Chạm tay để lại dấu vết người thợ: mỗi chiếc lá, mỗi chiếc vảy rồng khác nhau một chút, nhát đục dứt khoát, các lớp nông sâu có chủ ý; chạm máy CNC thì lặp đều tuyệt đối, đáy rãnh có vân tròn của mũi dao, góc trong luôn bo tròn. Phần lớn hàng trên thị trường nằm giữa hai đầu đó: máy chạm thô rồi thợ sửa tay, và đây là cách làm hợp lý nếu được nói đúng.
Chênh lệch công giữa chạm tay hoàn toàn và chạm máy rất lớn, nên giá cũng chênh lớn. Người mua không cần phải là thợ mộc, chỉ cần biết nhìn vài chỗ để hỏi đúng câu và trả đúng giá trị. Bài này hướng dẫn nhìn từng dấu hiệu, giải thích các kiểu chạm và nói về chuyện chọn hoa văn.
Vì sao lại có chạm máy, và nó không phải là xấu
Máy phay CNC đọc một bản vẽ số rồi dùng mũi dao xoay cắt gỗ theo đúng đường đã định. Một khi có bản vẽ, máy có thể chạm hàng chục tấm giống hệt nhau, nhanh và rẻ hơn nhiều so với thợ đục tay. Nhờ vậy những mẫu bàn thờ có hoa văn kín mặt trở nên vừa túi tiền với nhiều gia đình.
Hàng chạm máy làm cẩn thận vẫn đẹp và sạch. Vấn đề chỉ phát sinh khi người bán gọi hàng máy là chạm tay để bán giá chạm tay, hoặc khi máy chạy vội, mũi dao cùn, để lại rãnh xơ gỗ, cạnh mẻ. Người mua nên hiểu mình đang trả tiền cho cái gì: thời gian và tay nghề của người thợ, hay độ chính xác của máy.
Ở các làng nghề chạm gỗ lâu đời, nhiều xưởng ngày nay cũng dùng máy cho phần phá thô, rồi thợ cầm đục làm phần tinh: mắt rồng, gân lá, nếp mây. Hàng kiểu này mang được cả tốc độ của máy lẫn hồn của nét tay, và thường được mô tả là "máy kết hợp tay".
Các dấu hiệu phân biệt
Không có dấu hiệu nào chắc chắn một trăm phần trăm khi đứng riêng; nhìn được ba bốn dấu hiệu cùng chỉ về một hướng thì có thể tin khá chắc:
| Chỗ nhìn | Chạm tay thường thấy | Chạm máy CNC thường thấy |
|---|---|---|
| Hoa văn lặp lại | Các lá, vảy, cánh hoa giống nhau về dáng nhưng khác nhau từng chút | Giống hệt nhau, đối xứng tuyệt đối hai bên |
| Đáy rãnh | Mặt nhát đục phẳng hoặc hơi lõm, có cạnh rõ | Có vân gợn đều như bậc thang nhỏ hoặc vệt tròn do mũi dao chạy |
| Góc trong | Góc nhọn, sắc ở chỗ hai mặt gặp nhau | Góc luôn bo tròn theo bán kính mũi dao, khó vào góc nhọn |
| Độ sâu | Nhiều lớp nông sâu khác nhau, chi tiết nằm chồng lên nhau | Thường vài mức độ sâu đều, mặt nền phẳng |
| Chạm lộng xuyên | Lỗ xuyên có thành vát, chi tiết phía sau được tạo hình | Lỗ xuyên thành thẳng đứng, mặt sau phẳng |
| Nét nhỏ | Gân lá, sợi râu rồng mảnh, cắt dứt khoát | Nét nhỏ bị hạn chế bởi cỡ mũi dao, có khi mềm, mờ |
Mẹo dễ nhất là lấy điện thoại chụp hai chi tiết đối xứng ở hai đầu bàn thờ rồi lật ngược một ảnh để so: chạm máy trùng khít, chạm tay luôn lệch ở đâu đó.
Các kiểu chạm và chúng nói gì về công sức
Chạm nông. Hoa văn nổi nhẹ trên mặt phẳng, như diềm lá, mây cuộn. Đây là kiểu máy làm rất tốt, nên hàng chạm nông giá thấp đa phần là chạm máy.
Chạm nổi. Hình khối nhô cao rõ, như rồng, phượng, hoa sen có cánh tách lớp. Chạm nổi sâu bằng tay tốn nhiều công vì phải đục ra từng lớp, giữ tỷ lệ khối.
Chạm lộng. Hoa văn được đục xuyên thủng, nhìn qua được, thường ở diềm bàn thờ, cửa võng. Chạm lộng nhiều lớp, mặt sau cũng được tạo hình, là kiểu tốn công bậc nhất.
Chạm tròn, chạm kênh bong. Chi tiết gần như tách khỏi nền, tạo thành khối tròn hoặc nhiều tầng chồng nhau. Máy ba trục thông thường khó làm được chỗ lẹm vào trong, nên đây là chỗ dễ thấy bàn tay người thợ.
Khảm. Một số bàn thờ, hoành phi được khảm trai, khảm ốc trên nền gỗ sẫm. Mảnh khảm tay được cắt và mài theo từng chi tiết nên có độ dày, độ óng khác nhau; mảnh dán sẵn hoặc in giả khảm thì đều màu, phẳng lì. Đây cũng là chỗ nên hỏi kỹ vì công khảm thật rất tỉ mỉ.
Hoa văn trên bàn thờ: chọn theo ý nghĩa quen thuộc và theo gian nhà
Hoa văn hay gặp trên bàn thờ gia tiên gồm rồng, phượng, lân, rùa, hoa sen, cúc, tùng, mai, trúc, mây, sóng nước và các đồ án tứ quý, bát bửu. Mỗi đồ án có những cách giải thích theo truyền thống về ý nghĩa; gia đình chọn theo cái mình thấy quen và thấy đẹp. Không có quy định nào bắt buộc bàn thờ gia tiên phải có rồng hay phượng.
Về mặt thẩm mỹ, mật độ chạm cần hợp với kích thước phòng. Một phòng thờ nhỏ, trần thấp mà đặt tủ thờ chạm kín từ chân tới mặt, cộng hoành phi chạm dày và cửa võng lộng, sẽ trông nặng và tối. Ngược lại, gian thờ cao rộng ở quê thì bàn thờ trơn quá lại có vẻ trống. Nhiều người chọn một điểm nhấn chạm kỹ, như diềm trước hoặc cửa võng, còn lại để mặt gỗ trơn cho cân.
Một điều thực tế: hoa văn càng nhiều khe sâu thì càng bám bụi và khói hương. Nếu gia đình ít thời gian lau dọn, chọn chạm vừa phải sẽ đỡ việc hơn nhiều.
Cũng nên nghĩ tới sự đồng bộ trong gian thờ. Bàn thờ chạm rồng, hoành phi chạm phượng, cửa võng chạm tứ quý, mỗi món mua một nơi một lúc, ghép lại dễ thành rối mắt vì mỗi xưởng một lối chạm, một độ dày nét. Khi mua dần từng món, hãy mang ảnh món đã có để chọn món sau cùng lối, hoặc đặt cùng một xưởng nếu được.
Các bước xem hàng chạm tại cửa hàng hoặc xưởng
Dưới đây là trình tự xem một món hàng chạm trong khoảng mười lăm phút:
- Đứng xa vài bước nhìn tổng thể: tỷ lệ các khối có cân không, rồng phượng có dáng sống động hay cứng đờ.
- Lại gần chọn một đồ án lặp lại như dãy lá, dãy vảy; so từng cái xem có giống hệt nhau không.
- Soi đèn pin điện thoại xiên vào đáy rãnh để thấy vân gợn của mũi dao nếu có.
- Nhìn các góc trong của chi tiết nhỏ: sắc hay bo tròn.
- Lật xem mặt sau của chạm lộng, nếu được.
- Vuốt tay nhẹ trên phần chạm: chỗ xơ gỗ, cạnh mẻ, giấy nhám chưa tới là dấu hiệu làm vội.
- Hỏi người bán: chạm tay hoàn toàn, máy kết hợp tay, hay máy; ghi câu trả lời lên phiếu.
Nếu mua qua ảnh, xin video quay sát, đèn chiếu xiên. Ảnh chụp thẳng, ánh sáng phẳng che gần hết dấu vết của mũi dao lẫn nhát đục.
Giá chênh vì đâu: hiểu công chạm để trả giá đúng
Cùng một kích thước và loại gỗ, giá bàn thờ có thể chênh nhiều lần chỉ vì phần chạm. Lý do nằm ở thời gian: một tấm diềm chạm lộng nhiều lớp làm tay có thể chiếm nhiều ngày công của thợ lành nghề, trong khi máy chạy hết vài giờ. Hàng máy kết hợp tay nằm giữa, tuỳ thợ sửa nhiều hay ít.
Ngoài công chạm, giá còn phụ thuộc vào diện tích được chạm, độ sâu, mật độ chi tiết, loại gỗ cứng hay mềm, và lớp hoàn thiện sau chạm như thếp vàng, khảm. Gỗ cứng chạm khó hơn gỗ mềm; chi tiết thếp vàng tốn thêm cả vật liệu lẫn công.
Vì vậy khi so hai báo giá, hãy so cùng điều kiện: cùng gỗ, cùng kích thước, cùng kiểu chạm, cùng hoàn thiện. Người bán báo giá thấp bất thường cho món được mô tả là chạm tay kín mặt bằng gỗ cứng thì cần hỏi kỹ phần nào thật sự do tay làm.
Đặt chạm theo mẫu riêng
Có gia đình muốn bàn thờ chạm một đồ án riêng, ví dụ hoa văn giống bàn thờ cũ ở quê, hoặc một loài hoa gắn với dòng họ. Các bước thường gặp khi đặt chạm theo mẫu:
- Chuẩn bị ảnh rõ nét của mẫu, chụp thẳng và chụp xiên để thấy độ nổi; nếu là đồ cũ, đo kích thước các chi tiết chính.
- Thống nhất với xưởng làm tay, máy hay máy kết hợp tay, và phần nào sẽ được sửa tay.
- Xin bản vẽ hoặc bản phác hoạ tỷ lệ thật đặt lên đúng vị trí trên bàn thờ trước khi xưởng bắt đầu.
- Hẹn mốc xem phôi mộc sau khi chạm, trước khi sơn; đây là lúc còn sửa được nét.
- Ghi rõ thời gian làm, phần cọc và cách xử lý nếu kết quả khác xa mẫu đã duyệt.
Đồ án chạm theo mẫu riêng thường cần nhiều thời gian hơn hàng có sẵn vì thợ phải dựng hình mới. Nếu cần kịp một ngày lễ cụ thể, nói rõ ngay từ đầu để xưởng báo có kịp hay không.
Chạm tay có đáng tiền hơn không?
Chạm tay đẹp mang dấu ấn riêng của người thợ, mỗi món là một bản không lặp lại, và với nhiều gia đình, đó là một phần ý nghĩa của bàn thờ: món đồ được làm ra bằng thời gian và sự chú tâm. Nếu ngân sách cho phép và gia đình quý điều đó, hàng chạm tay là lựa chọn xứng đáng.
Nhưng chạm tay không tự động tốt hơn. Thợ non tay đục ra rồng méo, lá thô, còn kém hàng máy làm cẩn thận rồi sửa tay. Điều nên trả tiền là tay nghề thể hiện ra ở món đồ, không phải chữ "chạm tay" trên phiếu.
Với gia đình ngân sách vừa phải, một bàn thờ dáng chuẩn, gỗ sấy kỹ, chạm máy sạch sẽ, ít hoa văn thường bền và dễ giữ hơn một bàn thờ chạm tay kín mặt nhưng gỗ vội. Muốn xem thêm mẫu đồ thờ, tượng có mô tả chất liệu rõ ràng có thể tham khảo vatpham.com hoặc vatphamphongthuy.com.
Câu hỏi thường gặp
Hàng máy kết hợp tay là gì?
Là hàng được máy CNC phá thô hình khối, sau đó thợ dùng đục sửa lại các chi tiết như mắt, vảy, gân lá, góc trong. Hàng này nhanh hơn chạm tay hoàn toàn, có hồn hơn chạm máy đơn thuần, giá thường nằm giữa hai loại.
Làm sao biết chạm lộng là tay hay máy khi không lật được mặt sau?
Soi đèn vào thành lỗ xuyên: thành thẳng đứng, đều, góc bo tròn thường là máy; thành vát, có chỗ đục lẹm vào trong là tay. Nhìn chi tiết phía sau qua lỗ xuyên xem có được tạo hình hay chỉ là mặt phẳng.
Chạm máy có kém bền hơn chạm tay không?
Độ bền phụ thuộc gỗ và lớp hoàn thiện nhiều hơn là cách chạm. Chi tiết chạm quá mảnh, dù tay hay máy, đều dễ gãy khi lau. Điều cần tránh là hàng máy chạy vội để lại xơ gỗ, vì chỗ xơ bám bụi và dễ bong sơn.
Có nên chọn bàn thờ chạm rồng cho nhà thường không?
Rồng là đồ án phổ biến trên đồ thờ, nhiều gia đình chọn. Có nhà thích hoa sen, tứ quý hay mây nước cho nhẹ nhàng. Không có quy định nào ràng buộc; chọn theo sở thích và hỏi ý người lớn trong nhà.
Người bán nói hàng chạm tay mà hoa văn giống hệt nhau thì xử lý sao?
Hỏi lại cụ thể phần nào chạm tay, phần nào máy, đề nghị ghi rõ trên phiếu. Nếu người bán vẫn khẳng định chạm tay toàn bộ dù các dấu hiệu chỉ về chạm máy, nên cân nhắc mua ở nơi khác hoặc trả giá theo đúng loại hàng.
Hoa văn chạm sâu có khó lau không?
Có. Khe càng sâu càng bám bụi và khói. Dùng chổi lông mềm hoặc cọ vẽ to phủi theo chiều hoa văn mỗi tuần; định kỳ dùng máy thổi bụi cầm tay ở chế độ nhẹ. Tránh chà khăn ướt vào khe chạm.