Sáng mùng 1 Tết, nhiều gia đình thắp hương bàn thờ gia tiên và đọc bài khấn mời ông bà cùng đón năm mới; bài phổ biến gồm lời kính lạy, phần trình tên tuổi, địa chỉ, ngày mồng Một tháng Giêng năm (…), lời kính mời gia tiên về hưởng lễ và câu kết. Bài dưới đây theo khuôn thường gặp trong sách văn khấn cổ truyền, có nhiều dị bản theo vùng.
Bài này chỉ bàn văn khấn gia tiên sáng mùng 1. Lễ giao thừa đêm 30 có bài riêng; mâm cỗ ngày Tết là chuyên đề riêng; trình tự và đồ sắm cho các ngày Tết ở danh mục lễ cúng theo dịp. Bên cạnh bài văn cổ có bản khấn nôm để con cháu, nhất là người trẻ lần đầu đứng khấn, dùng được ngay.
Lễ sáng mùng 1 Tết trong nếp nhà
Sau đêm giao thừa, sáng mùng 1 là lễ cúng gia tiên đầu tiên của năm mới. Ở nhiều nhà miền Bắc, cả nhà dậy sớm, ăn mặc chỉnh tề, người lớn nhất đứng khấn, con cháu đứng sau. Khấn xong mới chúc Tết nhau, mừng tuổi, rồi mới ăn bữa đầu năm.
Từ chiều 30, gia đình thường đã làm lễ rước ông bà về ăn Tết. Lễ mùng 1 vì thế mang ý "dâng cơm, dâng trà" ông bà trong ngày đầu năm, kèm lời chúc năm mới. Các ngày mùng 2, mùng 3 nhiều nhà vẫn thắp hương sáng tối, có nhà khấn ngắn, có nhà chỉ thắp hương.
Với người lần đầu đứng khấn thay bố mẹ ngày Tết, áp lực thường lớn hơn ngày thường vì có họ hàng đứng sau. Chuẩn bị sẵn bài, đọc thử một lần từ tối 30, sáng mùng 1 sẽ bình tĩnh hơn. Đọc chậm, rõ, không cần đọc to; người lớn trong nhà thường chỉ để ý đến sự nghiêm trang.
Ở miền Trung và miền Nam, cách gọi và trình tự khác đi ít nhiều, ví dụ nhiều nhà gọi lễ chiều 30 là "rước ông bà". Không có nếp nào là chuẩn duy nhất; bài khấn dưới đây có thể dùng chung, chỉnh lời cho hợp nếp nhà.
Chuẩn bị trước giờ khấn sáng mùng 1
Ngày Tết nhà đông người, nhiều việc; chuẩn bị từ tối 30 giúp sáng mùng 1 khấn gọn:
- Bàn thờ đã dọn, bày hoa, mâm ngũ quả, bánh chưng hoặc bánh tét từ chiều 30.
- Sáng mùng 1 thay nước, thêm chén trà mới, chén rượu, có nhà thêm mâm cơm hoặc món chay theo nếp.
- Ghi sẵn ra giấy tên người khấn, địa chỉ, năm âm lịch (ví dụ năm Bính Ngọ). Viết đúng tên năm mới, không nhầm năm cũ.
- Kiểm tra đèn thờ, nến, nhất là sau đêm giao thừa thắp nhiều hương.
- Thống nhất ai đứng khấn, con cháu đứng sau theo thứ tự nào để khỏi lúng túng.
Số nén hương ngày Tết, theo tập quán nhiều nhà, là ba nén mỗi bát hương; có nhà thắp năm. Thắp xong, vái rồi mới cắm, cắm ngay ngắn, không để hương nghiêng sát vàng mã, câu đối giấy hay hoa giả.
Sau đêm giao thừa, bát hương hay đầy chân nhang. Rút bớt chân nhang thường làm trước Tết, vào lúc bao sái; ngày mùng 1 chỉ cần gạt tàn gọn, không cần động bát hương.
Lễ giao thừa và lễ sáng mùng 1: hai lời khấn khác nhau
Người mới lo Tết hay nhầm hai lễ này. Lễ giao thừa làm vào khoảnh khắc chuyển năm, ở nhiều nhà miền Bắc gồm một mâm ngoài trời và một lễ trong nhà. Bài khấn giao thừa ngoài trời theo sách văn khấn cổ truyền kính lạy các vị coi việc năm cũ và năm mới theo tín ngưỡng dân gian (thường gọi là quan Hành khiển, Hành binh, Phán quan của năm), mang ý tiễn năm cũ, đón năm mới.
Lễ sáng mùng 1 thì ở bàn thờ gia tiên, lời khấn hướng về ông bà: mời ông bà cùng con cháu ăn Tết, chúc năm mới. Hai bài có khung giống nhau ở phần kính lạy và phần trình tên tuổi, nhưng khác ở đối tượng kính mời và câu nêu dịp.
Nhà nào không làm lễ giao thừa ngoài trời, chỉ thắp hương trong nhà lúc giao thừa, có thể khấn nôm ngắn: đã sang năm mới, con cháu kính chúc ông bà, xin phù hộ cả nhà. Sáng mùng 1 khấn bài đầy đủ như dưới đây. Trình tự lễ giao thừa thuộc danh mục lễ cúng theo dịp của trang.
Bài văn khấn gia tiên sáng mùng 1 Tết (bản phổ biến)
Bản dưới đây là một bản thường gặp; các sách khác nhau có câu chữ khác nhau. Chữ trong ngoặc là phần điền:
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy Hoàng thiên, Hậu thổ, chư vị Tôn thần, ngài Bản gia Táo quân, Thổ địa, Long mạch.
Con kính lạy các cụ Tổ khảo, Tổ tỷ, Bá thúc, Cô di và toàn thể hương linh gia tiên họ (…) nội ngoại.
Tín chủ con là: (họ và tên), cùng toàn gia con cháu.
Ngụ tại: (địa chỉ).
Nay nhân ngày mồng Một tháng Giêng, tiết Nguyên đán năm (tên năm âm lịch), năm mới đã đến, con cháu thành tâm sắm sửa hương hoa, trà quả, lễ vật, kính dâng lên trước án.
Kính mời các cụ hương linh gia tiên về cùng con cháu đón xuân, chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật.
Cúi xin phù hộ cho con cháu năm mới mạnh khoẻ, gia đạo hoà thuận, mọi việc hanh thông.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Tên năm âm lịch đọc theo can chi, ví dụ Ất Tỵ, Bính Ngọ. Nếu không chắc, xem lịch âm treo tường hoặc hỏi người lớn. Nhà không quen câu niệm Phật có thể bỏ câu đầu và cuối.
Bản khấn nôm sáng mùng 1 cho người trẻ
Ngày càng nhiều gia đình trẻ ăn Tết riêng ở thành phố, và người đứng khấn sáng mùng 1 là chính người con, người cháu chưa quen văn cổ. Khấn nôm là cách tự nhiên nhất, giữ đủ các ý: tên, nơi ở, ngày đầu năm, lời mời, lời chúc. Một bản tham khảo:
"Con lạy ông bà tổ tiên, con lạy các vị thần linh nơi đây.
Con là (họ tên), cùng vợ (chồng) và các con, đang ở (địa chỉ).
Hôm nay là sáng mồng Một Tết năm (tên năm), cả nhà con thắp hương, dâng bánh trái, mời ông bà về ăn Tết cùng con cháu.
Năm qua nhờ ông bà thương, cả nhà bình yên. Năm mới con xin ông bà phù hộ cho cả nhà mạnh khoẻ, các cháu chăm ngoan.
Con xin cảm tạ."
Có thể thêm vài câu kể về năm cũ: con chuyển việc, cháu vào lớp một, bố mẹ khoẻ. Ông bà khi còn sống thích nghe con cháu kể chuyện; khấn nôm giữ được cái gần gũi ấy.
Sắp lượt khấn khi nhà đông người ngày Tết
Ngày mùng 1 nhiều nhà có ba thế hệ cùng đứng trước bàn thờ. Gợi ý sắp lượt theo tập quán phổ biến:
| Lượt | Ai | Làm gì |
|---|---|---|
| Một | Người chủ lễ (ông, bố, hoặc người lớn nhất) | Thắp hương, đọc bài khấn chính |
| Hai | Vợ chồng con cả, các con | Vái, có thể khấn ngắn bằng lời của mình |
| Ba | Các cháu | Vái theo hướng dẫn, không cần đọc văn khấn |
| Bốn | Khách đến chúc Tết (nếu có) | Thắp một nén hương, vái, chúc ngắn |
Trẻ nhỏ đứng vái theo người lớn, không tự châm hương. Người lớn cầm hương cho trẻ hoặc cho trẻ chắp tay vái. Ngày Tết bàn thờ nhiều đồ dễ cháy, cẩn thận hơn ngày thường.
Khách đến chúc Tết thắp hương bàn thờ nhà mình là nếp quen ở nhiều nơi. Chủ nhà có thể đứng bên, giới thiệu ngắn: "Bạn con đến chúc Tết ông bà".
Năm có tang: khấn mùng 1 Tết thế nào
Nhà có người mới mất trong năm thường đón Tết lặng lẽ hơn. Nếp từng vùng, từng họ khác nhau: có nơi không treo câu đối đỏ, không đi chúc Tết nhà khác trong ba ngày đầu; có nơi vẫn cúng Tết bình thường. Bàn thờ người mới mất, nếu còn để riêng, cũng được thắp hương cùng lúc với bàn thờ gia tiên.
Lời khấn sáng mùng 1 khi nhà có tang có thể thêm một câu kính mời riêng người mới mất, gọi theo quan hệ và tên, ví dụ "kính mời hương linh (quan hệ, họ tên) mới khuất về cùng gia tiên đón Tết". Có bản văn khấn ghi riêng phần này; nếu không có, khấn nôm câu đó bằng lời của mình là đủ.
Việc cúng Tết khi nhà có tang nên hỏi người lớn trong họ hoặc người lo việc tang lễ ở địa phương, vì đây là chỗ nếp từng nơi khác nhau nhiều nhất. Không có lời khấn nào phải đọc "đúng tuyệt đối".
Lưu ý an toàn và những điều nhiều nhà giữ ngày mùng 1
Đèn nến cả ngày Tết. Nhiều nhà để đèn thờ sáng suốt ba ngày Tết. Dùng đèn điện an toàn hoặc nến có cốc chắn; không để nến trần cháy khi cả nhà đi chúc Tết.
Hương liên tục. Không cần giữ hương cháy liên tục suốt ngày. Thắp vào giờ cúng sáng, trưa, chiều theo nếp nhà là đủ.
Bàn thờ nhiều đồ. Hoa giả, câu đối giấy, vàng mã, bánh kẹo chồng chất làm bàn thờ dễ bén lửa. Giữ khoảng trống quanh bát hương và đèn nến.
Lời nói ngày đầu năm. Nhiều nhà giữ nếp nói lời hay, tránh cãi cọ ngày mùng 1. Đây là nếp sống đẹp, không phải điều kiêng doạ dẫm.
Đi xa ăn Tết. Nếu cả nhà về quê, trước khi đi thắp hương khấn ngắn xin phép, tắt đèn nến, cất vàng mã khỏi bàn thờ. Rút phích đèn thờ điện, đèn nháy trang trí; nhiều vụ chập điện dịp Tết xảy ra khi nhà vắng người.
Khấn cho người ở xa. Con cháu không về được có thể gọi điện chúc Tết bố mẹ, nhờ bố mẹ khấn thêm tên mình. Ở nơi mình đang ở, thắp một nén hương nếu có bàn thờ, hoặc chỉ nghĩ về ông bà trong sáng đầu năm.
Câu hỏi thường gặp
Khấn mùng 1 Tết vào giờ nào?
Nhiều nhà khấn buổi sáng sớm, trước khi đi chúc Tết. Có nhà khấn ngay sau giao thừa, có nhà cúng trưa. Giờ cụ thể theo nếp gia đình; một số nhà xem giờ theo lịch. Điều quan trọng là đủ mặt người trong nhà và có người trông hương.
Văn khấn mùng 1 Tết khác gì khấn mùng 1 hằng tháng?
Khung bài giống nhau, khác ở câu nêu dịp: "nhân ngày mồng Một tháng Giêng tiết Nguyên đán năm…" và lời mời gia tiên về ăn Tết, đón xuân cùng con cháu. Lễ vật ngày Tết đầy đủ hơn ngày thường theo nếp nhà.
Mùng 2, mùng 3 Tết có cần khấn nữa không?
Nhiều nhà vẫn thắp hương sáng tối và khấn ngắn trong các ngày Tết cho đến lễ hoá vàng tiễn gia tiên. Có nhà chỉ thắp hương mà không đọc văn khấn. Theo nếp gia đình; bài khấn lễ hoá vàng có ở mục văn khấn của trang.
Ăn Tết ở nhà bố mẹ thì nhà riêng có cần khấn không?
Nhiều gia đình trẻ khấn ở nhà riêng chiều 30 trước khi về nhà bố mẹ, nói rõ cả nhà về quê ăn Tết. Ở nhà bố mẹ thì đứng sau bố mẹ khi khấn. Không có quy định bắt buộc phải khấn ở cả hai nơi.
Đọc sai tên năm âm lịch có sao không?
Không cần lo lắng. Nếu phát hiện, có thể đọc lại câu đó cho đúng. Để tránh nhầm, viết sẵn tên năm ra giấy từ hôm trước, xem trên lịch âm. Lòng thành là điều cốt yếu của lời khấn.
Có thể khấn chung một bài cho cả thần linh và gia tiên ngày Tết không?
Được. Bài phổ biến ở trên đã kính lạy cả thần linh lẫn gia tiên. Nhà có bàn thờ thần linh riêng có thể khấn riêng từng ban; nhà chỉ có một bàn thờ thì khấn một bài chung là đủ.