Đồ thờ được tặng nên nhận với lời cảm ơn, rồi gia đình tự quyết dùng trên bàn thờ hay giữ lại, tuỳ món đồ có hợp nếp nhà không; đồ thờ thừa kế nên được anh em bàn bạc, ghi lại ai giữ món gì, và với phần di sản dùng vào việc thờ cúng thì dựa trên di chúc và quy định pháp luật hiện hành.
Hai tình huống này có chung một điểm: đồ thờ mang theo tình cảm, nên chuyện nhận, dùng, chia thường khó nói hơn đồ vật khác. Một bức tượng được tặng mà không hợp bàn thờ, một đôi lư đồng của ông bà mà ba anh em cùng muốn giữ. Bài này nêu cách xử lý khéo, những điều nên ghi lại, và nguyên tắc chung khi việc chia có liên quan đến pháp luật.
Đồ thờ được tặng: vì sao hay khó xử
Đồ thờ là món quà phổ biến dịp tân gia, khai trương, mừng thọ: tượng Phật, tượng Thần Tài, bộ đồ thờ đồng, đèn thờ, bát hương. Người tặng có thiện ý, nhưng đồ thờ lại gắn với nếp riêng từng nhà. Nhà không thờ Phật được tặng tượng Phật; bàn thờ nhỏ được tặng đôi lư đồng cao gần bằng bàn thờ; nhà có nếp đồ sứ được tặng bộ đồ đồng.
Một số món còn gắn với tập quán đặc biệt: nhiều người cho rằng bát hương không nên nhận làm quà vì việc lập bát hương là của gia đình; tượng thờ nhiều nhà muốn tự thỉnh. Những quan niệm này không thống nhất ở mọi nơi, nhưng đủ để người nhận lúng túng.
Với người tặng, cách tốt nhất là hỏi trước: "Nhà mình có thờ Phật không? Bàn thờ cỡ nào?" hoặc tặng phong bì để gia đình tự chọn. Với người nhận, cách xử lý khéo là nhận với lời cảm ơn, rồi bình tĩnh quyết định sau.
Cũng có trường hợp món quà rất hợp nhưng quá lớn, quá đắt so với bàn thờ đang có. Không nhất thiết phải đổi cả bàn thờ cho xứng với món quà; có thể cất món quà đến khi gia đình sửa nhà, đóng bàn thờ mới, hoặc bày ở nơi khác trang trọng trong nhà.
Nhận đồ thờ được tặng: cách xử lý khéo
Nhận với lời cảm ơn. Không từ chối ngay trước mặt người tặng, không bình luận "nhà em không thờ cái này". Một lời cảm ơn chân thành là đủ.
Không vội đặt lên bàn thờ. Nhiều nhà có nếp chọn ngày đặt đồ thờ mới, làm lễ khi thêm tượng. Cất cẩn thận, bàn với người trong nhà.
Hợp nếp thì dùng. Món hợp bàn thờ, hợp nếp nhà thì dùng, có thể kể với người tặng là đã bày lên, họ sẽ vui.
Không hợp thì giữ trang trọng. Tượng, đồ thờ không dùng trên bàn thờ vẫn nên cất ở chỗ sạch, cao; có nhà bày tượng ở phòng khách như vật trưng bày trang trọng, có nhà gửi chùa. Tránh bày ở chỗ không phù hợp như nhà tắm, gầm cầu thang.
Cho lại người cần. Món chưa dùng có thể tặng lại người có nhu cầu, nói rõ đây là quà được tặng chưa dùng. Tránh tặng lại cho người quen của người tặng ban đầu để khỏi khó xử.
Một số món hay được tặng và cách nhiều gia đình xử lý
Bảng tham khảo theo tập quán phổ biến; mỗi nhà có thể khác:
| Món được tặng | Hợp nếp nhà | Không hợp nếp nhà | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Tượng Phật, Quan Âm | Thỉnh lên bàn thờ Phật theo nếp | Gửi chùa, hoặc giữ ở nơi trang trọng | Nhiều nhà làm lễ an vị khi đặt tượng |
| Tượng Thần Tài, Thổ Địa | Dùng cho bàn thờ Thần Tài | Tặng lại người buôn bán có nhu cầu | Cặp tượng nên giữ đủ đôi |
| Bộ đồ thờ đồng, sứ | Thay bộ cũ hoặc bổ sung | Cất, tặng lại người mới lập bàn thờ | So cỡ với bàn thờ trước khi bày |
| Đèn thờ điện | Dùng ngay nếu đúng cỡ | Tặng lại | Kiểm an toàn điện trước khi dùng |
| Bát hương | Hỏi người lớn trước khi dùng | Cất, không dùng vào việc khác | Nhiều nhà kiêng nhận bát hương làm quà |
| Hoành phi, câu đối | Treo nếu hợp chỗ, hợp nội dung | Cất, tặng nhà thờ họ, đình làng | Đọc kỹ nội dung trước khi treo |
Món nào không chắc, hỏi người lớn trong họ hoặc nhà chùa quen. Không cần lo lắng chuyện "nhận rồi mà không dùng là không phải"; đồ vật được giữ trang trọng là đủ ý.
Đồ thờ thừa kế: những món mang câu chuyện gia đình
Khi bố mẹ, ông bà mất, đồ thờ để lại thường gồm: bàn thờ, bát hương, đồ đồng, đồ sứ, ảnh thờ, bài vị, hoành phi câu đối, có nhà có gia phả, sắc phong, đồ thờ cổ. Một số món có giá trị vật chất (đồ đồng nặng, gỗ quý, đồ cổ), một số chỉ có giá trị tình cảm. Cả hai loại đều có thể thành chuyện khó nói giữa anh em.
Nguyên tắc chung nhiều gia đình giữ: đồ thờ đi theo bàn thờ. Người giữ bàn thờ chính giữ những món đang dùng để thờ (bát hương, ảnh, bài vị, bộ đồ thờ). Những món kỷ niệm khác (đồ dùng riêng của bố mẹ, đồ trang trí) thì chia theo mong muốn của từng người. Đồ thờ cổ, gia phả, sắc phong thuộc về cả họ hoặc cả nhà, không nên chia nhỏ hay bán riêng.
Khi chia, liệt kê bằng văn bản: món gì, ai giữ, ở đâu. Chụp ảnh từng món. Nhiều năm sau, khi con cháu hỏi "đôi lư đồng của cụ đâu rồi", danh sách này sẽ trả lời. Nó cũng giúp tránh hiểu lầm giữa anh em.
Anh em chia đồ thờ: các bước giữ hoà khí
Một quy trình đơn giản để việc chia đồ thờ của bố mẹ không thành chuyện mất lòng:
- Chọn thời điểm phù hợp: sau tang lễ một thời gian, khi mọi người đã bình tĩnh; nhiều nhà chọn sau giỗ đầu.
- Liệt kê toàn bộ đồ thờ, chụp ảnh, ghi chú món nào đang dùng trên bàn thờ, món nào cất.
- Thống nhất người giữ bàn thờ chính; đồ đang dùng để thờ đi theo bàn thờ.
- Mỗi người nói món kỷ niệm mình muốn giữ; trùng thì bàn, có thể luân phiên hoặc nhường nhau.
- Đồ thờ cổ, gia phả, sắc phong: giao cho người giữ bàn thờ hoặc nhà thờ họ, ghi rõ là của chung.
- Ghi lại bằng văn bản, các anh em cùng ký hoặc cùng xác nhận qua tin nhắn nhóm.
Nếu có người lớn trong họ được mọi người tôn trọng, mời họ chứng kiến. Sự có mặt của một người ngoài cuộc thường giúp cuộc bàn bạc giữ được bình tĩnh.
Khi có di chúc, có tranh chấp: nguyên tắc pháp lý chung
Pháp luật dân sự Việt Nam có quy định riêng về phần di sản dùng vào việc thờ cúng: người lập di chúc có thể để lại một phần tài sản để dùng vào việc thờ cúng, phần này không chia thừa kế mà giao cho người được chỉ định quản lý để thực hiện việc thờ cúng. Điều kiện, cách giao quản lý và trường hợp không có di chúc được quy định trong Bộ luật Dân sự; khi cần, đối chiếu văn bản hiện hành và hỏi công chứng viên, luật sư.
Đồ thờ thông thường trong nhà (bát hương, bộ đồ thờ) hiếm khi thành tranh chấp pháp lý; tranh chấp thường xảy ra với nhà thờ, đất có bàn thờ, đồ thờ có giá trị lớn. Trong những trường hợp này, hoà giải trong gia đình, trong họ là bước đầu tiên; nếu không được, có thể cần đến hoà giải ở cơ sở hoặc toà án.
Người lớn tuổi muốn tránh cho con cháu những chuyện này có thể lập di chúc rõ ràng, nói rõ ai giữ bàn thờ, phần tài sản nào dành cho thờ cúng, đồ thờ cổ giao cho ai. Đây là việc nên làm với công chứng viên để đúng thủ tục.
Đồ thờ cổ gia truyền: giữ gìn và ghi chép
Một số gia đình có đồ thờ cổ truyền qua nhiều đời: lư đồng, hoành phi, câu đối, bát hương, sắc phong. Những món này có giá trị lịch sử với cả dòng họ, có khi với cả địa phương. Giữ gìn chúng là giữ một phần lịch sử gia đình.
Ghi chép là việc quan trọng nhất và hay bị bỏ qua: món gì, có từ đời nào, ai mua hoặc ai được ban, đã qua tay những ai. Hỏi người già trong họ khi họ còn nhớ; ghi âm, ghi chép, chụp ảnh. Những câu chuyện này mất đi rất nhanh khi thế hệ trước qua đời.
Đồ thờ cổ có thể là cổ vật, di vật theo quy định về di sản văn hoá. Việc mua bán, mang ra nước ngoài có quy định riêng. Muốn biết món đồ nhà mình có giá trị thế nào, hỏi bảo tàng tỉnh, cơ quan văn hoá địa phương; cẩn thận với người lạ đến hỏi mua đồ thờ cổ với giá cao bất thường.
Nếu bạn là người tặng: chọn quà đồ thờ cho khỏi làm khó người nhận
Tặng đồ thờ là món quà ý nghĩa nếu đúng nếp nhà người nhận. Vài gợi ý cho người tặng:
- Hỏi trước một câu nhẹ nhàng: nhà mình thờ gì, bàn thờ cỡ nào, còn thiếu món gì. Phần lớn chủ nhà vui vẻ trả lời.
- Ưu tiên những món ít gắn với nghi thức riêng: đèn thờ điện an toàn, đôi lọ hoa, mâm bồng, bộ chén nước, hương ít khói chất lượng.
- Tránh tặng bát hương, tượng thờ khi chưa hỏi; nhiều nhà muốn tự chọn và tự thỉnh.
- Chọn cỡ vừa phải; món quá lớn dễ không vừa bàn thờ nhà phố, căn hộ.
- Kèm hoá đơn hoặc thông tin nơi mua để người nhận đổi cỡ, đổi mẫu nếu cần.
- Phân vân thì tặng phong bì kèm lời chúc, để gia đình tự sắm đúng ý.
Người nhận không dùng món quà trên bàn thờ không có nghĩa là không quý tấm lòng. Người tặng cũng không nên hỏi dồn "đã bày lên chưa", để chủ nhà khỏi khó xử.
Câu hỏi thường gặp
Được tặng bát hương có nên dùng không?
Nhiều nhà kiêng nhận bát hương làm quà vì việc lập bát hương là chuyện của gia đình. Nếu đã nhận, hỏi người lớn trong nhà trước khi dùng. Không dùng thì cất trang trọng, không dùng vào việc khác.
Tặng đồ thờ dịp tân gia có nên không?
Được, nếu hỏi trước nếp nhà người nhận. Nếu không chắc, phong bì hoặc một món quà khác an toàn hơn. Tránh tặng tượng, bát hương khi chưa biết nhà người ta thờ gì.
Đồ thờ của bố mẹ ai được giữ?
Theo nếp phổ biến, người giữ bàn thờ chính giữ đồ đang dùng để thờ. Nếu có di chúc, theo di chúc. Các món kỷ niệm khác anh em bàn bạc chia. Ghi lại bằng văn bản để tránh hiểu lầm.
Có được bán đồ thờ thừa kế không?
Đồ thờ thuộc riêng một người có thể bán, nhưng nên bàn với anh em vì đồ thờ gắn với cả gia đình. Đồ thờ cổ, đồ là di sản dùng vào việc thờ cúng hoặc của chung dòng họ thì không nên tự ý bán; đồ cổ còn có quy định riêng.
Di sản thờ cúng là gì?
Đó là phần tài sản người lập di chúc để lại để dùng vào việc thờ cúng, không chia thừa kế, giao cho người được chỉ định quản lý. Điều kiện và cách làm theo Bộ luật Dân sự hiện hành; hỏi công chứng viên, luật sư khi lập di chúc hoặc khi có tranh chấp.
Đồ thờ được tặng không hợp có tặng lại được không?
Được, nếu món đó chưa dùng trên bàn thờ. Nói rõ với người nhận là quà được tặng chưa dùng. Tránh tặng lại trong cùng nhóm người quen của người tặng ban đầu để khỏi khó xử.