Sơn son thếp vàng cho vẻ rực rỡ, trang nghiêm của đồ thờ truyền thống nhưng tốn công và cần giữ gìn; sơn màu cánh gián là lựa chọn phổ biến, dễ dùng và dễ sửa; để mộc hoặc sơn trong giữ vân gỗ tự nhiên, hợp phòng thờ hiện đại. Giữa các lớp đó còn có sơn nhũ vàng, thếp bạc rồi phủ màu, giá và độ bền khác nhau đáng kể.
Hai chiếc bàn thờ trông giống nhau trong ảnh có thể khác hẳn nhau về lớp hoàn thiện, và chính lớp này quyết định mười năm sau bàn thờ còn đẹp hay đã bong tróc. Bài này giải thích từng kiểu, cách nhận biết khi xem hàng, mùi sơn mới và cách giữ màu, sửa trầy xước ở nhà.
Sơn son thếp vàng: làm thế nào và vì sao tốn công
Sơn son thếp vàng là kỹ thuật truyền thống dùng sơn ta, tức nhựa cây sơn đã qua chế biến, trộn son để có màu đỏ, quét nhiều lớp lên gỗ, mài giữa các lớp, rồi dán lá vàng quỳ mỏng lên những phần chạm nổi và phủ lớp bảo vệ. Ở Việt Nam, các làng nghề như Sơn Đồng ở Hà Nội gắn với tượng và đồ thờ sơn son thếp vàng từ lâu.
Mỗi lớp sơn ta cần thời gian khô trong điều kiện độ ẩm phù hợp, mài, rồi quét tiếp, nên một món đồ làm đúng kiểu cổ truyền có thể mất nhiều tuần. Lá vàng dùng để thếp là vàng đã được dát cực mỏng; lượng vàng trên một chiếc bàn thờ không nhiều nhưng công dát và công thếp rất tỉ mỉ.
Ngày nay có nhiều cách làm nhanh hơn: thay sơn ta bằng sơn công nghiệp màu đỏ, thay lá vàng bằng lá bạc hay lá đồng rồi phủ lớp màu vàng, hoặc dùng sơn nhũ vàng. Những cách này không sai, giá dễ chịu hơn nhiều, nhưng nên được gọi đúng tên. Khi người bán nói "sơn son thếp vàng", hãy hỏi lại: sơn ta hay sơn công nghiệp, lá vàng thật hay lá bạc phủ màu, hay sơn nhũ.
So sánh các kiểu hoàn thiện thường gặp
Bảng dưới đặt các kiểu cạnh nhau theo những gì người mua cảm nhận được; mức chi phí chỉ là so sánh tương đối:
| Kiểu hoàn thiện | Trông thế nào | Chi phí tương đối | Độ bền và giữ gìn | Sửa khi trầy |
|---|---|---|---|---|
| Sơn son thếp vàng sơn ta, lá vàng | Đỏ son trầm, vàng ánh dịu, không chói | Cao nhất | Bền nếu tránh ẩm, nắng; không lau bằng hoá chất | Cần thợ có nghề |
| Sơn đỏ công nghiệp, thếp lá bạc phủ màu vàng | Vàng sáng, đều | Vừa | Lớp phủ có thể đổi màu sau thời gian dài | Thợ sơn sửa được |
| Sơn nhũ vàng | Vàng ánh kim, đôi khi hơi chói | Thấp | Dễ xỉn, bong ở chỗ tay chạm nhiều | Dễ dặm lại |
| Sơn màu cánh gián | Nâu đỏ bóng hoặc mờ, che vân một phần | Thấp đến vừa | Bền, dễ lau | Dễ dặm, đánh lại |
| Sơn trong hoặc để mộc đánh dầu | Thấy rõ vân và màu gỗ | Tuỳ loại gỗ | Cần gỗ đẹp, lớp dầu phải lau lại định kỳ | Dễ xử lý trầy nhỏ |
Không kiểu nào hợp cho mọi nhà. Phòng thờ truyền thống, nhà gian gỗ thường hợp sơn son thếp vàng; căn hộ hiện đại tối giản lại hợp gỗ để màu tự nhiên. Điều quan trọng là bàn thờ, hoành phi và đồ thờ gỗ đi cùng nhau một tông để tổng thể không bị lệch.
Nhận biết khi xem hàng
Nhìn màu vàng dưới nhiều ánh sáng. Lá vàng thật thường có ánh dịu, ấm; sơn nhũ dưới đèn trắng hay ánh lên hạt lấp lánh. Đi ra chỗ ánh sáng tự nhiên nhìn lại, khác biệt rõ hơn trong cửa hàng đèn vàng.
Nhìn ở mép chạm và chỗ lõm. Thếp lá thường để lại mép lá chồng nhẹ ở chỗ chuyển khối; sơn nhũ quét bằng cọ thì đều màu cả chỗ lõm sâu, đôi khi đọng sơn ở đáy rãnh.
Hỏi về lớp sơn nền. Sơn ta có mùi đặc trưng và màu đỏ trầm; sơn công nghiệp đỏ tươi hơn, bóng đều. Người làm nghề nói được ngay đồ của họ dùng sơn gì; câu trả lời vòng vo là dấu hiệu nên dè dặt.
Xem mặt sau và mặt dưới. Món làm cẩn thận sẽ có lớp sơn lót ở mặt khuất. Mặt khuất để trần gỗ thì bề mặt chính dù đẹp tới đâu cũng dễ bị gỗ co làm nứt lớp sơn.
Sờ độ phẳng của lớp sơn. Vuốt tay trên mặt bàn và cạnh bàn: sơn được mài kỹ giữa các lớp sẽ phẳng, mịn như mặt gương; sơn quét vội thì gợn, có hạt bụi kẹt dưới lớp bóng, có chỗ chảy sệ ở cạnh đứng. Những lỗi này nhìn ảnh khó thấy nhưng chạm tay là nhận ra.
Chọn kiểu hoàn thiện theo phòng thờ và đồ thờ đi kèm
Bàn thờ không đứng một mình: phía trên có hoành phi, hai bên có câu đối, trên mặt có đồ đồng, đồ sứ, ảnh thờ. Kiểu hoàn thiện nên chọn sao cho cả cụm này đi cùng nhau. Đồ đồng vàng sáng đặt trên nền sơn son đỏ thì nổi bật và quen mắt; đặt trên gỗ để mộc màu nhạt lại có vẻ hiện đại, nhẹ nhàng hơn. Đồ sứ men lam hợp với gỗ màu trầm hoặc cánh gián.
Ánh sáng phòng thờ cũng quyết định. Phòng thờ ít cửa sổ, chủ yếu dùng đèn vàng ấm, thì thếp vàng và sơn son phát huy được ánh ấm; gỗ quá sẫm trong phòng tối lại khiến cả khu thờ chìm xuống. Phòng nhiều nắng thì nên tránh sơn nhũ dễ bạc màu và cân nhắc rèm.
Nếu gia đình đang giữ đồ thờ cũ của ông bà, hãy mang ảnh đồ cũ khi đi chọn bàn mới. Một chiếc bàn thờ bóng loáng màu mới đặt cạnh hoành phi cũ đã trầm màu đôi khi trông lệch; người thợ có kinh nghiệm có thể pha màu sơn cho bàn mới gần với đồ cũ.
Đặt làm: những điều nên ghi rõ về lớp hoàn thiện
Khi đặt đóng bàn thờ, phần hoàn thiện là chỗ dễ tranh cãi nhất lúc nhận hàng vì màu sắc khó tả bằng lời. Nên ghi rõ trên phiếu hoặc tin nhắn:
- Loại sơn nền: sơn ta hay sơn công nghiệp; sơn bóng, bóng mờ hay mờ.
- Màu: gửi ảnh mẫu hoặc chọn trên tấm gỗ mẫu ở xưởng, chụp lại tấm mẫu đó dưới ánh sáng tự nhiên.
- Phần thếp: thếp ở chỗ nào, lá vàng hay lá bạc phủ màu, hay sơn nhũ.
- Các mặt khuất: mặt sau, mặt dưới, trong ngăn kéo có được sơn lót không.
- Thời gian để sơn khô trước khi giao, và cách xử lý nếu màu thật khác mẫu đã chọn.
Màu gỗ dưới đèn xưởng và dưới đèn phòng thờ nhà bạn có thể khác nhau khá nhiều. Nếu được, xin một miếng gỗ mẫu đã sơn mang về đặt thử trong phòng thờ một hai ngày trước khi chốt màu.
Mùi sơn mới và việc để bàn thờ "nghỉ" trước khi bày đồ
Bàn thờ vừa hoàn thiện thường còn mùi sơn, nhất là sơn công nghiệp và lớp phủ bóng. Mùi này bay dần trong vài ngày đến vài tuần, tuỳ loại sơn, độ dày lớp phủ và độ thông thoáng của phòng. Sơn ta cũng có mùi riêng và cần thời gian khô cứng hoàn toàn.
Cách làm phổ biến là lắp bàn thờ xong, mở cửa sổ, bật quạt hút, để phòng thông gió vài ngày rồi mới bày đồ thờ và thắp hương. Bày đồ quá sớm, các món đồng, sứ đặt lên mặt sơn chưa cứng hẳn có thể để lại vết hằn tròn. Đặt đế nỉ dưới đồ nặng là thói quen tốt kể cả khi sơn đã khô.
Người nhạy cảm với mùi sơn, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ nên tránh ở lâu trong phòng thờ khi mùi còn nồng. Nếu mùi kéo dài bất thường sau nhiều tuần, hỏi lại người bán về loại sơn đã dùng.
Giữ màu bàn thờ theo từng kiểu hoàn thiện
Phần lớn hư hỏng lớp hoàn thiện đến từ cách lau, không phải từ thời gian. Những việc dưới đây làm được ở nhà:
- Lau bụi bằng khăn mềm khô hoặc chổi lông mềm; với phần thếp vàng và chỗ chạm sâu, phủi nhẹ, không chà.
- Không dùng nước tẩy, cồn, chất đánh bóng đa năng lên mặt sơn son thếp vàng hay sơn nhũ; chúng có thể làm mờ hoặc bong lớp vàng.
- Với sơn màu cánh gián, lau bằng khăn hơi ẩm vắt thật khô rồi lau lại bằng khăn khô ngay.
- Với gỗ để mộc đánh dầu, định kỳ vài tháng lau một lớp dầu mỏng loại dành cho đồ gỗ theo hướng dẫn của người bán.
- Tránh nắng chiếu trực tiếp và hơi nóng của nến đặt sát vách; dùng chụp hoặc đĩa hứng cho nến.
- Đặt đế nỉ dưới đồ đồng nặng, kéo đồ bằng cách nhấc lên chứ không trượt trên mặt bàn.
Khói hương lâu ngày để lại lớp ám vàng trên mặt sơn. Lau bụi đều tay hằng tuần giúp lớp ám không bám chặt; đến khi lớp ám đã dày thì hỏi người làm nghề cách làm sạch phù hợp với loại sơn, đừng tự thử hoá chất.
Sửa trầy xước và khi nào cần thợ
Vết trầy nhỏ trên sơn màu cánh gián có thể dặm bằng bút sửa đồ gỗ cùng tông, hoặc nhờ thợ sơn đánh lại một mảng. Gỗ để mộc trầy nhẹ thì chà theo vân bằng giấy nhám rất mịn rồi lau dầu lại; trầy sâu thì nên để thợ làm vì dễ chà lõm mặt.
Lớp thếp vàng bong tróc là việc của thợ có nghề. Tự quét sơn nhũ đè lên chỗ bong thường để lại một mảng màu lệch rõ so với phần còn lại. Nếu bàn thờ là đồ cũ của gia đình, người thợ làm đồ thờ có thể tu bổ từng phần, giữ lại phần còn tốt.
Khi đặt làm mới, hỏi trước người bán về chính sách tu sửa: lớp hoàn thiện bị lỗi trong thời gian đầu có được sửa miễn phí không, sau đó có nhận tu bổ không. Một xưởng làm đồ thờ lâu năm thường sẵn lòng nhận sửa đồ của chính họ. Muốn xem thêm mẫu đồ thờ, tượng có mô tả chất liệu rõ ràng có thể tham khảo vatpham.com hoặc vatphamphongthuy.com.
Câu hỏi thường gặp
Sơn son thếp vàng và sơn nhũ vàng khác nhau thế nào khi nhìn bằng mắt thường?
Lá vàng thếp thường có ánh dịu, ấm và thấy mép lá ở chỗ chuyển khối; sơn nhũ đều màu, dưới đèn trắng có hạt lấp lánh và dễ xỉn ở chỗ tay chạm. Nhìn dưới ánh sáng tự nhiên và hỏi thẳng người bán là cách chắc nhất.
Bàn thờ thếp vàng có được lau bằng khăn ướt không?
Không nên chà khăn ướt lên phần thếp vàng vì lớp vàng rất mỏng, dễ mòn và bong. Phủi bụi bằng chổi lông mềm, lau phần sơn đỏ bằng khăn khô hoặc hơi ẩm vắt thật kiệt, tránh chạm vào chỗ thếp.
Bàn thờ sơn PU màu cánh gián có độc hại không?
Khi sơn đã khô cứng hoàn toàn, mùi bay hết thì việc dùng bình thường không đáng lo. Giai đoạn mới hoàn thiện còn mùi dung môi, nên thông gió kỹ và tránh để người nhạy cảm ở lâu trong phòng thờ cho tới khi hết mùi.
Có nên chọn bàn thờ để mộc hoàn toàn, không sơn gì?
Gỗ không có lớp phủ nào sẽ hút ẩm, hút khói và dễ bẩn. Phần lớn bàn thờ "để mộc" thực ra được đánh dầu hoặc sơn trong mờ để giữ vẻ tự nhiên mà vẫn được bảo vệ. Hỏi người bán đã phủ gì và cách giữ.
Bàn thờ bị ám khói vàng có làm sạch được không?
Lớp ám mỏng lau bụi đều tay sẽ giảm. Lớp ám dày lâu năm cần cách làm sạch phù hợp với từng loại sơn; tự dùng chất tẩy có thể làm mất màu. Nên hỏi thợ làm đồ thờ hoặc người bán, và cải thiện thông gió để giảm ám về sau.
Thếp bạc có phải là thếp vàng giả không?
Thếp bạc là một kỹ thuật riêng; có nơi thếp lá bạc để giữ màu bạc, có nơi thếp bạc rồi phủ lớp màu cho ánh vàng. Đây không phải là giả nếu được nói rõ. Chỉ nên dè dặt khi món thếp bạc được bán với lời mô tả và giá của lá vàng.