Bàn thờ đứng hợp phòng thờ có trần cao và cần vẻ thoáng; tủ thờ hợp nhà chật vì có chỗ cất đồ lễ ngay bên dưới; sập thờ và án gian là bộ truyền thống của nhà gian rộng, thường đi cùng nhau. Không kiểu nào "đúng" hơn kiểu nào, chỉ có kiểu hợp với gian nhà và thói quen thờ cúng của từng gia đình.
Người lần đầu lập bàn thờ hay bị cuốn vào nét chạm hay màu sơn ngay khi bước vào cửa hàng, trong khi điều quyết định dùng có thuận tay hay không lại là kiểu dáng. Bài này so sánh bốn kiểu phổ biến, nêu kiểu nào hợp nhà nào, những chỗ cần sờ tận tay khi xem hàng, và các câu nên hỏi người bán.
Bốn kiểu phổ biến đặt cạnh nhau
Bảng so sánh dưới đây dựa trên công năng, không xếp hạng đẹp xấu:
| Kiểu | Hình dáng | Hợp với | Điểm cộng | Điểm cần cân nhắc |
|---|---|---|---|---|
| Bàn thờ đứng | Bàn cao bốn chân, mặt bàn thoáng, có thể có diềm chạm | Phòng thờ riêng, trần cao, nhà phố có tầng thờ | Thoáng, dễ lau gầm, nhìn bề thế | Không có chỗ cất đồ lễ; chân mảnh cần kiểm độ vững |
| Tủ thờ | Khối tủ có cánh, ngăn kéo, mặt trên bày đồ thờ | Nhà ống, phòng thờ nhỏ, căn hộ | Cất hương nến, giấy tiền, đĩa chén ngay tại chỗ | Nặng, khó di chuyển; tủ kín dễ ẩm mốc nếu kê sát tường ẩm |
| Sập thờ | Sập thấp, mặt rộng, đặt trước bàn thờ hoặc án gian | Nhà gian rộng, nhà thờ họ, phòng thờ lớn | Có chỗ bày mâm lễ ngày giỗ Tết | Chiếm nhiều diện tích sàn |
| Án gian | Bàn dài, hẹp, cao, đặt sát tường làm tầng cao nhất | Nhà ba gian, nhà truyền thống, đi cùng sập thờ | Trang nghiêm, đúng dáng nhà xưa | Mặt hẹp, ít chỗ; thường cần thêm bàn thấp phía trước |
Nhiều gia đình ở thành phố kết hợp: tủ thờ làm chỗ đặt bát hương và đồ thờ chính, thêm một chiếc sập nhỏ hoặc bàn thấp phía trước để bày lễ. Nhà quê có gian giữa rộng thì giữ bộ án gian và sập thờ, có khi thêm một bàn thờ đứng ở giữa.
Bàn thờ đứng: thoáng và nhẹ mắt, nhưng phải kiểm độ vững
Bàn thờ đứng là kiểu nhiều người hình dung đầu tiên: mặt bàn chữ nhật, bốn chân, diềm chạm phía trước, có khi có thêm tầng phụ. Điểm mạnh của nó là thoáng. Gầm bàn trống nên dễ lau, ánh sáng không bị chặn, căn phòng trông rộng hơn so với đặt một khối tủ cùng kích thước.
Điểm yếu nằm ở độ vững. Bàn cao, chân mảnh, đặt trên sàn gạch hơi lệch dễ bị rung khi có người đi mạnh, mèo nhảy lên hay trẻ con níu tay vào diềm. Khi xem hàng, đặt tay lên một góc mặt bàn và lắc nhẹ theo hai chiều: bàn tốt chỉ nhúc nhích rất ít và không kêu lách cách ở các mối mộng. Nhìn xuống chân xem có thanh giằng ngang không; bàn thờ cao mà không có giằng chân thường dựa hoàn toàn vào mộng ở mặt bàn.
Bàn thờ đứng cũng cần một chỗ cất đồ lễ riêng vì bản thân nó không có ngăn. Nếu phòng thờ không có tủ khác, hãy cân nhắc mẫu có một ngăn kéo nông dưới mặt bàn, đủ cho hương và nến dùng trong tuần.
Tủ thờ: gọn cho nhà chật, nhưng cần nghĩ tới ẩm và trọng lượng
Chỗ cất là lợi thế lớn nhất. Ngăn kéo trên cùng cất hương, nến, bật lửa; khoang dưới có cánh cất giấy tiền, đĩa chén, khăn lau. Nhờ vậy mặt tủ luôn gọn, không phải để túi hương trên bàn thờ.
Tủ kín dễ ẩm nếu kê sát tường ẩm. Nhà ống ở miền Bắc mùa nồm, tường phía giáp nhà bên hay bị thấm. Tủ áp sát tường như vậy có thể mốc lưng tủ và mốc đồ bên trong. Nên chừa khe vài phân sau tủ, kê chân tủ khỏi sàn, và thỉnh thoảng mở cánh cho thoáng.
Tủ nặng, khó dịch chuyển. Tủ gỗ tự nhiên đặc có thể rất nặng. Hỏi người bán tủ có tháo rời thành phần thân, mặt, chân được không, vì đường cầu thang nhà ống thường hẹp.
Kiểm cánh, ray ngăn kéo và bản lề. Mở đóng mỗi ngăn vài lần, nghe tiếng ray, xem ngăn có bị lệch khi kéo hết cỡ không. Bản lề cánh tủ nên là loại chắc, cánh đóng khít không hở.
Sập thờ và án gian: bộ truyền thống cho nhà gian rộng
Ở nhiều làng quê Bắc Bộ, gian giữa nhà trên vẫn giữ bộ thờ gồm án gian cao phía sau và sập thờ thấp phía trước. Án gian là nơi đặt bát hương, bài vị, đồ thờ chính; sập thờ là nơi bày lễ vật khi cúng, ngày thường có khi đặt lư đồng hoặc đôi hạc. Bộ đồ này trông chậm rãi, nhiều lớp, đúng với kiến trúc nhà gỗ có cột và xà.
Đưa bộ này vào nhà ống thì cần cân nhắc. Án gian vốn hẹp mặt, đặt trong phòng thờ nhỏ có khi không đủ chỗ cho ba bát hương và ảnh thờ; sập thờ lại chiếm gần hết sàn. Nhiều gia đình thành phố giữ ý mà đổi dáng: dùng một chiếc tủ thờ có tầng trên cao như án gian, thêm một bàn thấp phía trước như sập, kích thước thu gọn theo phòng.
Nếu gia đình là trưởng họ, nhà thờ họ có nhiều người về dự giỗ, sập thờ rộng lại là lựa chọn rất thực tế vì cần chỗ cho nhiều mâm lễ cùng lúc. Lúc đó hãy ưu tiên mặt sập dày, chân chắc, dễ lau.
Chọn theo người sẽ dùng hằng ngày
Nhà có người già hay thắp hương. Mặt đặt bát hương không nên quá cao, lối đứng trước bàn thờ không vướng bậc hay sập, có chỗ vịn tay. Tủ thờ thấp hoặc bàn thờ đứng cỡ vừa thường dễ dùng hơn bộ án gian cao.
Nhà có trẻ nhỏ. Bàn thờ đứng chân mảnh dễ bị trẻ níu kéo; diềm chạm thấp ngang tầm tay trẻ dễ gãy. Tủ thờ chân thấp, nặng, có cánh đóng được giúp an toàn hơn, và đồ lễ như bật lửa, nến cất được trong ngăn.
Nhà nuôi mèo. Mèo thích nhảy lên chỗ cao và ấm như mặt bàn thờ có đèn. Bàn có mặt sát tường, không có chỗ đặt chân trung gian như ghế, kệ bên cạnh sẽ đỡ bị mèo leo hơn; dù vậy, nến vẫn không nên để cháy khi không có người.
Người hay đi vắng dài ngày. Gia đình làm ăn xa, chỉ về thắp hương dịp lễ thì chọn kiểu dễ phủ bụi, dễ lau nhanh; tủ thờ có cánh giúp cất gọn đồ thờ nhỏ, khi về chỉ cần lau mặt tủ là dùng được.
Câu nên hỏi người bán trước khi chốt
Ngoài giá, mấy câu hỏi dưới đây cho biết khá nhiều về món hàng và người bán:
- Gỗ gì, phần nào gỗ tự nhiên, phần nào ván ghép hay ván công nghiệp, mặt sau và đáy ngăn kéo làm bằng gì.
- Gỗ đã sấy chưa, xưởng bảo hành cong vênh, nứt, mối mọt trong bao lâu và bảo hành thế nào.
- Kích thước phủ bì gồm cả chân và diềm, khối lượng ước chừng, có tháo rời thành mấy phần.
- Giá đã gồm vận chuyển, khiêng lên tầng, lắp đặt tại nhà chưa; nhà không có thang máy thì tính thêm thế nào.
- Sơn loại gì, bao lâu hết mùi, sau này trầy xước có sửa được tại nhà không.
- Đổi trả ra sao nếu giao tới không lọt cửa hoặc không đúng mẫu đã xem.
Ghi câu trả lời lên tin nhắn hoặc phiếu mua hàng. Chuyện bàn thờ là việc hệ trọng trong nhà, có giấy tờ rõ ràng thì hai bên đều yên tâm hơn, nhất là khi giao hàng sau vài tuần.
Khi muốn đổi kiểu: thay bàn thờ cũ bằng kiểu mới
Nhiều gia đình đổi kiểu bàn thờ khi sửa nhà, chuyển nhà, hoặc khi thế hệ sau nhận việc thờ cúng. Ví dụ hay gặp là thay chiếc bàn thờ đứng đã cũ bằng tủ thờ có ngăn kéo cho gọn, hoặc ngược lại, chuyển từ tủ thờ chật sang bộ án gian khi về nhà rộng hơn.
Theo tập quán phổ biến, việc chuyển đồ thờ sang bàn mới thường đi kèm một lễ nhỏ để báo với gia tiên, chọn ngày theo nếp nhà; việc này mỗi nơi mỗi khác nên hỏi người lớn trong họ. Về mặt thực tế, nên lắp và lau sạch bàn mới, để hết mùi sơn rồi mới chuyển bát hương và đồ thờ sang, tránh để bát hương nằm tạm trên sàn hay trên bàn ăn nhiều ngày.
Bàn thờ cũ thay ra còn tốt có thể giữ làm bàn thờ phụ, tặng họ hàng cần dùng, hoặc gửi nhà chùa nếu nơi đó nhận. Cách xử lý đồ thờ cũ là một chủ đề riêng; điều chung là làm từ tốn, không vứt bỏ tuỳ tiện.
Những chỗ nên sờ tận tay khi xem hàng
Dù chọn kiểu nào, mười phút kiểm tra tại cửa hàng giúp tránh phần lớn phiền toái về sau:
- Mặt bàn: vuốt tay dọc mặt xem có gợn, có chỗ phồng sơn, có vết nứt chân chim ở hai đầu tấm gỗ không.
- Mối ghép: nhìn chỗ mặt bàn nối với diềm, chân nối với giằng; khe đều, không trám keo lem nhem.
- Độ vững: lắc nhẹ hai chiều, ngồi xuống nhìn ngang mặt bàn xem có vênh không.
- Mặt sau và mặt dưới: nhiều xưởng làm mặt trước rất đẹp nhưng mặt sau dùng ván mỏng, mặt dưới không sơn; bàn thờ đặt lâu năm, mặt không sơn hút ẩm khác mặt có sơn nên dễ cong.
- Ngăn kéo và cánh tủ: mở đóng nhiều lần, kéo hết cỡ xem có rơi ra không.
- Mùi: mùi sơn mới nồng là bình thường với hàng vừa hoàn thiện, nhưng nên hỏi bao lâu thì bay hết và có nên để thông gió trước khi bày đồ thờ.
Nếu xem hàng qua ảnh hay video, yêu cầu người bán quay chậm mặt sau, mặt dưới và cảnh lắc bàn. Một người bán tự tin với hàng sẽ không ngại quay những góc này.
Muốn xem thêm mẫu đồ thờ, tượng có mô tả chất liệu rõ ràng có thể tham khảo vatpham.com hoặc vatphamphongthuy.com.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ống chỉ có phòng thờ khoảng 3 mét chiều ngang nên chọn kiểu nào?
Thường tủ thờ hoặc bàn thờ đứng cỡ vừa là hợp nhất, cộng một bàn thấp gấp gọn để bày lễ ngày giỗ. Bộ án gian và sập thờ đầy đủ khó vừa khoảng này mà vẫn còn chỗ đứng vái và lối đi hai bên.
Tủ thờ có ngăn kéo cất đồ lễ có bị coi là bất kính không?
Theo tập quán phổ biến, ngăn kéo tủ thờ dùng để cất hương, nến, giấy tiền và đồ dùng cho việc thờ cúng là bình thường. Nhiều nhà tránh cất đồ sinh hoạt không liên quan vào đó, như giấy tờ nhà, đồ chơi trẻ con, cho đúng chỗ.
Sập thờ có cần cùng loại gỗ, cùng màu với án gian không?
Nếu mua mới cùng lúc thì nên cùng gỗ và cùng nước sơn để trông thành bộ. Nếu sập thờ là đồ cũ của ông bà để lại, nhiều gia đình giữ nguyên dù khác màu, coi đó là kỷ vật, chỉ chọn món mới có tông màu gần.
Bàn thờ đứng bị rung khi đi qua thì có sửa được không?
Thường sửa được. Kiểm sàn trước, kê chân bằng miếng đệm cứng nếu sàn lệch; nếu do mộng lỏng thì nhờ thợ mộc chèn lại mộng hoặc thêm giằng chân. Không nên tự bắn đinh vào mộng vì dễ nứt gỗ.
Có nên mua bàn thờ kiểu tủ kính để tránh bụi không?
Tủ thờ có cánh kính phía trước giúp đỡ bụi nhưng lại giữ khói và nhiệt nếu thắp hương, nến bên trong. Nếu chọn kiểu này, mở cánh khi thắp hương, chỉ dùng đèn điện bên trong và tuyệt đối không để nến cháy khi đóng cánh.
Án gian cũ có chân mọt thì có nên dùng tiếp?
Nếu mọt đã ngừng và gỗ chưa mục sâu, có thể nhờ thợ xử lý mọt, thay chân hoặc gia cố. Mọt còn hoạt động thì thấy mùn gỗ mới dưới chân. Đồ cũ của gia đình mang nhiều kỷ niệm, sửa được thì nhiều nhà vẫn giữ.