Số bát hương trên bàn thờ gia tiên tuỳ nếp mỗi nhà: phổ biến là một bát cho gia đình nhỏ, ba bát ở nhiều gia đình miền Bắc (thần linh hoặc Phật ở giữa, gia tiên một bên, bà cô ông mãnh một bên), có nhà năm bát. Bát giữa thường to hơn hoặc được kê cao hơn một chút; các bát đặt thẳng hàng, cân hai bên, ở vị trí trung tâm của bàn thờ.
Chuyện bát nào đặt bên nào, thờ ai, mỗi vùng mỗi họ một cách hiểu, và đây là chỗ không nên tự quyết theo một bài trên mạng. Bài này giải thích các nếp phổ biến để bạn hiểu khi nghe người lớn nói, cách chọn cỡ bát theo bàn thờ, và các chi tiết thực tế như kê đế, khoảng cách với đèn nến. Còn chuyện đặt bàn thờ ở đâu trong nhà là một chuyên đề riêng.
Một bát, ba bát hay năm bát: các nếp thường gặp
Gia đình trẻ ra ở riêng, căn hộ nhỏ, thường lập một bát hương chung để thờ gia tiên. Đây là cách làm phổ biến và gọn, nhất là khi gia đình chưa phải là nơi giữ việc thờ chính của dòng họ; nhà trưởng ở quê vẫn giữ bàn thờ đầy đủ.
Nhiều gia đình miền Bắc thờ ba bát hương. Theo cách giải thích hay gặp, bát ở giữa thờ thần linh, thổ công hoặc các vị cai quản trong nhà; một bát bên cạnh thờ gia tiên nội ngoại; bát còn lại thờ bà cô, ông mãnh, tức những người trong họ mất sớm khi chưa lập gia đình. Gia đình có thờ Phật thường để Phật ở một cấp cao hơn hoặc ban riêng.
Có nhà thờ năm bát, thêm bát thờ bên ngoại riêng hoặc thờ các vị khác theo truyền thống của họ. Miền Trung và miền Nam cũng có những cách sắp riêng, có nơi một bát cho mỗi ban thờ tách rời. Không có cách nào là chuẩn duy nhất. Khi lập bàn thờ mới, điều quan trọng nhất là hỏi người lớn trong họ, xem bàn thờ nhà ông bà đang đặt thế nào để theo cho thống nhất.
Bát nào bên nào: vì sao nên hỏi người lớn thay vì tra mạng
Mỗi nơi một cách tính trái phải. Có nơi tính bên trái, bên phải theo hướng nhìn từ trong bàn thờ ra, có nơi tính theo người đứng vái nhìn vào. Cùng một câu "gia tiên bên trái" nhưng hai người có thể đặt ngược nhau.
Mỗi họ một nếp truyền lại. Nhà thờ họ, nhà ông bà đã đặt theo một cách nhiều chục năm; con cháu lập bàn thờ mới thường theo đúng cách đó để khi về quê, lên phố đều thấy quen.
Bàn thờ có thờ Phật thay đổi bố cục. Nhà thờ Phật trên cùng bàn thờ thường dành cấp cao nhất cho Phật, khi đó bát giữa của cấp dưới có ý nghĩa khác so với nhà không thờ Phật.
Đã đặt rồi thì không nên tự ý xoay đổi. Theo tập quán phổ biến, bát hương đã bốc và an vị thì hạn chế dịch chuyển, xoay hướng. Nếu nhận ra cách đặt chưa đúng nếp nhà, hỏi người lớn và làm theo cách gia đình thấy phải, có nhà làm một lễ nhỏ trước khi chỉnh.
Chọn cỡ bát theo bàn thờ
Cỡ bát hương thường được gọi theo đường kính miệng bát. Bảng dưới nêu cách nghĩ về tỷ lệ; con số cụ thể nên đo trên bàn thờ thật:
| Trường hợp | Gợi ý cỡ | Lý do |
|---|---|---|
| Bàn thờ treo, kệ thờ căn hộ | Bát nhỏ, vừa mặt kệ | Kệ nông, tải trọng hạn chế; bát to dễ chạm mép |
| Bàn thờ đứng, tủ thờ một bát | Bát vừa, cân với ảnh thờ phía sau | Bát quá to che ảnh, quá nhỏ lọt thỏm giữa đèn nến |
| Ba bát trên một mặt bàn | Bát giữa to hơn hai bên một cỡ, hoặc cùng cỡ nhưng kê đế cao hơn | Tạo điểm nhấn trung tâm theo tập quán |
| Ban thờ Phật riêng | Theo cỡ tượng hoặc ảnh Phật | Bát cân với tượng, không lấn chân tượng |
| Gian thờ lớn, nhà thờ họ | Bát lớn, thành dày | Nhiều người cùng cắm hương ngày giỗ, cần miệng rộng |
Cách kiểm nhanh: đặt bát lên bàn cùng ảnh thờ, đứng ở chỗ vái nhìn vào. Bát không nên che mặt người trong ảnh, và chân hương cắm vào không nên vươn lên chạm khung ảnh khi hương cháy dở.
Chất liệu và men của bát sứ, cách kiểm vết nứt khi mua là chủ đề có hướng dẫn riêng; ở đây chỉ bàn chuyện cỡ và bố cục.
Cao thấp, trước sau: kê đế, khoảng cách với ảnh thờ và đèn
Ở nhà thờ ba bát, bát giữa thường được kê cao hơn hai bên bằng một chiếc đế gỗ hoặc đế sứ, hoặc chọn bát to hơn để nổi lên. Đế kê nên vững, mặt đế rộng hơn đáy bát, không trơn. Đế gỗ đặt dưới bát có tro nóng lâu ngày có thể cháy xém, nên có nhà lót thêm miếng sứ hoặc đồng mỏng.
Theo chiều sâu, bát hương thường nằm ở hàng giữa của mặt bàn: phía sau là ảnh thờ hoặc bài vị, phía trước là đèn, nến, chén nước, đĩa quả. Khoảng cách giữa bát và ảnh thờ cần đủ để khói hương không phả thẳng vào mặt kính ảnh, vì kính ám khói rất nhanh.
Theo chiều ngang, các bát cách nhau đủ để cắm hương không chạm nhau và tàn hương bát này không rơi sang bát kia. Đèn và nến đặt hai bên ngoài cùng, không sát bát hương, để que hương nghiêng không chạm vào ngọn lửa. Những khoảng hở nhỏ này là điều nhiều bàn thờ chật chội hay thiếu, và cũng là nguyên nhân của tàn hương rơi cháy xém mặt bàn.
Bát hương ở bàn thờ hai cấp, bàn thờ treo và tủ thờ thấp
Bàn thờ hai cấp thường đặt bát hương ở cấp sau, cao hơn, cùng ảnh thờ; cấp trước để đèn, hoa, chén nước. Cách này giúp bát hương nổi lên mà không cần kê đế, và người đứng vái nhìn thấy rõ cả ảnh lẫn bát. Điều cần chú ý là cấp sau thường hẹp, nên chọn bát có đường kính vừa với chiều sâu cấp, chừa khoảng để cắm hương không chạm ảnh.
Bàn thờ treo trong căn hộ nông và chịu tải hạn chế. Bát hương sứ có tro khá nặng, nên chọn bát cỡ nhỏ đến vừa, đặt chính giữa kệ để tải dồn đều. Thờ ba bát trên một kệ treo hẹp thường chật chội; có gia đình chọn kệ dài hơn, có gia đình theo người lớn trong họ thờ một bát chung.
Tủ thờ thấp kiểu hiện đại có mặt tủ ngang tầm hông, bát hương đặt trực tiếp lên mặt tủ có khi hơi thấp so với tầm mắt người đứng. Nhiều nhà kê một bục gỗ nhỏ phía sau mặt tủ để nâng bát hương và ảnh thờ lên, phía trước vẫn đặt đèn, hoa như thường. Bục kê cần chắc, rộng, không trơn trượt.
Bát hương ở các ban thờ khác trong nhà
Ngoài bàn thờ gia tiên, nhiều nhà còn những ban thờ khác, mỗi ban một bát hương riêng. Dưới đây là cách hiểu phổ biến để bạn khỏi lẫn:
- Ban thờ Phật: bát hương đặt trước tượng hoặc ảnh Phật, cỡ cân với tượng; nhiều nhà thờ chay ở ban này.
- Bàn thờ Thần Tài, Thổ Địa: thường đặt sát sàn ở cửa hàng hoặc nhà, có bát hương riêng nhỏ hơn bát gia tiên.
- Ông Công ông Táo: có nơi thờ ở bếp với một bát hương nhỏ, có nơi thờ chung ở bát giữa của bàn thờ chính; tuỳ vùng.
- Thờ ngoài trời: một số nhà ở quê có cây hương hoặc bàn thờ ngoài sân thờ thần linh, bát hương thường bằng đá hoặc sứ dày chịu mưa nắng.
- Ban thờ riêng cho người mới mất: lập tạm trong thời gian để tang, sau đó nhập vào bát gia tiên theo tập quán.
Mỗi bát hương có đối tượng thờ riêng, nên khi bốc bát mới, thắp hương hay rút chân hương, người lớn thường dặn làm riêng cho từng bát, không đổ lẫn tro giữa các bát.
Những điều nhiều nhà giữ với bát hương
Dưới đây là những thói quen phổ biến, nêu theo tập quán để bạn biết, không phải luật lệ:
- Bát hương đã bốc thì hạn chế nhấc lên, xoay hay dời chỗ; khi lau dọn chỉ lau quanh và lau thành bát, không đổ tro.
- Tro trong bát giữ sạch, không để rác, giấy, que tăm, đầu lọc thuốc lá rơi vào.
- Chân hương được rút tỉa định kỳ, thường vào dịp cuối năm, giữ lại vài chân theo nếp nhà; việc này có hướng dẫn riêng.
- Không cắm hương vào bát đã có quá nhiều chân hương chen chúc, vì dễ bốc cháy.
- Mỗi bát thờ một đối tượng riêng, nên khi thắp hương nhiều nhà cắm đủ vào từng bát chứ không chỉ cắm bát giữa.
Mỗi gia đình giữ những điều trên ở mức khác nhau. Điều quan trọng hơn mọi nghi thức là bàn thờ sạch sẽ, bát hương gọn gàng và người thắp hương làm việc đó với lòng thành.
Khi chuyển nhà hoặc gộp bàn thờ
Chuyển nhà là lúc nhiều người băn khoăn nhất về bát hương: mang theo hay bốc bát mới, đặt bao nhiêu bát ở nhà mới. Theo tập quán phổ biến, nhiều gia đình mang bát hương cũ theo, làm lễ báo trước khi chuyển và lễ an vị ở nhà mới; có gia đình bốc bát mới ở nhà mới, còn bát cũ xử lý theo cách người lớn trong họ chỉ dẫn.
Khi hai anh em gộp việc thờ cúng về một nhà, hoặc khi bố mẹ già chuyển về ở với con, có thể xảy ra chuyện hai bàn thờ có cùng bát hương gia tiên. Cách giải quyết mỗi nhà một khác, có nơi làm lễ hợp bát hương, có nơi giữ một bàn chính và một bàn phụ. Đây là việc nên bàn trong gia đình, hỏi người hiểu lễ trong họ hoặc nhà chùa quen.
Về mặt thực tế, khi vận chuyển bát hương, nhiều nhà bọc kín miệng bát bằng giấy đỏ hoặc vải sạch, đặt trong thùng có chèn, một người ôm trên tay thay vì để chung với đồ đạc khác. Tro trong bát nặng, bát sứ dễ vỡ, nên cẩn thận hơn mọi thứ khác trong chuyến chuyển nhà.
Câu hỏi thường gặp
Nhà mới ra ở riêng có cần thờ ba bát hương không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình trẻ thờ một bát gia tiên, nhà trưởng ở quê vẫn giữ việc thờ chính. Nếu muốn thờ đủ ba bát theo nếp nhà, hỏi người lớn trong họ cách đặt để thống nhất với bàn thờ ở quê.
Bát hương giữa có bắt buộc phải to hơn hai bên không?
Không bắt buộc, nhưng nhiều nhà làm vậy để bát giữa nổi lên theo tập quán. Có thể chọn ba bát cùng cỡ rồi kê đế cho bát giữa cao hơn một chút; điều quan trọng là cân đối và vững.
Thờ cả Phật và gia tiên trên một bàn thì đặt bát hương thế nào?
Phổ biến là để Phật ở cấp cao nhất, có bát hương riêng trước tượng hoặc ảnh Phật, gia tiên ở cấp dưới với bát hương của gia tiên. Mỗi nhà một cách, nên hỏi nhà chùa quen hoặc người lớn trong họ.
Bát hương bị đặt lệch nếp nhà thì có cần làm lại không?
Nhiều gia đình khi nhận ra đặt chưa đúng nếp sẽ hỏi người lớn và chỉnh lại, có nhà làm một lễ nhỏ trước khi dời. Không cần lo lắng; điều cốt yếu là sửa cho phải lẽ theo nếp gia đình.
Có nên dùng đế gỗ để kê bát hương không?
Có thể, miễn đế vững, rộng hơn đáy bát và không bị nhiệt làm xém. Nhiều nhà lót thêm một miếng sứ hoặc đồng mỏng giữa đáy bát và đế gỗ, nhất là bát hay cắm nhiều hương.
Mấy bát hương cách nhau bao xa là vừa?
Không có con số chung. Đủ để hương cắm ở bát này không chạm hương bát bên cạnh, tàn hương không rơi sang nhau, và tay người cắm hương không phải luồn qua ngọn nến. Thử cắm hương thật rồi chỉnh là cách chắc nhất.