào cung nào; nhiều xưởng có thể cắt bớt hoặc thêm chân đế vài phân cho khớp.
Nhà thờ ba bát hương thì bàn thờ cần dài ít nhất bao nhiêu?
Tuỳ cỡ bát hương và các món đi kèm nên không có số chung. Cách chắc nhất là bày thử ba bát hương, hai đèn, hai lọ hoa trên sàn theo đúng khoảng hở mong muốn rồi đo tổng chiều ngang, cộng khoảng chừa hai đầu bàn.
Có nên làm bàn thờ dài hết bức tường cho bề thế không?
Bàn kín tường trông bề thế nhưng mất chỗ cho câu đối, khó lau góc và dễ ám khói đều hai bên. Nhiều gia đình chọn bàn ngắn hơn tường để có khoảng thở hai bên, đặt thêm câu đối hoặc kệ nhỏ cất đồ lễ.