Đồ thờ cũ hỏng nên quyết theo ba câu hỏi: hỏng có ảnh hưởng an toàn không (đèn điện chập, bàn thờ lung lay), sửa có giữ được giá trị kỷ niệm không (đồ ông bà để lại), và chi phí sửa so với thay mới thế nào. Đồ gỗ, đồ đồng thường đáng sửa vì phục hồi được; đồ sứ nứt vỡ và đồ điện hỏng thường nên thay.
Nhiều gia đình ngại động vào đồ thờ cũ, để hỏng mãi trên bàn thờ; nhiều nhà khác lại thay mới tất cả, bỏ đi những món có tuổi đời mấy chục năm. Bài này đi qua từng loại đồ thờ, nêu dấu hiệu hỏng, khả năng sửa, và cách nghĩ để quyết định. Tượng thờ sứt mẻ, bong sơn là một chủ đề riêng, ở đây chỉ nhắc.
Ba câu hỏi trước khi quyết định
Có ảnh hưởng an toàn không? Đây là câu hỏi đầu tiên và quan trọng nhất. Đèn thờ điện chập chờn, dây điện dập, ổ cắm cháy xém; bàn thờ treo lỏng vít, bàn thờ đứng lung lay; chân nến lỏng dễ đổ. Những hỏng hóc này phải xử lý ngay, không chờ dịp. Một bàn thờ gỗ cũ với nến, hương đang cháy là chỗ dễ phát hoả nhất trong nhà.
Có giá trị kỷ niệm không? Bàn thờ ông bà đóng từ mấy chục năm, đôi chân nến bố mẹ mua ngày cưới, bát hương từ đời cụ. Những món này đáng được phục hồi, kể cả khi chi phí sửa cao hơn mua mới. Ngược lại, một món mua vội, không có câu chuyện gì, hỏng thì thay mới là hợp lý.
Chi phí sửa so với thay mới thế nào? Hỏi giá sửa và giá mua mới cùng chất liệu, cùng cỡ. Sửa không phải lúc nào cũng rẻ hơn: phục hồi sơn son thếp vàng thủ công có thể tốn kém không kém đóng mới. Cân nhắc cả thời gian: đồ đem đi sửa có thể mất vài tuần, trong khi bàn thờ cần đồ dùng hằng ngày.
Từng loại đồ thờ: dấu hiệu hỏng và hướng xử lý
Bảng tóm tắt các hỏng hóc hay gặp và hướng xử lý phổ biến:
| Món | Hỏng hay gặp | Thường sửa được | Thường nên thay |
|---|---|---|---|
| Bàn thờ, tủ thờ gỗ | Mối mọt, nứt, bong sơn, cánh tủ xệ | Xử lý mối, vá nứt, sơn lại, thay bản lề | Mục nặng, kết cấu yếu, lung lay không gia cố được |
| Đồ đồng (lư, đỉnh, chân nến, mâm bồng) | Xỉn đen, xanh rỉ, móp, gãy quai | Đánh bóng, hun lại màu, gò móp, hàn quai | Thủng, gãy nhiều chỗ, đồng quá mỏng |
| Đồ sứ (lọ hoa, đĩa, chén) | Mẻ, nứt, men bong | Hàn gắn trang trí cho đồ kỷ niệm | Nứt dùng hằng ngày, đựng nước |
| Đèn thờ điện | Chập chờn, không sáng, dây dập | Thay bóng, thay dây nếu đèn tốt | Mạch hỏng, nóng bất thường, đèn rẻ không rõ nguồn |
| Hoành phi, câu đối gỗ | Bong sơn, mờ chữ, cong | Sơn lại, thếp lại chữ | Mục, nứt toác |
| Ảnh thờ | Phai, mốc | Phục chế, in lại | Khung hỏng thì thay khung |
Tượng thờ sứt mẻ, bong sơn, phai thếp có những cân nhắc riêng về tay nghề và tập quán, thuộc chủ đề tượng thờ.
Bàn thờ, tủ thờ gỗ: phục hồi được nhiều hơn bạn nghĩ
Đồ gỗ là loại đồ thờ phục hồi tốt nhất. Mối mọt ở mức nhẹ (lỗ nhỏ, mùn gỗ rơi ít) có thể xử lý bằng thuốc chống mối chuyên dụng do thợ làm, sau đó trám lỗ, sơn lại. Mối nặng đã ăn rỗng chân, khung thì cần thay chi tiết hoặc cân nhắc đóng mới. Trước khi xử lý mối, cần chuyển đồ thờ ra, che chắn, thông gió; việc dùng hoá chất nên để thợ có kinh nghiệm làm, không tự pha.
Nứt mặt bàn, hở mộng do gỗ co ngót có thể vá, chốt lại. Sơn bong, sơn mờ có thể làm lại: sơn PU, sơn ta, sơn cánh gián, hay sơn son thếp vàng tuỳ kiểu ban đầu. Phục hồi sơn son thếp vàng thật là việc thủ công kỹ, tốn thời gian; hỏi kỹ thợ dùng vàng quỳ thật hay nhũ, bảo hành bao lâu.
Khi mang bàn thờ đi sửa hoặc thợ đến sửa tại nhà, gia đình cần chuyển đồ thờ sang chỗ tạm. Nhiều nhà thắp hương báo trước khi chuyển, đặt bát hương ở một chiếc bàn sạch, cao ráo trong thời gian sửa. Việc chuyển bàn thờ khi sửa nhà là một chủ đề riêng về bày biện; ở đây chỉ nhắc chọn thời gian sửa gọn, tránh kéo dài qua nhiều ngày lễ.
Đồ đồng: xỉn, rỉ, móp đều có cách
Xỉn đen. Đồ đồng để lâu bị ôxy hoá, xỉn tối là chuyện tự nhiên. Một số nhà thích giữ màu cũ trầm; nếu muốn sáng lại, có thể đánh bóng bằng sản phẩm chuyên cho đồng, theo hướng dẫn trên bao bì, đeo găng, làm ở nơi thoáng. Đồ đồng giả cổ, hun màu thì không đánh bóng vì sẽ mất lớp màu.
Xanh rỉ. Vết xanh rỉ đồng hay gặp ở chỗ ẩm, đọng nước. Lau khô, làm sạch nhẹ; vết lan rộng nên nhờ thợ đồ đồng xử lý. Không dùng giấy nhám thô làm trầy bề mặt.
Móp, méo. Thợ gò đồng có thể nắn lại vết móp ở vành lư, chân nến. Đồ đồng đúc dày khó móp nhưng có thể nứt; đồ đồng mỏng dễ móp nhưng dễ gò lại.
Gãy quai, gãy chân. Hàn lại được ở các cơ sở đồ đồng; mối hàn có thể lộ màu, hỏi thợ có hun lại màu cho đều không.
Đồ mạ. Đồ đồng mạ bị bong lớp mạ thì có thể mạ lại ở cơ sở mạ. Cân nhắc chi phí so với giá trị món đồ.
Đồ sứ: hàn gắn chỉ để giữ kỷ niệm
Lọ hoa, đĩa, chén sứ bị mẻ, nứt thường được thay mới, nhất là món dùng hằng ngày để đựng nước, cắm hoa. Sứ nứt đựng nước có thể rò, ngấm vào mặt bàn gỗ, và nhiều nhà kiêng để đồ nứt mẻ trên bàn thờ.
Với món sứ có giá trị kỷ niệm, như bộ đồ thờ từ đời ông bà, có thể nhờ thợ hàn gắn đồ gốm. Có nhiều kỹ thuật, trong đó có lối gắn bằng sơn ta rắc vàng mà nhiều người biết qua tên gọi kintsugi của Nhật, để lại đường gắn như một vết sẹo đẹp. Đồ đã hàn gắn có thể cất làm kỷ vật hoặc bày ở chỗ không đựng nước, không chịu nhiệt.
Khi thay món sứ mới, cố gắng chọn đồng bộ với các món còn lại: cùng dòng men, cùng hoạ tiết, cùng cỡ. Mang món còn lại hoặc ảnh, số đo khi đi mua. Bộ đã dùng nhiều năm sẽ hơi khác màu so với món mới; chấp nhận điều đó, vì sau vài năm khói hương sẽ làm chúng gần nhau hơn.
Một cách giảm hỏng đồ sứ về sau: đặt lọ hoa, đĩa quả trên miếng lót mỏng chống trượt, không để sát mép bàn; khi lau dọn, nhấc từng món bằng hai tay, không kéo lê trên mặt bàn.
Đèn thờ điện: ưu tiên an toàn, đừng tiếc
Đèn thờ điện là món hay hỏng nhất và cũng nguy hiểm nhất nếu để hỏng. Những dấu hiệu cần thay hoặc sửa ngay:
- Đèn chập chờn, nhấp nháy bất thường không theo chế độ.
- Thân đèn, đế đèn, bộ đổi nguồn nóng bất thường khi sờ.
- Có mùi khét, vết cháy xém ở phích cắm, ổ cắm, dây.
- Dây điện dập, nứt vỏ, lộ lõi đồng.
- Đèn từng bị nước đổ vào (khi lau dọn, khi bình hoa đổ).
Thay bóng đèn, thay dây cho đèn còn tốt thì nhờ thợ điện hoặc mang về cửa hàng nơi mua. Đèn không rõ nguồn gốc, đèn quá rẻ hỏng mạch thì thay mới, chọn loại có thông tin nhà sản xuất, công suất rõ ràng, ít toả nhiệt. Không tự nối dây bằng băng dính, không dùng ổ cắm kéo dài kém chất lượng cho đèn thờ bật nhiều giờ mỗi ngày.
Khi quyết định thay mới: đồ cũ để đâu
Đồ thờ cũ thay ra, theo tập quán nhiều nơi, không vứt lẫn rác sinh hoạt. Những cách thường làm: gửi chùa (hỏi trước), giữ lại làm kỷ vật, hoá những món giấy, gỗ nhỏ ở nơi an toàn, chôn đồ sứ vỡ ở nơi sạch. Đồ đồng, đồ gỗ còn tốt có nhà tặng cho họ hàng, cho đình chùa ở quê cần dùng. Chi tiết từng cách có trong bài riêng về xử lý đồ thờ cũ.
Trước khi thay, nhiều gia đình thắp hương báo, làm vào dịp bao sái cuối năm, dịp sửa nhà. Không bắt buộc làm lễ lớn; làm gọn, đủ ý là được.
Thay dần từng món hay thay cả bộ? Nếu chỉ một hai món hỏng, thay riêng món đó, chọn đồng bộ với bộ cũ. Nếu nhiều món cùng cũ, cùng hỏng, thay cả bộ một lần sẽ đỡ công đi tìm mẫu khớp nhiều lần. Muốn xem thêm mẫu đồ thờ, tượng có mô tả chất liệu rõ ràng có thể tham khảo vatpham.com hoặc vatphamphongthuy.com.
Chọn thợ sửa đồ thờ: hỏi gì, giữ gì
Thợ mộc, thợ sơn, thợ đồ đồng nhận sửa đồ thờ không thiếu, nhưng tay nghề rất khác nhau. Trước khi giao đồ, nhất là đồ có giá trị kỷ niệm, hỏi và làm những việc sau:
- Xin xem đồ đã sửa của khách khác, hoặc ảnh trước và sau của những món tương tự.
- Hỏi rõ cách làm: dùng vật liệu gì, sơn gì, vàng quỳ thật hay nhũ, có giữ lại phần chạm khắc cũ không.
- Thống nhất bằng tin nhắn hoặc giấy: hạng mục sửa, chi phí, thời gian, bảo hành.
- Chụp ảnh kỹ món đồ trước khi giao, kể cả mặt sau, mặt dưới, các chi tiết nhỏ; đếm số chi tiết rời.
- Với đồ đồng nhiều chi tiết, đánh dấu hoặc ghi lại bộ nào đi với bộ nào để khỏi lẫn với đồ của khách khác.
- Nếu sửa tại nhà, có người ở nhà trông chừng, che chắn đồ khác, hỏi thợ về mùi sơn, thời gian khô trước khi bày đồ lại.
Một người thợ giỏi thường sẵn lòng giải thích cách làm và nói thẳng món nào không đáng sửa. Thợ hứa làm mọi thứ "như mới" với giá rất thấp thì nên cân nhắc thêm.
Câu hỏi thường gặp
Bàn thờ bị mối có cần thay ngay không?
Không nhất thiết. Mối ở mức nhẹ có thể xử lý, trám, sơn lại. Cần kiểm xem mối có lan sang tường, sàn, đồ gỗ khác không. Mối nặng làm yếu kết cấu, bàn lung lay thì nên thay hoặc gia cố, vì bàn thờ phải chịu tải đồ thờ và có lửa.
Có nên tự đánh bóng đồ đồng thờ ở nhà không?
Có thể, với đồ đồng đánh bóng sáng, dùng sản phẩm chuyên cho đồng theo hướng dẫn, đeo găng, làm nơi thoáng. Đồ đồng hun màu giả cổ, đồ mạ thì không nên tự đánh vì sẽ mất lớp màu, lớp mạ. Không trộn các chất tẩy với nhau.
Sửa đồ thờ có cần làm lễ không?
Tuỳ nếp nhà. Nhiều gia đình thắp hương báo trước khi chuyển đồ đi sửa và khi đặt lại. Không có nghi thức bắt buộc; quan trọng là giữ đồ thờ ở chỗ sạch sẽ, cao ráo trong thời gian sửa.
Đồ thờ ông bà để lại đã hỏng có nên giữ không?
Nhiều gia đình chọn giữ làm kỷ vật, kể cả khi không dùng trên bàn thờ nữa. Có thể phục hồi để bày ở chỗ khác hoặc cất cẩn thận. Đây là quyết định của gia đình, không có đúng sai.
Đèn thờ điện bật cả ngày có an toàn không?
Đèn chất lượng tốt, ít toả nhiệt, lắp đúng cách thì dùng được lâu. Tuy vậy, nên tắt khi đi vắng dài ngày, kiểm tra dây, ổ cắm định kỳ, và thay ngay khi có dấu hiệu nóng, khét, chập chờn.
Sửa bàn thờ sơn son thếp vàng tốn kém không?
Phục hồi sơn son thếp vàng thật là việc thủ công kỹ, chi phí phụ thuộc diện tích, mức hư hỏng, loại vàng dùng. Hỏi rõ thợ dùng vàng quỳ thật hay nhũ, xin xem sản phẩm đã làm, so với chi phí đóng mới trước khi quyết.