Rằm tháng Giêng (ngày 15 tháng 1 âm lịch), còn gọi là Tết Nguyên tiêu hay tiết Thượng nguyên, là ngày rằm đầu tiên của năm; ở nhà, nhiều gia đình cúng thần linh và gia tiên với bài khấn có câu "nay nhân tiết Thượng nguyên, ngày Rằm tháng Giêng năm…". Bài khấn có khung giống bài rằm hằng tháng, khác ở câu nêu dịp và lễ thường chu đáo hơn.
Dưới đây là bài khấn tại nhà theo khuôn phổ biến trong sách văn khấn cổ truyền, có nhiều dị bản; kèm bản khấn nôm và các lưu ý cho ngày rằm đông người đi lễ. Đi lễ chùa, đền dịp này là chuyên đề riêng của trang; chuyện dâng sao, giải hạn không bàn ở đây.
Rằm tháng Giêng trong nếp nhà
Câu nói quen thuộc "lễ Phật quanh năm không bằng rằm tháng Giêng" cho thấy vị trí của ngày này trong đời sống nhiều gia đình. Đây là rằm đầu năm, Tết vừa qua, mọi người còn trong không khí năm mới. Nhiều nhà cúng ở nhà buổi sáng hoặc chiều 14, tối đi lễ chùa.
Ở nhà, lễ rằm tháng Giêng thường gồm lễ ở ban thần linh và ban gia tiên; nhà có ban Phật thì dâng lễ chay ở ban Phật trước. Nhiều gia đình ăn chay ngày này, cả mâm cúng gia tiên cũng là đồ chay. Có nhà làm mâm cơm mặn như ngày giỗ nhỏ. Món trên mâm là chuyên đề riêng; ở đây chỉ bàn phần khấn.
Ở một số nơi, rằm tháng Giêng còn là dịp nhiều nhà dọn lại bàn thờ sau Tết, hạ cành đào, cây quất, thay hoa. Việc này có thể làm trước hoặc sau lễ, theo nếp nhà.
Người mới lập bàn thờ ở thành phố đôi khi chỉ biết đến rằm tháng Giêng qua cảnh chùa đông người. Thực ra phần lễ ở nhà mới là phần thường xuyên của gia đình: không cần đi đâu xa, chỉ cần bàn thờ sạch, lễ vật tươm tất, lời khấn rõ ràng.
Chuẩn bị trước khi khấn
Phần chuẩn bị chủ yếu như một ngày rằm, chu đáo hơn một chút:
- Lau bàn thờ, thay hoa tươi, thay nước, gạt tàn bát hương.
- Lễ vật theo nếp nhà: hương, hoa, quả, trầu cau, chén trà, chén rượu, xôi chè hoặc mâm cơm; nhà ăn chay thì dâng lễ chay.
- Nhà có ban Phật: lễ chay riêng ở ban Phật, không đặt đồ mặn và vàng mã.
- Ghi sẵn tên người khấn, địa chỉ, tên năm âm lịch.
- Nếu tối đi lễ chùa, khấn ở nhà từ sáng hoặc chiều để không vội, và tắt nến, kiểm tra hương trước khi đi.
- Nhà có cành đào, cây quất từ Tết mà định hạ dịp rằm, làm trước khi bày lễ để bàn thờ thoáng, đỡ vướng lúc thắp hương.
Số nén hương theo tập quán thường là ba nén mỗi bát. Nhà có nếp hoá vàng ngày rằm tháng Giêng thì sắm một ít tiền vàng; nhiều nhà không hoá vàng dịp này.
Ngày rằm tháng Giêng các khu chợ hoa, chợ hàng mã đông; mua hoa quả từ hôm 13, 14 giúp đỡ chen chúc và hoa còn tươi đến ngày lễ.
Bài văn khấn thần linh ngày rằm tháng Giêng (bản phổ biến)
Bản dưới đây theo khuôn thường gặp; có sách đổi thứ tự hoặc thêm tên các vị thần. Đọc ở ban thần linh hoặc trước bàn thờ chung:
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy Hoàng thiên, Hậu thổ, chư vị Tôn thần.
Con kính lạy ngài Bản cảnh Thành hoàng, ngài Bản xứ Thổ địa, ngài Bản gia Táo quân cùng chư vị Tôn thần cai quản trong xứ này.
Tín chủ con là: (họ và tên). Ngụ tại: (địa chỉ).
Hôm nay là ngày Rằm tháng Giêng năm (tên năm âm lịch), nhân tiết Thượng nguyên.
Tín chủ con thành tâm sửa biện hương hoa, lễ vật, thắp nén tâm hương dâng lên trước án.
Cúi xin chư vị Tôn thần giáng lâm trước án, chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật, phù hộ cho toàn gia chúng con năm mới bình an, mọi việc hanh thông.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Chữ "Thượng nguyên" là tên gọi rằm tháng Giêng trong cách chia ba rằm lớn của năm (Thượng nguyên tháng Giêng, Trung nguyên tháng Bảy, Hạ nguyên tháng Mười). Có bản viết "nhân tiết Nguyên tiêu"; hai cách gọi cùng chỉ một ngày.
Bài văn khấn gia tiên ngày rằm tháng Giêng (bản phổ biến)
Sau bài thần linh, khấn gia tiên theo bản sau:
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy các cụ Tổ khảo, Tổ tỷ, Bá thúc, Cô di và toàn thể hương linh gia tiên họ (…) nội ngoại.
Tín chủ con là: (họ và tên), cùng toàn gia con cháu. Ngụ tại: (địa chỉ).
Nay nhân tiết Thượng nguyên, ngày Rằm tháng Giêng năm (tên năm), con cháu thành tâm sắm sửa hương hoa, lễ vật, kính dâng lên trước án.
Kính mời các cụ hương linh gia tiên về chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật, phù hộ cho con cháu mạnh khoẻ, gia đạo hoà thuận.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Nhà dâng lễ chay ở ban gia tiên có thể giữ nguyên bài; chữ "lễ vật" dùng chung cho cả lễ chay và lễ mặn.
Nhà có người mới mất trong năm có thể thêm một câu kính mời riêng hương linh người ấy, gọi theo quan hệ và họ tên, ngay sau câu kính lạy gia tiên. Nhiều sách không ghi câu này; thêm bằng lời của mình là được.
Bản khấn nôm rằm tháng Giêng
Người không quen văn cổ có thể khấn bằng lời thường, đủ ý là được: mình là ai, ở đâu, hôm nay là ngày gì, đã chuẩn bị gì, mời ai về chứng giám. Một bản tham khảo, có thể đọc một lượt cho cả thần linh và gia tiên:
"Con lạy các vị thần linh nơi này, con lạy ông bà tổ tiên.
Con là (họ tên), cùng cả nhà, đang ở (địa chỉ).
Hôm nay là ngày rằm tháng Giêng năm (tên năm), rằm đầu tiên của năm mới. Con thắp nén hương, dâng hoa quả, mời các vị thần linh và ông bà về chứng giám.
Con xin phù hộ cho cả nhà một năm mạnh khoẻ, hoà thuận, đi làm đi học đều đặn. Con xin cảm tạ."
Nhiều người lớn tuổi thích con cháu khấn nôm thêm điều mình dự định trong năm, như một lời tự nhắc: "năm nay con cố gắng học xong", "năm nay con chăm bố mẹ hơn". Lời khấn như vậy không phải xin xỏ mà là lời hứa với chính mình trước ông bà.
Ba rằm lớn trong năm: vì sao rằm tháng Giêng được coi trọng
Trong cách gọi theo lịch cổ, ba ngày rằm được đặt tên riêng: Thượng nguyên là rằm tháng Giêng, Trung nguyên là rằm tháng Bảy, Hạ nguyên là rằm tháng Mười. Ở nhiều vùng, rằm tháng Mười gắn với lễ cơm mới sau vụ gặt; rằm tháng Bảy gắn với Vu Lan và lễ cúng chúng sinh; còn rằm tháng Giêng là rằm mở đầu năm.
Vì là rằm đầu tiên, nhiều gia đình coi rằm tháng Giêng như lời khởi đầu cho cả năm thờ cúng: bàn thờ được dọn lại sau Tết, lễ vật chu đáo hơn rằm thường, con cháu cố gắng có mặt. Nhiều người đi chùa vào tối rằm, khiến các chùa lớn ở thành phố rất đông.
Mức coi trọng khác nhau giữa các nhà. Có nhà làm mâm cỗ như giỗ nhỏ, có nhà chỉ lễ chay, hoa quả. Lời khấn ở dưới dùng được cho cả hai cách; điều khác nhau chỉ là phần lễ vật đọc trong bài, có thể giữ chung chung là "hương hoa, lễ vật".
Trình tự lễ rằm tháng Giêng ở nhà
Trình tự gợi ý cho gia đình có cả ban Phật, ban thần linh, ban gia tiên; nhà chỉ có một bàn thờ thì gộp lại:
- Chiều 14 hoặc sáng 15: dọn bàn thờ, thay hoa, gạt tàn bát hương, hạ đồ Tết còn lại nếu nhà định hạ dịp này.
- Bày lễ chay ở ban Phật trước, lễ ở ban thần linh và gia tiên sau.
- Thắp đèn, thắp hương ở ban Phật, vái và niệm theo thói quen.
- Thắp hương ban thần linh, đọc bài khấn thần linh.
- Thắp hương ban gia tiên, đọc bài khấn gia tiên hoặc khấn nôm; con cháu đứng sau vái theo.
- Chờ hương tàn, hạ lễ, thụ lộc. Nhà có nếp hoá vàng thì xin phép rồi hoá ngoài trời.
- Trước khi đi lễ chùa buổi tối, kiểm tra hương, nến, đèn trên bàn thờ.
Nhà đông người có thể chia việc: một người lo bày lễ, một người khấn, một người trông hương và hoá vàng nếu có. Người lớn tuổi đứng khấn lâu dễ mỏi, có thể để con cháu khấn thay ở một ban.
Lưu ý cho ngày rằm đông lễ
Hương nến khi đi lễ chùa. Tối rằm tháng Giêng nhiều nhà đi chùa. Trước khi ra khỏi nhà, chờ hương tàn hoặc dập hương, tắt nến. Đèn thờ điện có thể để, nhưng kiểm tra dây và ổ cắm.
Không cần làm lễ to. Rằm tháng Giêng quan trọng nhưng không có nghĩa phải làm mâm cao cỗ đầy. Lễ chay giản dị, hoa quả tươi, bàn thờ sạch là đủ trang trọng.
Tránh bị cuốn vào lời mời làm lễ tốn kém. Dịp đầu năm có nhiều lời mời làm lễ cầu an, giải hạn với chi phí lớn. Đó là lựa chọn cá nhân; không có tập quán nào bắt buộc gia đình phải làm.
Khấn ở nhà thuê. Đọc địa chỉ nơi đang ở; nếu không có bàn thờ, thắp một nén hương trên chiếc bàn sạch và khấn nôm.
Hoá vàng. Nhiều nhà không hoá vàng ngày rằm tháng Giêng. Nhà có nếp hoá thì hoá ít, đúng chỗ, an toàn; ở chung cư mang xuống khu hoá của toà nhà.
Câu hỏi thường gặp
Rằm tháng Giêng khấn vào ngày 14 có được không?
Được. Nhiều gia đình cúng từ chiều 14, nhất là khi ngày 15 bận đi làm hoặc định đi lễ chùa. Đây là cách làm phổ biến, không trái lệ. Lời khấn vẫn nêu là nhân tiết Thượng nguyên, ngày Rằm tháng Giêng.
Rằm tháng Giêng có phải cúng chay không?
Không bắt buộc. Ban Phật luôn dâng lễ chay; ban gia tiên tuỳ nhà, có nhà cúng chay, có nhà cúng mặn. Nhiều gia đình chọn ăn chay cả ngày rằm tháng Giêng như một nếp riêng.
Đã đi lễ chùa thì ở nhà có cần khấn không?
Nhiều gia đình vẫn khấn ở nhà vì bàn thờ gia tiên, thần linh trong nhà là việc riêng của gia đình, còn đi chùa là lễ Phật. Hai việc không thay thế nhau, nhưng cũng không bắt buộc phải làm cả hai.
Văn khấn rằm tháng Giêng khác gì rằm thường?
Khung bài giống nhau. Khác ở câu nêu dịp "nhân tiết Thượng nguyên, ngày Rằm tháng Giêng năm…" và lời phù hộ thường có ý năm mới. Lễ vật nhiều nhà chu đáo hơn rằm thường.
Có cần đọc văn khấn ở ban Phật trong nhà không?
Ở ban Phật, nhiều người chỉ thắp hương, niệm câu niệm Phật quen thuộc và vái, không đọc bài văn khấn như ở ban gia tiên. Người theo nghi thức của chùa thì đọc theo cách được hướng dẫn.