Đồ thờ cũ không dùng nữa để đâu: gửi chùa, hoá, chôn, giữ lại hay cho tặng

Đồ thờ cũ không dùng nữa, theo tập quán, không vứt lẫn rác sinh hoạt. Các cách thường làm là: gửi chùa (hỏi trước), hoá những món bằng giấy, gỗ nhỏ ở nơi an toàn, chôn đồ sứ vỡ ở nơi sạch, giữ lại làm kỷ vật, hoặc cho tặng đồ còn tốt cho người cần. Mỗi nhà chọn cách theo nếp riêng và điều kiện nơi ở.

Đồ thờ cũ phát sinh khi thay mới, khi chuyển nhà, khi gộp bàn thờ, khi bàn thờ ông bà không còn người giữ. Nhiều người lúng túng vì không biết làm sao cho phải, cứ để mãi trong kho. Bài này đi qua từng cách, món nào hợp cách nào, và những điều nên tránh để vừa giữ được sự trang trọng vừa không gây phiền cho người khác.

Vì sao đồ thờ cũ được đối xử khác đồ thường

Trong nếp nghĩ của nhiều gia đình Việt, đồ đã dùng trên bàn thờ gắn với việc tưởng nhớ tổ tiên, thờ Phật, thờ thần, nên không còn là đồ vật thông thường. Vứt chung với rác bị coi là thiếu kính trọng. Đó là lý do người ta tìm những cách xử lý trang trọng hơn, dù các cách này khác nhau theo vùng, theo nhà.

Không có quy định chính thức nào về việc này; tất cả là tập quán. Vì vậy, điều quan trọng không phải là làm "đúng" một nghi thức cụ thể, mà là làm với thái độ trân trọng, phù hợp nếp nhà, và không gây hại cho môi trường, cho người khác.

Một số người lo lắng rằng xử lý đồ thờ cũ "sai cách" sẽ mang lại điều không may. Những lo lắng này thường bị người lạ lợi dụng để mời làm lễ tốn kém. Hỏi người lớn trong nhà, hỏi nhà chùa nơi gia đình quen là đủ để làm cho yên tâm.

Cũng nên làm sớm thay vì để dồn. Đồ thờ cũ cất lâu trong kho ẩm dễ mốc, mọt, vỡ, đến lúc lấy ra xử lý thì đã khó giữ được sự trang trọng. Mỗi lần thay đồ, xử lý ngay đồ cũ trong vài tuần là nếp gọn gàng.

Món nào hợp cách nào

Bảng gợi ý theo chất liệu và tình trạng; gia đình có thể chọn khác theo nếp riêng:

Bảng không phải quy tắc; nhiều nhà có cách riêng đã giữ qua nhiều đời. Khi trong nhà có ý kiến khác nhau, nghe người lớn tuổi nhất là cách êm thấm nhất.

Gửi chùa: hỏi trước, mang gọn

Hỏi văn phòng nhà chùa trước. Không phải chùa nào cũng nhận đồ thờ cũ, và mỗi chùa có cách xử lý riêng: có nơi có chỗ để, có nơi hoá theo đợt, có nơi chỉ nhận một số loại. Gọi điện hoặc đến hỏi trước khi mang đến.

Không tự để lại. Đặt đồ thờ cũ ở sân chùa, gốc cây, cổng chùa mà không báo là làm khó người trông coi, có khi bị coi là đổ rác.

Mang gọn, sạch. Lau sạch tro, bụi, gói từng món trong vải hoặc giấy, cho vào thùng; đồ vỡ gói kỹ để không đứt tay.

Công đức tuỳ tâm. Nhiều gia đình kèm một khoản công đức nhỏ khi gửi đồ thờ cũ, như một lời cảm ơn. Không bắt buộc.

Ghi lại. Nếu gửi đồ thờ quan trọng (bát hương lâu đời, bài vị), ghi lại chùa nào, ngày nào, để sau này con cháu hỏi có câu trả lời.

Hoá và chôn: làm an toàn, không gây hại

Hoá (đốt) là cách phổ biến với đồ bằng giấy, gỗ nhỏ, chân hương, ảnh in cũ. Hoá ở nơi an toàn: ngoài trời, trong lò hoặc chậu kim loại, xa vật dễ cháy, có người trông đến khi tắt hẳn, có nước sẵn. Không hoá trong căn hộ, ban công kín, hành lang chung cư; ở chung cư, hỏi ban quản lý nơi được phép hoặc gửi chùa thay vì tự hoá.

Đồ gỗ đã sơn phủ PU, sơn công nghiệp, đồ nhựa, đồ có pin, đèn điện thì không đốt, vì khói có chất độc và có nguy cơ nổ. Những món này nên gửi chùa, cho tặng, hoặc tháo rời rồi xử lý như đồ thường sau khi đã thắp hương báo theo nếp nhà.

Chôn là cách nhiều nhà ở quê làm với bát hương, đồ sứ vỡ, tro: chọn nơi sạch trong vườn nhà, gốc cây, ít người qua lại, đào đủ sâu. Ở thành phố không có đất vườn thì cách này khó; gửi chùa là phương án thay thế.

Thả sông, bỏ gốc cây: những cách nên dừng

Một số nơi từng có nếp thả đồ thờ cũ, bát hương cũ, tượng cũ xuống sông, hồ, hoặc đặt ở gốc cây đa, gốc gạo đầu làng. Ngày nay, những cách này gây ô nhiễm nguồn nước, cản dòng chảy, làm gốc cây thành bãi đồ bỏ, và khiến người dọn dẹp, người đánh cá gặp nguy hiểm với mảnh sứ vỡ, kính vỡ.

Nhiều địa phương, nhiều nhà chùa đã khuyến khích bỏ những nếp này, thay bằng gửi chùa hoặc thu gom tập trung. Nếu gia đình còn giữ nếp thả sông, nên cân nhắc chuyển sang cách khác. Đây không phải là bỏ nếp xưa, mà là điều chỉnh để giữ được tinh thần trân trọng mà không gây hại.

Tương tự, đừng đặt đồ thờ cũ ở chân cột điện, góc phố, cạnh thùng rác với mong "ai cần thì lấy". Đồ bị nắng mưa làm hỏng, bị người khác vứt đi như rác, mất hẳn sự trân trọng mà gia đình muốn giữ.

Cho tặng đồ thờ còn tốt: cho ai, nói gì

Đồ thờ còn tốt bỏ đi thì phí. Nhiều người đang cần, nhưng cho tặng đồ thờ cần khéo:

• Họ hàng, người trong họ: người mới ra ở riêng, người mới lập bàn thờ có thể cần. Hỏi trước, không mang đến ép nhận.
• Đình, chùa, miếu ở quê: nhiều nơi nhỏ cần thêm đồ thờ; hỏi người trông coi trước.
• Người quen theo cùng nếp: nói rõ đồ đã dùng hay chưa dùng trên bàn thờ, vì có người ngại dùng đồ đã thờ.
• Đồ chưa từng dùng: đồ mua dư, mua nhầm cỡ, chưa đặt lên bàn thờ thì có thể cho tặng hoặc bán lại như đồ thường.
• Bàn thờ, tủ thờ lớn: thoả thuận rõ ai lo vận chuyển, tháo lắp.

Khi cho, nói thật về tình trạng và lịch sử món đồ. Người nhận biết rõ thì tự quyết dùng hay không; đừng để họ phát hiện sau rồi khó xử. Đồ cho tặng nên được lau sạch, gói gọn như khi đi biếu một món quà, không đưa kèm tro, chân hương, bụi khói của bàn thờ cũ.

Một chú ý: đồ thờ cổ, đồ có giá trị lịch sử

Trong các gia đình lâu đời, có thể có đồ thờ cổ: lư đồng, hoành phi, câu đối, sắc phong, bài vị có niên đại hàng trăm năm. Những món này có thể là di vật, cổ vật theo quy định về di sản văn hoá, có giá trị lịch sử với cả dòng họ và cộng đồng. Đừng vội xử lý như đồ thờ cũ thông thường.

Nếu nghi ngờ đồ thờ nhà mình có giá trị lịch sử, hỏi ý người lớn trong họ, hỏi cơ quan văn hoá địa phương hoặc bảo tàng tỉnh để được tư vấn. Việc mua bán, trao đổi, mang ra nước ngoài đồ cổ có quy định riêng; đây là một chuyên đề khác.

Với dòng họ có nhà thờ họ, đồ thờ cổ thường thuộc về cả họ chứ không riêng một nhà. Mọi quyết định về những món này nên bàn chung trong họ, có ghi lại, để tránh tranh chấp về sau.

Đồ thờ khi chuyển nhà: mang theo gì, để lại gì

Chuyển nhà là lúc nhiều gia đình nhìn lại toàn bộ đồ thờ. Bàn thờ cũ có thể không vừa nhà mới, đồ thờ tích luỹ nhiều năm có món thừa, món hỏng. Nguyên tắc nhiều nhà làm: bát hương, ảnh thờ, bài vị là phần cốt lõi, luôn mang theo và chuyển trước hoặc cùng ngày nhập trạch; đồ thờ khác thì xem xét từng món.

Bàn thờ cũ không vừa nhà mới: cho tặng người cần, chuyển về quê, bán lại cho người mua đồ gỗ cũ, hoặc tháo rời xử lý. Đồ thờ thừa vì nhà mới bàn thờ nhỏ hơn: chọn giữ những món có giá trị kỷ niệm, phần còn lại cho tặng hoặc gửi chùa. Cách đóng gói, trình tự chuyển bàn thờ sang nhà mới là chủ đề riêng về bày biện.

Đừng để đồ thờ cũ lại nhà cũ cho người mua, người thuê sau tự xử lý. Họ thường không biết làm gì và khó xử. Nếu không mang theo, xử lý xong trước khi bàn giao nhà, hoặc thoả thuận rõ với người nhận nhà.

Câu hỏi thường gặp

Đồ thờ cũ có được vứt vào thùng rác không?

Theo tập quán, nhiều gia đình không vứt đồ thờ cũ lẫn rác sinh hoạt, mà gửi chùa, hoá, chôn hoặc giữ lại. Với đồ điện, đồ nhựa không đốt được, nhiều nhà thắp hương báo rồi tháo rời, xử lý như đồ thường. Mỗi nhà chọn theo nếp riêng.

Chùa có nhận mọi loại đồ thờ cũ không?

Không phải chùa nào cũng nhận, và mỗi chùa có cách xử lý riêng. Hỏi văn phòng nhà chùa trước khi mang đến. Đồ lớn như bàn thờ, tủ thờ thì ít chùa nhận.

Đồ thờ cũ có bán được không?

Đồ chưa từng dùng thì bán như đồ thường. Đồ đã thờ, nhiều người ngại mua; một số người vẫn mua đồ gỗ, đồ đồng còn tốt. Đồ cổ có giá trị lịch sử thì có quy định riêng, cần tìm hiểu trước khi bán.

Có cần làm lễ trước khi xử lý đồ thờ cũ không?

Nhiều gia đình thắp hương báo trước khi tháo, chuyển, xử lý đồ thờ cũ. Không cần lễ lớn; làm gọn, đủ ý là được. Không cần mời người lạ làm lễ tốn kém.

Đồ thờ cũ của người đã khuất có nên giữ lại không?

Nhiều gia đình giữ lại một vài món làm kỷ vật, như đôi chân nến, bát hương, ảnh. Phần còn lại xử lý theo các cách trên. Giữ hay không là quyết định của gia đình.

Ở chung cư không có chỗ hoá thì làm sao?

Không hoá trong căn hộ, ban công, hành lang. Gửi chùa, mang về quê xử lý, hoặc hỏi ban quản lý toà nhà nơi được phép. Với đồ không đốt được, tháo rời, gói gọn và xử lý theo hướng dẫn thu gom của toà nhà.