Theo tập quán phổ biến ở nhiều vùng, người mới mất được thờ ở một bàn thờ riêng với bát hương riêng trong thời gian để tang, sau đó gia đình làm lễ nhập bát hương, đưa người mất về thờ chung với gia tiên. Mốc nhập thường gặp là sau bốn mươi chín ngày, sau một trăm ngày, hoặc sau giỗ hết; mỗi vùng, mỗi họ có cách riêng.
Đây là việc gia đình phải làm trong lúc còn buồn, nhiều người lần đầu gặp, và lời khuyên quanh mình thường khác nhau. Bài này mô tả các cách làm hay gặp để gia đình có hình dung chung, những thứ cần chuẩn bị, và cách xử lý bát hương riêng sau khi nhập. Quyết định cuối cùng nên theo người lớn trong họ và nếp của gia đình.
Vì sao người mới mất được thờ riêng
Theo quan niệm truyền thống ở nhiều vùng, người vừa mất cần một thời gian trước khi được thờ chung cùng tổ tiên. Trong thời gian đó, gia đình lập một bàn thờ riêng, nhiều nơi gọi là bàn thờ vong, đặt ảnh, bát hương, đèn, hoa quả, có khi bày cơm hằng ngày theo tập quán. Con cháu thắp hương ở bàn này riêng.
Bàn thờ riêng thường đặt cạnh hoặc thấp hơn bàn thờ gia tiên, có nơi đặt ở gian bên, tuỳ nhà. Ở căn hộ chật, nhiều gia đình đặt một bàn nhỏ phía trước hoặc bên cạnh bàn thờ chính. Bàn thờ riêng không cần cầu kỳ; sạch sẽ, gọn gàng là đủ.
Ở miền Nam và miền Trung, cách bố trí có thể khác: có nơi đặt ảnh và bát hương người mới mất ngay trên bàn thờ chính nhưng ở một vị trí riêng, có nơi lập bàn thờ ở nhà trước. Những khác biệt này đều là nếp vùng miền, không có cách nào đúng hơn cách nào.
Ý nghĩa và các lễ trong tang chế là chủ đề rộng, có nhiều sách và người hiểu lễ trong họ có thể giải thích. Ở đây chỉ tập trung vào phần đồ thờ: bát hương riêng được dùng thế nào, khi nào nhập, nhập thế nào.
Các mốc thường gặp trong thời gian để tang
Tên gọi và cách tính có thể khác nhau giữa các vùng; bảng dưới nêu những mốc phổ biến để gia đình dễ hình dung:
| Mốc | Thường gọi | Liên quan tới bát hương riêng |
|---|---|---|
| Ba ngày sau an táng | Lễ mở cửa mả | Bàn thờ riêng đã được lập, thắp hương hằng ngày |
| Bốn mươi chín ngày | Lễ chung thất | Một số nơi nhập bát hương vào gia tiên sau lễ này |
| Một trăm ngày | Lễ tốt khốc | Một số nơi thôi cúng cơm hằng ngày, có nơi nhập bát hương |
| Tròn một năm | Giỗ đầu | Nhiều nơi vẫn giữ bàn thờ riêng tới mốc này hoặc sau |
| Giỗ hết | Lễ đại tường, sau đó là lễ trừ phục ở nhiều nơi | Theo nếp nhiều vùng, nhập bát hương vào gia tiên khi hết tang |
Có gia đình theo nếp nhập sớm sau bốn mươi chín ngày hoặc một trăm ngày, nhất là khi nhà chật hay ở xa; có gia đình giữ bàn thờ riêng tới khi hết tang. Không có mốc nào là sai; hãy theo người lớn trong họ để cả họ thống nhất.
Bàn thờ riêng gồm những gì
Bàn thờ riêng cho người mới mất thường giản dị. Những thứ hay có:
- Ảnh thờ của người mất, thường là ảnh dùng trong tang lễ.
- Bát hương riêng, cỡ vừa, thường bằng sứ; có nơi dùng bát hương từ tang lễ đưa về.
- Đèn hoặc nến hai bên, nhiều nhà để đèn điện sáng thường xuyên trong thời gian đầu.
- Chén nước, lọ hoa, thường hoa màu nhạt.
- Đĩa quả, bánh theo dịp cúng.
- Bát cơm, đôi đũa ở những gia đình giữ lệ cúng cơm hằng ngày trong một thời gian.
Bàn thờ riêng nên đặt nơi an toàn, xa vật dễ cháy, vì giai đoạn đầu nhiều người tới thắp hương, đèn nến được thắp thường xuyên. Nhà chật có thể dùng một chiếc bàn nhỏ có mặt chắc, không cần mua bàn thờ mới đắt tiền cho thời gian tạm.
Nếu gia đình dự định mua bàn thờ mới cho người mất sau khi hết tang, có thể dùng bàn tạm trong thời gian đầu và chọn bàn thờ chính thức sau, khi đã bình tĩnh hơn và biết rõ cần kích thước nào.
Lễ nhập bát hương: các bước phổ biến
Lễ nhập, có nơi gọi là hợp bát hương, đưa người mất về thờ chung với gia tiên. Cách làm khác nhau nhiều; dưới đây là trình tự hay gặp, nhiều gia đình nhờ người hiểu lễ hoặc nhà chùa giúp:
- Chọn ngày theo nếp nhà, thường gắn với một trong các mốc ở trên.
- Lau dọn cả bàn thờ riêng và bàn thờ gia tiên; chuẩn bị hương, hoa, quả, đèn nến, lễ vật theo nếp.
- Thắp hương ở cả hai bàn thờ, khấn báo với gia tiên và với người mất về việc nhập bát hương.
- Theo cách phổ biến, rút một số chân hương từ bát riêng, nhiều nơi là ba chân, cắm sang bát hương gia tiên; có nơi lấy thêm một ít tro từ bát riêng rắc vào bát gia tiên.
- Đưa ảnh người mất lên bàn thờ gia tiên, đặt theo thứ bậc với các cụ trong nhà.
- Thu dọn bàn thờ riêng; bát hương riêng và đồ thờ riêng được xử lý theo nếp nhà.
Văn khấn cho lễ này là chủ đề riêng ở mục văn khấn; nếu không đọc được văn cổ, khấn nôm bằng lời giản dị, thưa rõ tên người mất, ngày nhập, tên người đứng lễ.
Chuẩn bị cho lễ nhập: danh sách đồ sắm gọn
Lễ nhập bát hương thường không cần mâm lễ lớn. Danh sách dưới đây là phần đồ khô, đồ mua sẵn hay gặp; mâm cỗ nếu nhà có lệ làm là chuyên đề riêng:
- Hương, nến hoặc đèn cho cả hai bàn thờ.
- Hoa tươi, thường hoa màu nhạt hoặc theo nếp nhà; quả tươi một đĩa.
- Trầu cau, rượu, nước sạch theo nếp.
- Vàng mã theo lệ, sắm vừa đủ; hoá ngoài trời ở nơi an toàn.
- Khăn sạch, khay để chuyển ảnh thờ, giấy đỏ hoặc vải sạch bọc bát hương riêng sau khi rút chân hương.
- Đế hoặc khung ảnh mới nếu cần đổi cỡ ảnh cho đồng bộ với ảnh các cụ trên bàn thờ gia tiên.
Hỏi trước người giúp làm lễ cần chuẩn bị thêm gì, để không phải chạy đi mua giữa chừng. Không cần sắm sửa vượt sức gia đình; một lễ gọn, đủ người, khấn báo rõ ràng là điều nhiều người lớn tuổi coi trọng hơn mâm lễ to.
Bát hương riêng sau khi nhập: các cách theo tập quán
Hoá hoặc chôn tro ở nơi sạch. Nhiều nơi đem tro và chân hương còn lại đi hoá cùng vàng mã, hoặc chôn ở gốc cây, nơi sạch sẽ trong vườn. Bát sứ rửa sạch, có nơi đập vỡ rồi chôn, có nơi gửi chùa.
Gửi nhà chùa. Một số gia đình đem bát hương riêng gửi chùa quen; mỗi chùa có cách tiếp nhận khác nhau, nên hỏi trước.
Thả ở sông, hồ: nên cân nhắc. Ngày trước có nơi thả bát hương cũ xuống sông. Ngày nay nhiều địa phương khuyến khích không thả đồ sứ, nilon xuống sông hồ để giữ môi trường; nếu làm theo nếp này, ít nhất không thả kèm túi nilon, đồ nhựa.
Đồ thờ khác trên bàn riêng. Đèn, lọ hoa, chén nước, đĩa quả còn tốt thường được rửa sạch, cất dùng cho bàn thờ gia tiên hoặc gửi chùa; vải phủ, băng tang có nơi hoá cùng vàng mã sau lễ hết tang. Mỗi nhà một nếp, nhưng nhìn chung không bỏ đi tuỳ tiện.
Giữ lại làm bát hương phụ. Một số gia đình giữ bát riêng, đặt ở bàn thờ khác, ví dụ khi người mất là người con xa quê và gia đình bên kia cũng thờ. Đây là trường hợp riêng, cần hỏi người lớn.
Những trường hợp riêng hay gặp
Người mất khi còn trẻ, chưa lập gia đình, theo nếp nhiều nhà miền Bắc được thờ ở bát hương bà cô, ông mãnh thay vì bát gia tiên. Khi nhập, chân hương được cắm sang bát đó. Gia đình nên hỏi người lớn trong họ, vì cách hiểu mỗi nơi khác nhau.
Con cháu ở xa, không thể giữ bàn thờ riêng đủ thời gian: nhiều gia đình chọn nhập sớm hơn, hoặc gửi ảnh và bát hương lên chùa trong thời gian để tang, nhà chùa thắp hương giúp; đến mốc thì đón về nhập. Đây là lựa chọn phổ biến ở thành phố, nên hỏi trước nhà chùa xem có nhận không và cách làm thế nào.
Gia đình mà người mất là bố hoặc mẹ của người con thứ, trong khi bàn thờ gia tiên chính ở nhà anh trưởng: nhiều nơi nhập bát hương tại nhà trưởng, nhà con thứ lập bàn thờ tưởng nhớ riêng. Việc này gắn với nếp họ, nên bàn kỹ trong gia đình để tránh hiểu lầm.
Chăm sóc bàn thờ riêng và an toàn trong thời gian để tang
Thời gian đầu sau tang lễ, nhiều người đến viếng và thắp hương, bàn thờ riêng nhận rất nhiều hương. Rút bớt chân hương thường xuyên hơn để bát không quá dày, tránh bốc cháy; để một người trong nhà để ý bàn thờ khi đông khách.
Đèn để sáng lâu nên dùng đèn điện; nếu thắp nến, phải có người trông. Hoa viếng, vòng hoa, băng tang bằng vải hay giấy dễ cháy, cần đặt xa đèn nến. Giấy tiền, vàng mã mang tới viếng cất gọn ở chỗ riêng cho tới lúc hoá, hoá ngoài trời ở nơi an toàn.
Bàn thờ riêng cũng là nơi gia đình đến ngồi với người đã khuất trong những ngày buồn. Giữ cho nó sạch sẽ, ấm cúng, đơn giản là cách nhiều gia đình bày tỏ lòng thương nhớ; không cần sắm sửa tốn kém hay làm lễ to vượt sức.
Trong nhà có người già vừa mất bạn đời, việc thắp hương ở bàn thờ riêng mỗi ngày đôi khi là điều giúp ông hoặc bà nguôi ngoai. Con cháu có thể cùng làm, giữ nhịp đều đặn, và để ý sức khoẻ của người ở lại trong những tháng đầu, vì đó thường là thời gian khó khăn nhất.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc phải thờ riêng người mới mất không?
Không có quy định bắt buộc; đây là tập quán phổ biến ở nhiều vùng. Một số gia đình thờ chung ngay với gia tiên sau tang lễ, một số giữ bàn thờ riêng tới hết tang. Hãy theo nếp gia đình và lời người lớn trong họ.
Nên nhập bát hương sau 49 ngày hay 100 ngày?
Cả hai đều là mốc phổ biến, có nơi đợi tới giỗ hết. Không mốc nào sai. Gia đình chọn theo nếp họ, hoàn cảnh nhà ở, khả năng giữ bàn thờ riêng. Hỏi người lớn trong họ để cả họ thống nhất.
Nhập bát hương có cần nhờ thầy không?
Nhiều gia đình nhờ người hiểu lễ trong họ, thầy cúng hoặc nhà chùa giúp để yên tâm; cũng có gia đình tự làm theo hướng dẫn của người lớn. Điều quan trọng là chuẩn bị chu đáo, khấn báo rõ ràng.
Bát hương riêng sau khi nhập có thả sông được không?
Ngày trước có nơi làm vậy, nhưng ngày nay nhiều địa phương khuyến khích không thả đồ sứ, nilon xuống sông hồ để giữ môi trường. Có thể hoá tro, chôn ở nơi sạch hoặc gửi chùa theo hướng dẫn của nhà chùa.
Ảnh thờ người mới mất đặt ở đâu sau khi nhập?
Ảnh thường được đưa lên bàn thờ gia tiên, đặt theo thứ bậc so với ảnh các cụ đời trước. Nếu bàn thờ chật, có thể đổi sang ảnh cỡ nhỏ hơn cho đồng bộ với các ảnh khác.
Nhà ở chung cư có lập bàn thờ riêng được không?
Được. Nhiều gia đình đặt một bàn nhỏ cạnh bàn thờ chính, dùng đèn điện, thắp ít hương, hoá vàng ở nơi toà nhà quy định. Nếu không đủ chỗ, có thể gửi chùa trong thời gian để tang theo cách nhiều gia đình đang làm.