Không có loại gỗ "tốt nhất" cho bàn thờ; có loại hợp với khí hậu nhà bạn, với kiểu hoàn thiện bạn muốn và với ngân sách. Gỗ mít được nhiều gia đình miền Bắc chuộng theo tập quán và hợp sơn son thếp vàng; gụ, hương cho bàn thờ để màu gỗ tự nhiên, nặng và chắc; sồi, xoan đào là lựa chọn vừa phải; gỗ ghép và MDF phủ nhẹ, rẻ hơn nhưng cần chú ý ẩm.
Điều quyết định độ bền lại thường không phải tên gỗ mà là gỗ đã sấy đúng hay chưa, mặt sau mặt dưới có được xử lý như mặt trước hay không, và bàn thờ đặt ở phòng ẩm hay khô. Bài này so sánh các loại gỗ phổ biến, giải thích vì sao bàn thờ cong vênh, và đưa ra cách kiểm khi đứng trước món hàng.
Các loại gỗ hay gặp khi đi mua bàn thờ
Bảng dưới mô tả đặc điểm chung, mỗi lô gỗ, mỗi xưởng có thể khác; tên gỗ trên thị trường cũng hay bị gọi lẫn nên dùng bảng để hỏi người bán chứ không để kết luận:
| Loại gỗ | Màu và vân | Nặng nhẹ, độ cứng | Hợp kiểu hoàn thiện | Điều cần để ý |
|---|---|---|---|---|
| Mít | Vàng, để lâu sẫm dần sang nâu vàng | Vừa, dễ chạm | Sơn son thếp vàng, sơn màu cánh gián, để mộc | Mềm hơn gỗ cứng nên mặt dễ trầy; cần sấy kỹ |
| Gụ | Nâu đến nâu sẫm, vân đẹp | Nặng, cứng | Để màu tự nhiên, đánh dầu hoặc sơn trong | Nặng, khó vận chuyển; tên gụ hay bị gọi lẫn |
| Hương | Nâu đỏ, có mùi thơm nhẹ khi mới | Nặng, cứng | Để màu tự nhiên, sơn trong | Nhiều loại cùng gọi là hương; hỏi rõ nguồn gốc |
| Sồi | Vàng nhạt đến nâu nhạt, vân thẳng | Vừa | Sơn màu, sơn trong | Hay dùng cho mẫu hiện đại, đơn giản |
| Xoan đào | Hồng nâu, vân mảnh | Vừa | Sơn màu cánh gián, sơn trong | Giá vừa phải, hay dùng cho tủ thờ |
| Gỗ ghép thanh | Tuỳ gỗ gốc, thấy rõ các thanh nối | Nhẹ hơn gỗ nguyên tấm cùng loại | Sơn màu che đường ghép hoặc để lộ | Chất lượng keo và độ khít quyết định |
| MDF phủ | Bề mặt phủ veneer gỗ hoặc lớp phủ giả vân | Nặng vừa, không có vân thật bên trong | Phủ sẵn, ít chạm | Sợ nước và ẩm ở cạnh, chỗ bắt vít |
Gỗ ghép và MDF không phải là "hàng kém" nếu được làm đúng và bán đúng tên. Một tủ thờ MDF chống ẩm phủ veneer, cạnh dán kín, đặt trong căn hộ khô ráo có thể dùng tốt nhiều năm. Điều cần tránh là mua hàng ghép hay hàng công nghiệp với giá và lời mô tả của gỗ nguyên khối.
Vì sao gỗ mít hay được chọn làm bàn thờ
Ở nhiều vùng Bắc Bộ, gỗ mít gắn với đồ thờ: tượng ở các làng chạm, hoành phi câu đối, án gian, bàn thờ gia tiên. Một lý do thực tế là gỗ mít có thớ mịn, dễ chạm, ăn sơn tốt, nên hợp với kỹ thuật sơn son thếp vàng truyền thống. Màu vàng của gỗ mới cũng đẹp khi để mộc, và qua năm tháng chuyển dần sang nâu vàng trầm.
Bên cạnh đó còn có những cách giải thích theo tín ngưỡng dân gian về ý nghĩa của cây mít, mỗi người kể một khác; đó là chuyện tập quán, không ảnh hưởng tới việc bạn chọn loại gỗ khác nếu thấy hợp hơn.
Điểm cần lưu ý của gỗ mít là độ cứng vừa phải, mặt bàn dễ hằn vết khi đặt đồ nặng có đáy cứng, như lư đồng hay đỉnh đồng. Lót đế nỉ hoặc tấm gỗ mỏng dưới các món nặng giúp giữ mặt bàn. Gỗ mít chưa sấy kỹ cũng dễ nứt đầu tấm vào mùa hanh khô, nên câu hỏi về sấy gỗ càng quan trọng.
Gỗ cứng, nặng như gụ và hương: chắc chắn, nhưng hãy tính chuyện khiêng
Những loại gỗ nặng và cứng được ưa chuộng vì cầm chắc tay, ít trầy, vân và màu gỗ đẹp khi để tự nhiên. Một bàn thờ gụ hay hương đặt trong phòng thờ cho cảm giác bề thế mà không cần nhiều lớp chạm.
Đổi lại, chúng rất nặng. Một chiếc tủ thờ gỗ cứng nguyên khối có thể cần bốn năm người khiêng, và nhà ống cầu thang hẹp sẽ phải tháo rời hoặc dùng dây kéo qua ban công. Hỏi người bán khối lượng ước chừng và cách giao trước khi chốt. Gỗ nặng cũng đặt lực lớn lên sàn; với sàn gỗ hoặc sàn nâng ở căn hộ, nên kê chân bằng miếng đế rộng để phân lực.
Tên gọi là chuyện cần thận trọng nhất. Trên thị trường có nhiều loại gỗ khác nhau cùng được gọi là gụ, là hương, và gỗ nhập khẩu cũng mang tên giống gỗ trong nước. Đây không phải lúc nào cũng là gian dối, có khi chỉ là tên gọi theo thói quen; nhưng vì giá chênh lệch đáng kể, hãy đề nghị người bán ghi rõ tên gỗ và nguồn gốc trên phiếu bán hàng.
Gỗ sấy và độ ẩm: điều quyết định bàn thờ có cong vênh hay không
Gỗ co giãn theo độ ẩm không khí. Gỗ hút ẩm vào mùa nồm và nhả ẩm vào mùa hanh. Nếu gỗ đóng thành bàn khi còn ướt, nó sẽ tiếp tục co lại sau khi về nhà bạn, sinh ra khe hở ở mặt ghép, nứt đầu tấm, cong mặt bàn.
Sấy giúp gỗ ổn định trước khi đóng. Gỗ được sấy về độ ẩm gần với độ ẩm của môi trường sử dụng sẽ ít biến dạng hơn. Hỏi xưởng gỗ đã sấy chưa, sấy lò hay phơi tự nhiên, để bao lâu. Một số người bán có máy đo độ ẩm cầm tay; nhờ họ đo thử mặt bàn là cách nhanh để biết.
Mặt sau, mặt dưới cũng phải được sơn phủ. Mặt có sơn hút ẩm chậm, mặt không sơn hút ẩm nhanh; chênh lệch đó làm tấm gỗ cong về một phía. Bàn thờ chỉ sơn mặt trước và mặt trên là dấu hiệu xưởng làm vội.
Đặt bàn đúng chỗ. Tránh kê sát tường thấm, ngay dưới cửa điều hoà, hay nơi nắng chiếu trực tiếp nhiều giờ. Gỗ tốt đến đâu cũng khó chịu nổi một bên ẩm, một bên nóng suốt năm.
Chọn gỗ theo khí hậu vùng mình ở
Miền Bắc có mùa nồm kéo dài, độ ẩm không khí rất cao, rồi sang mùa hanh khô; gỗ ở đây phải chịu biên độ co giãn lớn trong năm. Bàn thờ ở miền Bắc nên ưu tiên gỗ đã sấy kỹ, sơn phủ đủ các mặt, và tránh MDF thường không chống ẩm. Mùa nồm, đóng cửa phòng thờ, bật máy hút ẩm hay điều hoà chế độ khô giúp đồ gỗ đỡ ngậm nước.
Miền Trung nắng gắt, gió Lào khô nóng ở nhiều tỉnh; gỗ dễ nứt đầu tấm và sơn dễ bạc nếu đặt gần cửa nắng. Nên chọn gỗ ổn định, che nắng phòng thờ, và kiểm mối mọt kỹ hơn ở nhà gần đồi núi hoặc gần ruộng.
Miền Nam ẩm quanh năm, ít biên độ hơn, nhưng mối hoạt động mạnh. Ở đây, việc kê bàn thờ cách tường, cách sàn và kiểm mối định kỳ quan trọng không kém tên gỗ. Nhà ven biển còn phải tính hơi muối làm đồ đồng trên bàn thờ nhanh xỉn và ốc vít, bản lề sắt nhanh gỉ; hỏi người bán phụ kiện bằng inox hay đồng.
Gỗ ghép và MDF phủ: dùng thế nào cho bền
Gỗ ghép thanh là gỗ tự nhiên được cắt thành thanh nhỏ rồi ghép lại bằng keo. Nhờ các thanh xếp xen thớ, tấm ghép tốt có thể ít cong vênh hơn một tấm gỗ nguyên khối rộng bản. Điều cần nhìn là đường ghép có khít, keo có lem, các thanh có cùng màu không. Gỗ ghép thường được sơn màu để che đường nối, giá dễ chịu hơn gỗ nguyên tấm cùng loại.
MDF là ván sợi ép, bề mặt được phủ veneer gỗ thật mỏng hoặc lớp phủ giả vân. Ưu điểm là phẳng, không co ngót theo mùa như gỗ tự nhiên, dễ làm kiểu dáng hiện đại, giá thấp hơn. Nhược điểm là sợ nước: cạnh không dán kín, lỗ vít, chân tủ tiếp xúc sàn ướt sẽ hút nước và phồng. Với tủ thờ MDF, nên chọn loại chống ẩm, yêu cầu dán cạnh kín cả mặt trong, kê chân cao khỏi sàn và lau khô ngay khi đổ nước.
Một mẹo nhận biết khi xem hàng: mở ngăn kéo, nhìn cạnh tấm ở chỗ khoan lỗ bản lề hoặc mặt dưới đáy tủ. Lõi MDF trông như bìa nén mịn đồng màu; gỗ ghép thấy các thanh xếp cạnh nhau; gỗ nguyên tấm thấy vân chạy liền.
Kiểm tận tay khi đứng trước món hàng
Những phép kiểm dưới đây không cần dụng cụ, chỉ cần mười phút và người bán sẵn lòng cho xem:
- Nhìn mặt cắt ở chỗ khuất như đáy ngăn kéo, mép trong cánh tủ, mặt dưới bàn: vân chạy liền hay có đường ghép, có lõi ván ép không.
- Gõ nhẹ đốt ngón tay vào các mặt: tiếng đặc, đều là tốt; chỗ kêu bộp rỗng có thể là ván mỏng ốp ngoài khung.
- Nhấc thử một góc bàn hoặc một cánh tủ: gỗ cứng nặng tay rõ rệt so với gỗ nhẹ hay ván công nghiệp cùng kích thước.
- Ngửi mặt gỗ ở chỗ chưa sơn: mùi gỗ tươi nồng, mùi chua hắc có thể là gỗ chưa sấy kỹ.
- Nhìn đầu tấm mặt bàn: vết nứt chân chim nhỏ ở đầu tấm là dấu hiệu gỗ đang co.
- Hỏi và ghi lại trên phiếu: tên gỗ, phần nào gỗ gì, đã sấy chưa, bảo hành mối mọt cong vênh.
Nếu mua qua mạng, đề nghị người bán quay video mặt dưới, mặt sau, đáy ngăn kéo và gõ thử. Ảnh đẹp mặt trước không cho biết gì về lõi gỗ.
Muốn xem thêm mẫu đồ thờ, tượng có mô tả chất liệu rõ ràng có thể tham khảo vatpham.com hoặc vatphamphongthuy.com.
Mối mọt: phòng trước dễ hơn chữa sau
Mối đến từ tường và sàn. Nhà có mối trong tường hoặc dưới nền sẽ tìm tới đồ gỗ đặt sát. Kê bàn thờ cách tường một khe, kiểm định kỳ mặt sau và chân tủ, thấy đường đất mối bám trên tường thì xử lý ngay ở nguồn.
Mọt đến từ chính gỗ. Gỗ chưa xử lý có thể mang sẵn trứng mọt; vài tháng sau thấy mùn gỗ mịn rơi dưới chân bàn. Hỏi xưởng gỗ đã được xử lý mối mọt chưa và bảo hành thế nào.
Xử lý cần người chuyên. Thuốc xử lý mối mọt là hoá chất, nên thuê dịch vụ có chuyên môn, chuyển đồ thờ ra trước, thông gió kỹ sau khi xử lý; không tự pha hoá chất phun lên bàn thờ.
Kiểm định kỳ vài tháng một lần. Khi lau dọn lớn, nhân tiện soi đèn vào chân tủ, mặt sau và đáy ngăn kéo: lỗ nhỏ tròn đều, mùn mịn như bột, đường đất bám trên gỗ là những dấu hiệu nên xử lý sớm, trước khi lan sang đồ thờ gỗ khác trên bàn.
Câu hỏi thường gặp
Bàn thờ gỗ mít có bền bằng gỗ gụ không?
Gỗ mít mềm hơn nên mặt dễ trầy, hằn hơn gỗ gụ, nhưng nếu sấy kỹ, sơn phủ đủ các mặt và đặt nơi khô ráo thì vẫn dùng được rất lâu; nhiều đồ thờ gỗ mít ở đình chùa đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Chọn theo kiểu hoàn thiện và sở thích là chính.
Tủ thờ MDF có nên mua không?
Có thể, nếu nhà khô ráo, ngân sách vừa phải và bạn thích kiểu dáng hiện đại. Chọn loại MDF chống ẩm, cạnh dán kín, chân kê cao khỏi sàn. Điều quan trọng là người bán ghi đúng đó là MDF phủ, không phải gỗ tự nhiên.
Làm sao biết gỗ đã được sấy kỹ?
Hỏi người bán phương pháp và thời gian sấy, nhờ đo bằng máy đo độ ẩm nếu có. Quan sát thêm đầu tấm có nứt, mặt ghép có hở, gỗ có mùi chua hắc không. Một xưởng tự tin thường bảo hành cong vênh, nứt trong một thời hạn ghi rõ.
Bàn thờ mới mua bị nứt mặt sau vài tháng thì xử lý thế nào?
Chụp ảnh, đo vết nứt và báo người bán theo điều khoản bảo hành. Vết nứt nhỏ do gỗ co có thể được trám và sơn lại; nứt lớn, mặt cong rõ có thể phải thay tấm. Trong lúc chờ, tránh đặt bàn sát nguồn nóng, gió điều hoà thổi thẳng.
Gỗ thơm có làm át mùi hương thắp không?
Một số loại gỗ như hương có mùi thơm nhẹ khi mới, sau vài tháng sẽ nhạt dần. Mùi gỗ không lấn mùi hương thắp; mùi cần để ý hơn là mùi sơn mới, nên để phòng thông gió trước khi bày đồ thờ.
Có nên chọn bàn thờ gỗ tái chế từ nhà cũ không?
Gỗ cũ từ nhà gỗ, cửa gỗ tháo dỡ thường đã ổn định, ít co ngót. Điều cần kiểm là mối mọt cũ, đinh sắt còn sót và nguồn gốc gỗ. Nhiều gia đình thích dùng gỗ từ nhà ông bà để làm bàn thờ như một cách giữ kỷ niệm.