Theo tập quán phổ biến, thắp hương gia tiên dùng số nén lẻ: ngày thường nhiều nhà thắp một hoặc ba nén, mùng một, ngày rằm, ngày giỗ thường thắp ba nén cho mỗi bát hương. Trình tự quen thuộc là thắp đèn hoặc nến trước, rót nước, rồi mới thắp hương, cắm hương ngay ngắn và vái; tắt nến trước khi rời đi nếu không có người trông.
Mỗi nhà, mỗi vùng có thể khác ở số nén, số lần vái, lời khấn; không có cách nào là duy nhất đúng. Bài này giải thích các nếp thường gặp để người lần đầu tự thắp hương hiểu được, kèm phần đèn, nến trên bàn thờ dùng thế nào, và những thói quen giữ an toàn mà nhiều gia đình bỏ qua.
Vì sao thắp hương và điều cốt lõi
Thắp hương là cách người Việt bày tỏ lòng tưởng nhớ với tổ tiên và người đã khuất, và với các vị được thờ trong nhà. Khói hương, ánh đèn, chén nước sạch trên bàn thờ là những dấu hiệu quen thuộc của một gia đình còn giữ nếp. Nguồn gốc và ý nghĩa sâu hơn của tục thờ cúng tổ tiên là chủ đề riêng; ở đây tập trung vào việc làm hằng ngày.
Điều cốt lõi mà người lớn hay dặn là lòng thành và sự sạch sẽ: rửa tay trước khi thắp hương, ăn mặc gọn gàng, bàn thờ được lau sạch, nước thay mới. Số nén hương hay số lần vái là phần hình thức, mỗi nhà một nếp; không ai trách người con thắp sai một nén nhưng ai cũng thấy một bàn thờ bụi bặm, chén nước đóng cặn.
Người lần đầu tự thắp hương, ví dụ con cháu đi làm xa thay bố mẹ giữ bàn thờ, thường lo làm sai. Cách tốt nhất là hỏi người lớn trong nhà một lần cho rõ nếp nhà mình, ghi lại trên điện thoại, rồi làm đều đặn.
Những điều nên hỏi gồm: nhà thờ mấy bát hương, mỗi bát thờ ai; ngày thường có thắp hương không hay chỉ mùng một, ngày rằm; thắp mấy nén; có thay nước hằng ngày không; ngày giỗ của từng cụ là ngày nào theo âm lịch. Năm câu hỏi đó đủ để một người trẻ tự giữ bàn thờ suốt cả năm mà không lúng túng.
Thắp mấy nén, khi nào: các nếp thường gặp
Bảng dưới tổng hợp những cách làm phổ biến; nhà bạn có thể khác:
| Dịp | Số nén thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ngày thường | Một nén hoặc ba nén | Nhiều nhà thắp buổi sáng hoặc buổi tối; có nhà chỉ thắp ngày rằm, mùng một |
| Mùng một, ngày rằm | Ba nén cho mỗi bát hương | Thường kèm thay nước, thay hoa, có nhà cúng hoa quả |
| Ngày giỗ, ngày Tết | Ba nén, có nhà năm hoặc nhiều hơn theo lệ | Con cháu lần lượt thắp, mỗi người một hoặc ba nén |
| Khi có việc báo cáo gia tiên | Ba nén | Ví dụ đi xa, cưới hỏi, sinh con, chuyển nhà |
| Thờ Phật | Một hoặc ba nén | Theo lệ nhà chùa nơi gia đình quen |
Con số lẻ được nhiều nhà ưa vì theo quan niệm dân gian số lẻ thuộc dương. Một số gia đình không câu nệ số nén, chỉ giữ đều đặn việc thắp hương. Khi gia đình có nhiều người cùng thắp, như ngày giỗ, có nhà quy định mỗi người chỉ thắp một nén để bát hương không quá dày, tránh bốc cháy.
Trình tự thắp hương quen thuộc
Trình tự dưới đây là cách làm phổ biến của nhiều gia đình; chi tiết có thể điều chỉnh theo nếp nhà:
- Rửa tay, ăn mặc gọn gàng; lau qua mặt bàn thờ nếu có bụi.
- Thay nước trong chén thờ, đặt hoa quả hoặc lễ vật nếu có.
- Bật đèn thờ hoặc thắp nến hai bên trước; nhiều nhà mồi lửa hương từ ngọn nến hay đèn dầu.
- Thắp hương, chờ lửa bén đều, phẩy nhẹ tay cho tắt ngọn lửa, không thổi bằng miệng theo tập quán.
- Cầm hương ngang tầm trán, vái theo nếp nhà, thường ba vái, khấn thầm hoặc khấn nhỏ.
- Cắm hương thẳng, ở giữa bát, sâu vừa đủ để không nghiêng đổ.
- Đứng lặng một lúc, vái thêm rồi lui ra; nếu không có người trông, tắt nến trước khi rời phòng.
Về lời khấn, ngày thường nhiều người khấn nôm bằng lời giản dị: xưng tên, nêu ngày, thưa với gia tiên chuyện trong nhà. Văn khấn theo từng dịp lễ có hướng dẫn riêng.
Nến, đèn trên bàn thờ: dùng gì và thắp khi nào
Đèn và nến tượng trưng cho ánh sáng trên bàn thờ. Hầu hết bàn thờ có một đôi đèn hoặc đôi chân nến hai bên. Nhiều gia đình bật đèn khi thắp hương, ngày rằm, mùng một, ngày giỗ; có nhà để đèn sáng suốt ngày đêm.
Đèn điện cho ngày thường, nến cho ngày lễ. Đèn thờ điện an toàn hơn để lâu; nến và đèn dầu cho không khí ấm cúng hơn vào dịp lễ khi có người ở nhà. Cách kết hợp này phổ biến ở nhà phố và chung cư.
Thắp nến trước, tắt nến sau. Nến được thắp đầu tiên để mồi hương, và là thứ cuối cùng phải kiểm trước khi rời phòng thờ. Nến cháy hết khi không ai trông là nguồn cháy thường gặp.
Đèn dầu cần trông nom. Đèn dầu lạc hoặc dầu thắp thờ cho ánh lửa đẹp nhưng phải canh bấc, châm dầu, giữ thông gió; không đặt gần rèm, hoành phi, giấy tiền.
Đèn hẹn giờ cho nhà ít người ở. Ổ cắm hẹn giờ giúp đèn thờ tự sáng vào buổi tối và tắt lúc khuya, hợp với gia đình đi làm cả ngày hoặc nhà chỉ có người già. Chọn ổ chất lượng tốt, cắm trực tiếp vào ổ tường, không nối qua nhiều tầng dây.
Cắm hương và chăm bát hương sau khi thắp
Cắm hương vào giữa bát, thẳng đứng, sâu vừa đủ để que đứng vững, thường khoảng một đốt ngón tay vào lớp tro. Cắm quá nông thì gió nhẹ cũng làm hương nghiêng đổ, cắm quá sâu thì phần chân dồn chặt, lần sau khó cắm. Khi thắp nhiều nén cùng lúc, nhiều người cắm thành một chụm hơi tách nhau để que không cháy dính vào nhau.
Sau mỗi lần thắp, tàn hương rơi xuống mặt tro và quanh bát. Lau nhẹ phần tàn rơi ra mặt bàn khi hương đã tắt hẳn, không lau khi tàn còn nóng. Tàn trong bát có thể để tự nhiên; có nhà dùng chiếc đũa sạch hay que nhỏ gạt nhẹ cho phẳng mặt tro vào dịp mùng một, ngày rằm.
Chân hương, tức phần lõi tre còn lại, tích dần theo tháng. Bát hương dày chân hương trông rậm và dễ bắt lửa, nên nhiều nhà rút tỉa định kỳ, giữ lại vài chân theo nếp nhà. Việc rút chân hương thường làm vào dịp cuối năm và có hướng dẫn riêng; điều nên nhớ ở đây là đừng để bát quá dày rồi mới xử lý.
Con cháu ở xa: nhờ người thắp hương và giữ nếp
Nhiều gia đình bây giờ có con cái đi làm, đi học xa, bố mẹ già yếu hoặc đã mất, căn nhà có bàn thờ ít người ở. Việc thắp hương lúc đó thường được nhờ một người họ hàng gần, hàng xóm thân, hoặc người trông nhà. Theo tập quán, nhờ người khác thắp hương thay vào ngày thường là chuyện bình thường; ngày giỗ, ngày Tết thì con cháu cố gắng về.
Khi nhờ, hãy dặn rõ nếp nhà: thắp mấy nén, ngày nào, thay nước khi nào, tắt nến trước khi về. Để sẵn hương, nến, bật lửa ở chỗ dễ lấy, đèn thờ điện thay cho nến, và tốt nhất có một ổ cắm hẹn giờ cho đèn thờ để người được nhờ không phải lo chuyện bật tắt.
Người ở xa có thể giữ nếp bằng cách lập một bàn thờ nhỏ ở nơi mình ở, thắp hương vào mùng một, ngày rằm, ngày giỗ. Đây là lựa chọn của nhiều người đi làm ăn xa; mỗi gia đình bàn với nhau để thống nhất, tránh trường hợp có người thấy chưa phải.
Khói hương: thắp ít mà đều, thông gió hợp lý
Khói hương là phần không thể thiếu của việc thắp hương, nhưng trong nhà ở hiện đại kín cửa, thắp nhiều và liên tục có thể làm không khí ngột ngạt, ám trần ám tường, khó chịu cho người già có bệnh hô hấp và trẻ nhỏ. Chuyện thành phần que hương, chọn hương ít khói là chủ đề riêng; ở đây chỉ nói về cách thắp.
Nhiều gia đình giữ nếp bằng cách thắp ít nén mà đều đặn, mở hé cửa sổ hoặc bật quạt hút khi thắp, và không đóng kín cửa phòng thờ ngay sau khi thắp. Ngày giỗ đông người, có thể quy định mỗi người một nén, cắm hương xong thì ra ngoài sinh hoạt, không ngồi lâu trong phòng thờ kín.
Hương vòng cháy nhiều giờ được một số nhà dùng ngày Tết; loại này cần treo hoặc đặt trên giá chuyên dụng, xa vật dễ cháy, và tuyệt đối không để cháy khi cả nhà đi vắng.
An toàn cháy khi thắp hương: những thói quen nên giữ
Các vụ cháy bàn thờ thường bắt đầu từ chuyện nhỏ. Mấy thói quen dưới đây giúp phòng phần lớn trường hợp:
- Không để hương, nến, đèn dầu cháy khi trong nhà không còn ai; đi vắng thì dùng đèn điện.
- Giữ khoảng cách giữa hương nến với rèm, hoa giả, giấy tiền, hoành phi, dây trang trí.
- Rút bớt chân hương khi bát quá dày, vì chân hương khô dồn lại dễ bắt lửa từ que hương mới.
- Không cắm hương nghiêng về phía ảnh thờ, rèm, hoa.
- Đặt nến trên đĩa hoặc chân nến có khay hứng sáp, không đặt trực tiếp lên mặt gỗ.
- Để một bình chữa cháy nhỏ ở gần phòng thờ, cả nhà biết cách dùng.
- Trẻ nhỏ không được tự thắp hương, nghịch bật lửa; cất bật lửa trong ngăn kéo.
Ở nhà ống nhiều tầng, phòng thờ thường trên cùng, xa nơi mọi người sinh hoạt; một đầu báo khói dùng pin đặt trong phòng thờ là khoản nhỏ mà hữu ích. Thử nút kiểm của thiết bị vài tháng một lần và thay pin khi máy báo yếu.
Câu hỏi thường gặp
Thắp hương buổi tối có được không?
Được. Nhiều gia đình thắp hương buổi sáng sớm, nhiều gia đình thắp buổi tối khi cả nhà đã về đông đủ. Tập quán chỉ coi trọng sự đều đặn và trang nghiêm, không có quy định giờ chung cho mọi nhà.
Hương tắt giữa chừng có sao không?
Que hương tắt giữa chừng thường do ẩm, do gió hoặc do que hương kém. Nhiều người thắp lại nén khác, không cần lo lắng. Nếu hương hay tắt, xem lại chỗ cất hương có ẩm không và luồng gió quanh bàn thờ.
Có nên thổi tắt ngọn lửa trên que hương không?
Theo tập quán phổ biến, người ta phẩy nhẹ tay hoặc lắc nhẹ que hương để tắt ngọn lửa, tránh thổi bằng miệng. Về mặt an toàn, chỉ cần chắc chắn ngọn lửa đã tắt, đầu hương chỉ còn đỏ âm ỉ trước khi cắm.
Một người thắp cho cả ba bát hương thì làm thế nào?
Nhiều nhà thắp ba nén cho mỗi bát, tức chín nén; có nhà thắp ba nén rồi cắm một nén vào mỗi bát. Hỏi người lớn trong nhà xem nếp nhà mình thế nào và giữ đều đặn theo cách đó.
Đèn thờ có cần bật suốt ngày đêm không?
Tuỳ nhà. Có gia đình để đèn thờ sáng liên tục, có gia đình chỉ bật khi thắp hương và ngày lễ. Nếu bật liên tục, dùng đèn điện LED ít toả nhiệt, ổ cắm và dây chắc chắn; không để nến hay đèn dầu cháy qua đêm.
Phụ nữ đang mang thai có nên thắp hương không?
Đây là chuyện quan niệm của từng gia đình. Về sức khoẻ, người mang thai nên tránh ở lâu trong phòng kín nhiều khói hương; có thể thắp một nén, mở thoáng cửa rồi ra ngoài. Nếu có bệnh về hô hấp, hỏi ý kiến bác sĩ.