Vàng mã là tên gọi chung cho các đồ làm bằng giấy dùng trong lễ cúng rồi đem hoá: nhóm tiền vàng (giấy có dán nhũ vàng, bạc, các xấp vàng hoa), nhóm quần áo, mũ, hia giấy, và nhóm đồ mã mô phỏng vật dụng. Mỗi nhóm thường gắn với những dịp nhất định; không phải lễ nào cũng cần đủ cả ba.
Người mới lập bàn thờ hay bối rối khi đứng trước quầy hàng mã với hàng chục loại giấy, hàng chục kiểu đóng gói. Bài này gọi tên từng nhóm, nói nhóm nào thường dùng khi nào, và những điểm nhìn chất lượng giấy để mua gọn, đủ dùng. Tên gọi khác nhau theo vùng; chỗ nào nhà bạn gọi khác thì cứ theo cách gọi quen.
Nhóm tiền vàng: phần cơ bản nhất
Tiền vàng giấy bản. Là xấp giấy bản hoặc giấy dó mỏng, mỗi tờ có dán miếng giấy nhũ vàng hoặc bạc ở giữa. Đây là loại truyền thống ở miền Bắc, dùng cho thần linh và gia tiên trong rằm, mùng một, giỗ, Tết.
Vàng hoa, vàng thoi. Là giấy in hoa văn, có khi gấp thành hình thoi vàng, thỏi bạc. Nhiều nhà dùng vàng hoa cho lễ lớn hơn ngày thường. Đây là cách gọi theo hình dáng, mỗi vùng có kiểu riêng.
Giấy tiền vàng bạc khổ nhỏ. Phổ biến ở miền Nam: xấp giấy vàng, giấy bạc vuông nhỏ, có khi in hoa văn. Dùng trong cúng ông bà, cúng Thổ địa, cúng cô hồn ở cửa hàng.
Tiền in mệnh giá. Là loại in giống tiền giấy hiện đại, có mệnh giá rất lớn. Loại này xuất hiện muộn; nhiều người lớn tuổi không dùng và nhiều nhà chùa khuyên không dùng. Có hay không là lựa chọn của từng nhà.
Tiền vàng của thần linh và của gia tiên. Một số cửa hàng chia sẵn hai loại, khác nhau về màu, khổ giấy hay cách gói. Không phải nơi nào cũng chia; nếu nhà bạn không chia thì cứ dùng chung.
Nhóm quần áo, mũ, hia giấy
Quần áo giấy thường là bộ áo dài, quần, khăn hoặc mũ gấp phẳng, đóng theo bộ nam, bộ nữ, có khi có bộ cho trẻ nhỏ. Nhiều gia đình sắm quần áo giấy cho gia tiên vào dịp Tết, rằm tháng Bảy và ngày giỗ, đặc biệt giỗ đầu. Ý nghĩa gần với việc may áo mới cho ông bà khi còn sống.
Mũ, áo, hia ông Công ông Táo là bộ riêng, chỉ dùng ngày 23 tháng Chạp: hai mũ ông có cánh chuồn, một mũ bà không cánh, kèm áo và hia. Không dùng bộ này cho lễ khác.
Trong lễ cúng chúng sinh rằm tháng Bảy, nhiều nhà có thêm quần áo giấy nhiều màu, khổ nhỏ, đóng thành xấp, gọi theo vùng là áo chúng sinh hay quần áo cô hồn. Loại này khác với quần áo giấy cho gia tiên và thường không để chung.
Khi chọn, nhìn giấy có dày đều không, màu có loang khi chạm tay ẩm không. Đồ quá nhiều kim tuyến, nhũ nhựa khó cháy và nhiều khói hơn.
Số bộ quần áo giấy cũng là chuyện nhà nào biết nhà nấy. Có nhà sắm cho từng cụ trong ba đời gần nhất, có nhà chỉ một bộ nam một bộ nữ tượng trưng cho cả gia tiên. Không có con số chuẩn; hỏi người lớn trong nhà rồi giữ đều đặn qua các năm là được.
Đồ mã: từ đồ truyền thống đến đồ kiểu mới
Đồ mã là nhóm mô phỏng vật dụng bằng giấy dán trên khung tre hoặc nhựa. Mức độ dùng khác nhau rất nhiều giữa các nhà:
| Loại | Thường gặp ở dịp | Lưu ý khi hoá |
|---|---|---|
| Ngựa giấy, voi giấy | Lễ ở đền, phủ, một số giỗ đầu | Khung tre lớn, cần chỗ hoá rộng |
| Nhà giấy | Giỗ đầu, giỗ hết ở một số vùng | Cồng kềnh, nhiều khói, hỏi trước nơi hoá |
| Hình nhân thế mạng | Một số lễ ở đền phủ theo tập quán riêng | Nhiều nơi khuyến khích bỏ, nhà chùa không dùng |
| Xe, điện thoại, đồ gia dụng giấy | Giỗ, Tết, rằm tháng Bảy ở một số nhà | Nhiều nhựa, khó cháy hết |
| Hòm, rương giấy | Đựng tiền vàng, quần áo giấy dịp lớn | Dễ cháy nhưng nhiều keo dán |
Đồ mã lớn và đồ mã kiểu mới là phần tốn kém nhất, khó hoá nhất và cũng là phần nhiều gia đình đã bỏ. Nếu nhà bạn không có nếp dùng, không cần thêm vào.
Ở đền, phủ, nhiều ban quản lý hiện chỉ cho hoá ở lò tập trung, có nơi không nhận đồ mã lớn. Hỏi trước nếu định mang đến.
Những thứ hay bị nhầm là vàng mã
Một số món bày cạnh hàng mã nhưng không phải vàng mã, không cần hoá:
- Hương, nến, trầu cau, rượu, nước. Là lễ vật dâng cúng. Hương, nến cháy trên bàn thờ; trầu cau, rượu sau lễ hạ xuống.
- Hoa giả, đèn lồng giấy trang trí. Là đồ trang trí bàn thờ, dùng lâu, không đốt.
- Câu đối giấy, tranh Tết, cuốn thư giấy. Là đồ trang trí dịp Tết, cất cho năm sau hoặc bỏ cùng rác khi hỏng.
- Sớ, bùa, lá trấn. Thuộc các nghi thức riêng ở đền, chùa, phủ; trang này không bàn và không hướng dẫn tự viết.
- Đồ lễ mặn, đồ chay, bánh kẹo. Là lễ vật, sau lễ thụ lộc, không hoá.
Phân biệt rõ giúp tránh đốt nhầm đồ trang trí đắt tiền, và tránh mang vàng mã đặt vào nơi không dùng như ban Phật.
Khi dọn bàn thờ sau Tết, nhiều nhà gom chung mọi thứ bằng giấy để đốt cho nhanh. Tách ra một phút trước khi mang đi hoá: đồ trang trí còn tốt thì cất, phần hỏng bỏ theo rác, chỉ vàng mã mới mang ra thùng hoá.
Nhìn chất lượng giấy khi mua
Vàng mã là đồ đốt, nên chất lượng không nằm ở vẻ bóng bẩy mà ở chỗ giấy khô, cháy nhanh, ít khói. Giấy bản, giấy dó mỏng cháy gọn; giấy dày, giấy tráng nhựa, giấy có nhiều nhũ kim tuyến cháy chậm, bốc khói, để lại vụn kim loại mỏng trong tro.
Khi mua, cầm thử xấp giấy: nếu thấy ẩm, dính, mùi mốc thì không mua. Xem lớp nhũ có bong tróc không, màu in có lem không. Xấp đóng gói kín bằng nilon thường giữ khô tốt hơn xấp buộc dây để trần.
Với quần áo giấy, chọn loại giấy mỏng, màu nhuộm không quá đậm. Màu đậm thường dùng nhiều mực, khi cháy khói đậm hơn. Với đồ mã có khung, xem khung là tre hay nhựa; khung tre cháy hết, khung nhựa chảy dính.
Giá vàng mã chênh nhau do khổ giấy, loại giấy, độ dày, lượng nhũ và mức độ thủ công. Không cần chọn loại đắt nhất; loại giấy gọn, cháy sạch thường lại là loại tiện nhất.
Mua vàng mã online và qua livestream
Vàng mã giờ được bán nhiều trên các sàn và qua livestream, có khi kèm cả mâm lễ, hoa quả. Tiện ở chỗ giao tận nhà, không phải chen chợ Tết. Nhưng ảnh trên mạng thường được chụp đẹp hơn thật, và "combo" thường có nhiều món nhà bạn không cần.
Trước khi đặt, đọc kỹ danh sách từng món trong gói, kích thước, số lượng tờ trong mỗi xấp. Nhìn ảnh thật do người mua trước chụp nếu có. Hỏi người bán giấy loại gì, có kim tuyến nhựa không, đóng gói thế nào để không ẩm khi giao.
Đặt sớm vài ngày so với lễ, nhất là dịp 23 tháng Chạp và Tết, vì đơn hàng dồn có thể giao chậm. Khi nhận, mở ra kiểm ngay: xấp giấy khô, không mốc, đủ số lượng, đồ mã không bẹp gãy khung. Hàng lỗi chụp ảnh, nhắn người bán theo chính sách đổi trả của sàn.
Những lời chào kiểu "bộ này linh hơn", "đốt bộ này mới đủ" nên nghe với sự bình tĩnh. Vàng mã là đồ tượng trưng; chất lượng nằm ở giấy khô, cháy gọn, không nằm ở lời quảng cáo.
Vì sao cùng một xấp mà giá chênh nhau
Người mua hay ngạc nhiên khi hai xấp tiền vàng trông giống nhau mà giá khác hẳn. Chênh lệch thường đến từ mấy yếu tố cụ thể: khổ giấy và số tờ trong xấp, loại giấy (giấy bản, giấy dó thủ công hay giấy công nghiệp), lớp nhũ là giấy nhũ thật hay in màu vàng, và mức độ làm tay. Xấp nhiều tờ, giấy thủ công, nhũ dán từng tờ sẽ đắt hơn xấp in máy hàng loạt.
Với đồ mã, giá chênh nhiều hơn nữa: kích thước, khung tre hay khung nhựa, có trang trí kim tuyến, đèn nhựa hay không, làm tay hay làm khuôn. Một món đồ mã lớn có thể bằng cả năm tiền vàng của một gia đình nhỏ.
Cách mua hợp lý là biết nhà mình dùng gì, bao nhiêu, rồi chọn loại giấy gọn, cháy sạch trong tầm tiền. Giá cao không có nghĩa là "trọng" hơn trong mắt tập quán; người lớn tuổi thường quý sự đều đặn, gọn gàng hơn sự hoành tráng.
Gọi tên khác nhau giữa các vùng
Người miền Bắc quen gọi "vàng mã", "tiền vàng", "hoá vàng". Người miền Nam quen gọi "giấy tiền vàng bạc", "đốt giấy tiền", "đốt vàng bạc". Ở miền Trung có nơi gọi "giấy tiền", có nơi dùng cách gọi riêng cho từng loại đồ mã thủ công.
Cùng một món, kiểu đóng gói cũng khác: miền Bắc hay bó thành xấp dày buộc lạt, miền Nam hay đóng thành xấp nhỏ vuông vức, có thêm tờ giấy đỏ in hoa văn ở trên. Khi chuyển nơi ở hoặc về làm dâu, làm rể nơi khác, nhìn cách bà con xung quanh dùng, hỏi người lớn trong nhà, rồi điều chỉnh.
Ở các gia đình gốc Hoa tại Nam Bộ, giấy tiền còn có nhiều loại riêng theo từng vị thần, từng dịp, với tên gọi và cách gấp khác hẳn; người ngoài cộng đồng khó phân biệt. Nếu sống gần hoặc làm việc cùng các gia đình này, cứ hỏi trực tiếp, người lớn thường sẵn lòng giải thích.
Không có cách gọi nào đúng hơn cách nào. Khi đi mua, nói rõ dùng cho dịp gì (rằm, giỗ, Tết, ông Táo, cúng cô hồn) là người bán thường hiểu ngay và đưa đúng loại. Nếu người bán gợi ý thêm nhiều món, cứ hỏi lại món đó dùng làm gì và quyết định theo nếp nhà.
Câu hỏi thường gặp
Tiền vàng của thần linh và gia tiên có khác nhau không?
Một số nơi bán riêng hai loại, khác nhau về khổ giấy, màu hay cách gói; nhiều nơi không phân biệt. Nếu nhà bạn có nếp chia riêng thì giữ, không có thì dùng chung. Không có quy định thống nhất về chuyện này.
Có cần mua đủ cả ba nhóm tiền vàng, quần áo và đồ mã không?
Không. Ngày thường nhiều nhà chỉ dùng một ít tiền vàng. Quần áo giấy thường dành cho Tết, giỗ, rằm tháng Bảy. Đồ mã lớn là phần nhiều gia đình đã bỏ. Sắm theo dịp và theo nếp nhà là đủ.
Quần áo cúng chúng sinh có dùng cho gia tiên được không?
Theo tập quán, hai loại này tách riêng: quần áo chúng sinh khổ nhỏ, nhiều màu, dùng trong lễ cúng chúng sinh; quần áo cho gia tiên là bộ riêng. Nếu nhà không có nếp tách, hỏi người lớn trong họ để làm cho đúng ý gia đình.
Vàng mã có hạn sử dụng không?
Không có hạn ghi trên bao bì, nhưng giấy để lâu nơi ẩm sẽ mốc, dính, phai màu và cháy rất khói. Cất trong túi kín, hộp có nắp, nơi khô ráo thì dùng được lâu. Xấp đã mốc nặng nên bỏ.
Đồ mã hình nhân là gì, có nên dùng không?
Hình nhân là hình người bằng giấy dùng trong một số lễ ở đền, phủ theo tập quán riêng. Nhiều nhà chùa và ban quản lý di tích khuyên không dùng; việc dùng hay không thuộc nếp và quyết định của từng gia đình. Trang này không hướng dẫn nghi thức liên quan.
Mua vàng mã ở đâu thì tốt?
Nên mua ở chỗ quen, hàng khô, đóng gói kín, người bán hỏi rõ dùng cho dịp gì. Mua online thì xem kỹ ảnh thật, kích thước và thành phần đồ mã. Tránh các gói lớn trọn bộ khi không cần đủ các món bên trong.