Một phòng thờ riêng thường cần sắm theo ba lớp: lớp chính là bàn thờ hoặc án gian kèm bộ đồ thờ; lớp thứ hai là sập thờ, hoành phi, câu đối, đèn và rèm; lớp thứ ba là những thứ ít ai nhắc nhưng dùng hằng ngày như quạt hút khói, ổ điện an toàn, tủ cất đồ lễ và sàn dễ lau. Sắm đủ lớp thứ nhất là đã thờ cúng được; hai lớp sau làm căn phòng trang nghiêm và dễ giữ sạch.
Nhà ống bốn năm tầng ở thành phố thường dành tầng trên cùng cho phòng thờ, nhà vườn ở quê lại có gian giữa nhà trên. Mỗi kiểu nhà một bài toán khác, và mỗi gia đình một nếp thờ khác. Bài này đi theo việc cần làm: đo phòng, chọn món chính, thêm món phụ theo khả năng, rồi lo phần điện, gió, ánh sáng. Còn chuyện đặt bàn thờ quay về đâu, tránh chỗ nào là một chuyên đề riêng, không bàn ở đây.
Lớp thứ nhất: món chính phải có trước
Phòng thờ có thể chưa có hoành phi hay rèm, nhưng không thể thiếu những món dưới đây. Đây cũng là thứ nên dồn ngân sách nhiều nhất vì dùng hàng chục năm:
- Bàn thờ, tủ thờ hoặc án gian. Phòng thờ rộng, trần cao thường chọn bàn thờ đứng hoặc án gian đặt sát tường; phòng hẹp chọn tủ thờ có ngăn kéo để cất đồ lễ ngay bên dưới.
- Bộ đồ thờ cơ bản. Bát hương, đèn hoặc chân nến, lọ hoa, mâm bồng, kỷ chén nước. Nhà thờ nhiều ban (gia tiên, Phật, bà cô ông mãnh) thì tính đủ số bát hương theo nếp nhà trước khi đo mặt bàn.
- Ảnh thờ hoặc bài vị. Đặt sau bát hương, cao hơn bát một chút để nhìn thấy rõ khi đứng vái.
- Đèn chiếu sáng chung của phòng. Phòng thờ thường đóng cửa, ít nắng; thiếu đèn trần là lúc lau dọn hay thắp hương buổi tối đều phải bật đèn thờ cho đủ sáng, vừa hại mắt vừa tốn điện.
- Một chiếc ghế đẩu hoặc bục kê thấp. Món rẻ nhất nhưng hay bị quên: bàn thờ cao thì lau mặt trên, thay hoa, rút chân hương đều cần đứng lên chỗ vững chứ không phải trèo lên ghế nhựa.
Với phòng thờ mới, nhiều gia đình đặt bàn thờ và bộ đồ thờ trước, thờ một thời gian rồi mới sắm hoành phi, câu đối khi đã hiểu căn phòng thiếu gì. Cách làm này tránh mua hoành phi quá to so với tường hoặc đèn quá chói so với không gian.
Sập thờ và án gian: khi nào nên có, kê thế nào cho dễ đi lại
Sập thờ là chiếc sập thấp đặt phía trước bàn thờ, người ta bày mâm lễ, đồ cúng lên đó vào dịp giỗ Tết, ngày thường có nhà để trống, có nhà đặt thêm lư đồng hay lọ hoa lớn. Án gian là chiếc bàn dài, hẹp, cao, thường đặt sát tường làm tầng cao nhất. Ở nhà ba gian kiểu cũ, án gian và sập thờ đi thành bộ; ở nhà ống, nhiều nhà chỉ cần một tủ thờ và một chiếc sập nhỏ hoặc bàn thấp.
Lý do thực tế để có sập thờ là chỗ bày lễ. Mặt bàn thờ thường đã kín bát hương, đèn, lọ hoa, ảnh; đến ngày giỗ, mâm lễ không còn chỗ đặt. Sập thấp ngay phía trước giải quyết chuyện đó, đồng thời tạo khoảng cách để người đứng vái không chạm vào nến đang cháy trên bàn thờ.
Khi kê, chừa lối đi hai bên sập ít nhất bằng một người đi ngang thoải mái, khoảng 60 đến 70 cm, để lúc dọn lễ không phải với qua mâm. Khoảng từ mép sập tới cửa phòng nên đủ cho hai ba người đứng cùng vái. Nếu phòng không đủ chỗ cho cả sập lẫn khoảng đứng, ưu tiên khoảng đứng; mâm lễ có thể bày trên một chiếc bàn gấp mang vào lúc cúng rồi cất đi.
Lớp thứ hai: hoành phi, câu đối, cuốn thư, rèm — chọn theo tường và trần
Những món này làm căn phòng có chiều sâu và trang trọng, nhưng cũng dễ mua quá cỡ nhất. Bảng dưới gợi ý cách nghĩ về tỷ lệ, không phải con số bắt buộc:
| Món | Đặt ở đâu | Cách ước cỡ | Điều nên kiểm |
|---|---|---|---|
| Hoành phi | Treo ngang phía trên bàn thờ | Chiều dài thường bằng hoặc ngắn hơn chiều dài bàn thờ một chút | Trần đủ cao để hoành phi không sát trần, vẫn thấy rõ khi đứng vái |
| Câu đối | Hai bên bàn thờ, treo dọc hoặc ốp cột | Chiều cao tính từ khoảng ngang mặt bàn lên gần hoành phi | Khoảng tường hai bên bàn thờ đủ rộng, không bị cửa sổ hay ổ điện chen |
| Cuốn thư | Thay hoành phi ở tường thấp hoặc đặt phía sau ảnh thờ | Bản nhỏ hơn hoành phi, dáng cong như tờ giấy cuộn hai đầu | Có hợp kiểu bàn thờ và nét chạm của tủ hay không |
| Rèm hoặc cửa võng | Phía trước, phía trên bàn thờ | Rộng hơn bàn thờ để che kín hai mép | Vải chống cháy hoặc treo đủ xa ngọn nến, dễ tháo giặt |
| Tranh, liễn treo tường | Tường bên của phòng | Nhỏ hơn hoành phi, không cạnh tranh với khu bàn thờ | Không treo sát chỗ khói hương bốc lên |
Món nào treo phía trên nến hoặc đèn dầu đều phải tính khoảng cách. Rèm vải, dải lụa, tua rua rủ xuống gần ngọn lửa là nguồn cháy phổ biến ở phòng thờ. Nếu đã chọn rèm dài, cân nhắc dùng đèn thờ điện thay nến trong ngày thường.
Lớp thứ ba: điện, đèn và gió — phần ít ai tính trước
Ổ cắm riêng cho đèn thờ. Đèn thờ điện thường bật nhiều giờ liền. Nên có ổ cắm đặt sau hoặc cạnh bàn thờ, dây đi trong ống, không cắm nối dài nhiều tầng. Nếu đang sửa nhà, nói thợ điện đi sẵn một đường riêng, có aptomat chống giật cho tầng thờ.
Đèn trần ánh sáng ấm. Đèn trần trắng lạnh làm gỗ sơn son trông nhợt, khói hương trông xám. Ánh sáng vàng ấm vừa phải giữ màu gỗ, màu đồng đẹp hơn. Đèn chiếu điểm vào hoành phi nên chọn loại ít toả nhiệt.
Quạt hút hoặc cửa thoáng. Phòng thờ đóng kín mà thắp hương mỗi ngày thì khói đọng lại ám trần, ám tường, lâu dần thành lớp vàng khó lau. Một quạt hút gắn tường hoặc ô cửa thoáng cao phía đối diện giúp khói đi ra; khi thắp hương, mở hé cửa sổ một lúc.
Cảm biến khói đơn giản. Phòng thờ thường ở tầng trên cùng, người nhà ít lên. Một thiết bị báo khói dùng pin gắn trần là khoản nhỏ mà giúp phát hiện sớm tàn hương bén vào rèm hay giấy tiền. Tuyệt đối không để hương, nến cháy khi cả nhà ra ngoài.
Sàn, tường, tủ cất đồ lễ và những chi tiết giúp phòng sạch lâu
Sàn phòng thờ nên là loại lau ướt được, không trơn khi có nước: gạch men nhám, gỗ kỹ thuật chịu nước hoặc đá. Thảm lót trước bàn thờ để quỳ lạy nên là loại mỏng, giặt được, không lông dài vì tàn hương rơi xuống dễ cháy xém. Tường nên sơn loại lau được, màu trầm hoặc kem, tránh giấy dán tường vải dễ ám khói.
Đồ lễ dùng dần như hương, nến, giấy tiền, đĩa chén dự phòng, khăn lau bàn thờ cần một chỗ cất riêng trong phòng, tốt nhất là ngăn kéo tủ thờ hoặc một tủ nhỏ có cánh. Để lẫn trên mặt sập hay dưới gầm bàn trông bừa và dễ bắt lửa. Hương, nến cất nơi khô, xa ổ điện.
Một chi tiết nhỏ mà hữu ích: treo một móc nhỏ ở vị trí kín đáo để treo khăn lau riêng của bàn thờ, không dùng chung với khăn lau nhà. Nhiều gia đình giữ lệ này như một phép kính trọng, và trên thực tế nó giúp đồ đồng, đồ gỗ không dính dầu mỡ từ khăn bếp.
Phòng thờ trên tầng cao nhất: lối lên, người già và ngày giỗ đông người
Nhà ống nhiều tầng hay đặt phòng thờ trên cùng, dưới mái hoặc sân thượng. Cách bố trí này yên tĩnh, ít người qua lại, nhưng kéo theo vài việc cần tính khi sắm đồ. Thứ nhất là đường lên: cầu thang hẹp và dốc thì mọi món lớn như tủ thờ, sập, hoành phi đều phải tháo rời hoặc cẩu qua ban công, nên hỏi người bán khả năng tháo lắp ngay từ đầu.
Thứ hai là người hay thắp hương. Nếu ông bà là người lên phòng thờ mỗi sáng, tay vịn cầu thang, đèn cầu thang bật được từ dưới tầng, công tắc đèn phòng thờ ngay cạnh cửa là những thứ đáng làm trước khi mua thêm đồ trang trí. Một chiếc ghế ngồi nghỉ ở góc phòng cũng hữu ích hơn nhiều người nghĩ.
Thứ ba là ngày giỗ, ngày Tết khi con cháu đông. Phòng thờ trên cao thường nhỏ, không chứa được cả nhà cùng lúc; nhiều gia đình chia lượt vào vái, hoặc mở cửa để người đứng ngoài hành lang. Nếu biết trước nhà hay đông người, đừng lấp kín phòng bằng sập to và tủ phụ; khoảng trống trước bàn thờ dùng được nhiều hơn một món đồ đẹp.
Trình tự sắm cho phòng thờ mới, từ đo đạc tới ngày làm lễ
Gia đình vừa xây hoặc vừa mua nhà thường sắm vội trước ngày nhập trạch. Đi theo trình tự dưới đây giúp tránh mua thừa, mua sai cỡ:
- Đo phòng: chiều dài tường đặt bàn thờ, chiều cao trần, vị trí cửa sổ, ổ điện, chiều rộng cửa ra vào và cầu thang để biết món lớn có đưa lên được không.
- Hỏi người lớn trong họ về nếp thờ: thờ mấy ban, mấy bát hương, có thờ Phật chung hay không. Con số này quyết định mặt bàn cần dài bao nhiêu.
- Chọn bàn thờ hoặc tủ thờ trước, đặt hàng hoặc mua sẵn; chưa vội mua hoành phi, câu đối.
- Đi điện, gắn quạt hút, đèn trần trong lúc chờ giao bàn thờ để không phải khoan đục sau khi đã bày.
- Mua bộ đồ thờ theo kích thước mặt bàn thật, mang theo số đo khi đi chọn.
- Lắp bàn thờ, lau sạch, để phòng thông gió vài ngày nếu bàn mới sơn còn mùi.
- Bày đồ thờ, làm lễ theo nếp nhà; vài tháng sau mới tính hoành phi, câu đối, rèm nếu thấy cần.
Nếu ngày nhập trạch đã cận mà bàn thờ đặt đóng chưa xong, nhiều nhà lập tạm một bàn thờ nhỏ, sạch sẽ để làm lễ, rồi chuyển sang bàn chính khi giao hàng. Đây là cách làm phổ biến, không có gì phải ngại.
Câu hỏi thường gặp
Phòng thờ nhỏ chỉ khoảng 6 đến 8 mét vuông có cần sập thờ không?
Không bắt buộc. Phòng nhỏ nên ưu tiên khoảng đứng vái và lối đi. Mâm lễ ngày giỗ có thể bày trên một bàn gấp thấp đặt trước bàn thờ rồi cất đi sau khi cúng xong, căn phòng vẫn gọn mà không thiếu chỗ bày lễ.
Phòng thờ ở tầng thượng có nắng nóng thì nên làm gì?
Nắng hắt trực tiếp làm gỗ co ngót, sơn bạc màu và ảnh thờ phai. Nên có rèm cản nắng ở cửa sổ, chống nóng mái, và để bàn thờ ở phía tường ít bị nắng chiếu. Nếu dùng điều hoà, tránh để luồng gió thổi thẳng vào bát hương và nến.
Có nên lắp camera trong phòng thờ để trông khi đi vắng không?
Một số gia đình lắp camera nhỏ để xem hương nến đã tắt chưa khi người già hay lên thắp hương một mình. Đây là lựa chọn của từng nhà; nếu lắp, đặt ở góc kín đáo, không chĩa thẳng vào ảnh thờ, và vẫn giữ lệ tắt nến trước khi rời phòng.
Hoành phi câu đối nên mua cùng lúc với bàn thờ hay để sau?
Nhiều gia đình để sau vài tháng. Khi bàn thờ đã đặt vào chỗ, ánh sáng và khoảng tường thật mới hiện rõ, chọn hoành phi lúc đó dễ đúng tỷ lệ hơn. Nếu đặt đóng trọn bộ cùng một xưởng để đồng màu gỗ thì đưa số đo phòng cho xưởng tính luôn.
Rèm thờ dùng vải gì cho an toàn?
Nên chọn vải dày, ít xơ, dễ tháo giặt; nếu có loại vải đã xử lý chậm cháy thì càng tốt. Quan trọng hơn chất vải là khoảng cách: mép rèm phải cách xa ngọn nến, đèn dầu và không rủ xuống chạm bát hương khi có gió.
Phòng thờ có cần cửa khoá không?
Tuỳ nhà. Nhà có trẻ nhỏ hay vật nuôi thì cửa đóng được giúp tránh trẻ nghịch nến, mèo nhảy lên bàn thờ làm đổ bát hương. Nhà chỉ có người lớn thì nhiều nơi để cửa mở cho thông thoáng, chỉ đóng khi đi vắng dài ngày.