Đốt vàng mã hôm nay nên nhìn bằng hai vế cùng lúc: đó là tập quán còn ý nghĩa với nhiều gia đình, và cũng là việc có chi phí, có khói bụi, có nguy cơ cháy, nên cần làm vừa đủ và đúng chỗ. Giữa hai cực "bỏ hết" và "càng nhiều càng tốt", phần lớn gia đình đang chọn con đường ở giữa.
Bài này đặt các lập luận lên bàn một cách công bằng: điều gì khiến người ta muốn giữ, điều gì khiến chính quyền, ban quản lý di tích, nhà chùa và nhiều gia đình khuyến khích giảm, và những cách cụ thể để mỗi nhà tự cân đối mà không phải tranh cãi.
Vế thứ nhất: vì sao nhiều nhà vẫn muốn giữ
Với người lớn tuổi, việc chuẩn bị xấp vàng, bộ áo giấy là một phần của nhịp năm: rằm tháng Chạp sắm đồ ông Táo, chiều ba mươi thắp hương, mùng ba hoá vàng. Thiếu đi một khâu, họ thấy năm cũ chưa khép lại. Đó là cảm giác thật, không nên coi nhẹ.
Tục còn mang giá trị gia đình. Nhiều người kể rằng kỷ niệm rõ nhất về ông bà là cảnh đứng quanh đống lửa hoá vàng, nghe kể về người đã khuất. Nghi thức là chất keo nối các thế hệ, và vàng mã là một mảnh nhỏ trong đó.
Ngoài ra, nghề làm vàng mã nuôi sống nhiều hộ gia đình ở các làng nghề, các phố buôn bán. Mọi thay đổi về tập quán đều chạm vào sinh kế của ai đó; điều này giải thích vì sao các vận động giảm đốt thường đi theo hướng "vừa đủ", "đúng nơi" hơn là cấm tuyệt đối trong đời sống gia đình.
Vế thứ hai: những lý do nên đốt vừa đủ
An toàn cháy nổ. Lửa hoá vàng gần nhà ống, dưới dây điện, cạnh xe máy, trong ngõ hẹp là nguy cơ rõ ràng. Tàn giấy bay theo gió có thể bén vào mái tôn, rèm, đống đồ khô. Ở chung cư, đốt trong căn hộ, ban công, hành lang là điều các toà nhà đều cấm.
Khói bụi và không khí. Giấy có phủ nhũ, in mực màu khi cháy tạo khói và tro mịn. Vào những ngày cao điểm như rằm tháng Bảy hay sau Tết, khói hoá vàng ở các khu phố đông dân góp phần làm không khí ngột ngạt, nhất là với người già, trẻ nhỏ và người có bệnh hô hấp.
Chi phí. Đồ mã lớn, đồ mã "đời mới" như nhà nhiều tầng, xe, điện thoại giấy có thể tốn khá nhiều. Với nhiều gia đình, khoản tiền ấy dành cho bữa cơm đoàn tụ, cho việc học của con, cho bố mẹ còn sống sẽ đúng ý người đã khuất hơn.
Rác và tro. Tro đổ xuống cống, xuống hồ gây tắc và bẩn nước. Đồ mã có khung tre, nan nhựa, dây kim tuyến không cháy hết, thành rác khó xử lý.
Nơi thờ tự đông người. Ở di tích, lễ hội, việc đốt nhiều ở một chỗ dễ gây cháy, khói, chen lấn. Đây là lý do nhiều ban quản lý bố trí lò hoá tập trung hoặc vận động khách không mang vàng mã vào.
Quy định và vận động: hiểu đúng tinh thần, không cần nhớ số hiệu
Những năm gần đây, các văn bản về quản lý lễ hội và thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang, lễ hội đều có tinh thần chung: hạn chế đốt vàng mã, đốt đúng nơi quy định, không đốt ở nơi diễn ra lễ hội nếu ban tổ chức không bố trí chỗ, tiết kiệm, chống lãng phí. Các quy định cụ thể thay đổi theo thời gian và theo địa phương, nên khi cần biết chính xác, hãy hỏi ban quản lý di tích, ban quản lý toà nhà hoặc tổ dân phố nơi bạn ở.
Trong phạm vi gia đình, không có chuyện bị cấm hoá vàng ở nhà mình. Điều được yêu cầu là an toàn: không gây cháy, không gây ảnh hưởng hàng xóm, không xả tro bừa bãi. Ở chung cư, nội quy toà nhà thường quy định rõ nơi hoá vàng và thời gian; đây là văn bản mà cư dân đã chấp nhận khi vào ở.
Nhiều nhà chùa cũng có lời khuyên riêng: không đốt vàng mã ở ban Phật, chuyển khoản tiền ấy thành công đức hoặc làm việc thiện. Đây là lời khuyên, người đi lễ tự lựa chọn theo nếp nhà mình.
Đồ mã cỡ lớn và đồ mã kiểu mới: nhìn kỹ trước khi mua
Mấy năm gần đây, hàng mã có thêm nhiều mặt hàng mô phỏng đồ dùng hiện đại: nhà nhiều tầng, ô tô, xe máy, điện thoại, ti vi, thậm chí cả bộ mỹ phẩm, túi xách bằng giấy. Nhiều người mua vì thương người đã khuất, muốn họ "có đủ như người sống". Đó là tình cảm đáng trân trọng, nhưng cũng nên nhìn kỹ món hàng trước khi quyết định.
Đồ mã cỡ lớn thường có khung nan tre hoặc nhựa, phủ giấy bóng, dán kim tuyến, có khi gắn cả linh kiện nhựa. Khi hoá, phần giấy cháy nhanh, phần khung và nhựa cháy âm ỉ, bốc khói đen và mùi khét, để lại cục nhựa chảy dính dưới đáy thùng. Ở ngõ hẹp hay sân chung cư, một món đồ mã lớn có thể khiến cả khu khói mù trong nhiều phút.
Về chi phí, một món đồ mã lớn có thể bằng nhiều lần lượng tiền vàng của cả năm. Trước khi mua, đặt câu hỏi đơn giản: nếu ông bà còn sống, ông bà muốn con cháu tiêu khoản tiền này vào đâu. Nhiều người lớn tuổi trả lời ngay rằng thà để tiền cho cháu đi học.
Nếu gia đình vẫn muốn có đồ mã cho dịp đặc biệt như giỗ đầu, chọn món nhỏ, chủ yếu là giấy, không có phần nhựa, và hỏi trước nơi hoá có đủ chỗ an toàn không. Không mua đồ mã lớn khi ở chung cư mà không có khu hoá riêng.
Ba mức giữ nếp: tự chọn mức hợp với nhà mình
Thay vì tranh cãi giữ hay bỏ, có thể đặt ra ba mức để cả nhà cùng chọn. Lượng ghi ở đây là ví dụ giả định để hình dung:
| Mức | Cách làm | Hợp với |
|---|---|---|
| Giữ đủ nếp cũ | Hoá vàng ở các dịp nhà vẫn làm, nhưng bỏ đồ mã cồng kềnh, dùng tiền vàng và áo giấy gọn | Nhà có người lớn tuổi coi trọng, có sân rộng an toàn |
| Tượng trưng | Mỗi dịp một xấp tiền vàng cho thần linh, một xấp cho gia tiên; chỉ thêm áo giấy dịp Tết, giỗ đầu | Phần lớn gia đình ở phố, chung cư |
| Không hoá | Giữ hương, hoa, lễ vật, lời khấn; khoản tiền vàng mã chuyển thành việc thiện hoặc công đức | Nhà theo lời khuyên nhà chùa, nhà không có chỗ hoá an toàn |
Đổi mức là chuyện bình thường. Nhiều gia đình đi từ mức một xuống mức hai khi chuyển lên chung cư, hoặc giữ mức hai cho đến khi người lớn trong nhà tự đề nghị thôi.
Điều nên tránh là mỗi người trong nhà làm một kiểu mà không nói với nhau: bố mẹ mua một túi to, con cái lén bỏ bớt. Bàn trước một lần, ghi lại, đỡ phải bàn lại mỗi dịp.
Những thay đổi đã diễn ra: tục không đứng yên
Nhìn lại vài chục năm, tục hoá vàng đã tự điều chỉnh khá nhiều mà không cần ai ra lệnh. Ở nhiều khu phố, các gia đình không còn đốt trên mặt đường trần mà dùng thùng kim loại; nhiều toà chung cư xây khu hoá vàng có mái che và lưới chắn; nhiều di tích đặt lò hoá tập trung, có người trông coi.
Thói quen mua cũng đổi. Thay vì túi to mua theo thói quen, nhiều người mua theo danh sách; thay vì đồ mã cồng kềnh, chọn tiền vàng và áo giấy gọn. Ở một số chùa, người đi lễ đặt lễ chay và gửi công đức thay cho việc mang vàng mã vào, và điều này dần thành nếp.
Thay đổi đến từ chính các gia đình khi họ thấy lý do hợp lý: nhà chật hơn, xóm đông hơn, con nhỏ hay ho hơn, chi tiêu Tết cần tính toán hơn. Một tập quán chỉ bền khi người giữ nó thấy hợp lý; sự điều chỉnh vừa phải giúp tục sống tiếp mà không gây phiền cho ai.
Nói chuyện với bố mẹ về việc giảm vàng mã
Việc khó nhất thường không phải là quyết định, mà là cách mở lời. Một số gợi ý từ kinh nghiệm của nhiều gia đình:
- Bắt đầu bằng việc hỏi, không phải bằng việc phản đối: "Ngày xưa ông bà mình hoá vàng thế nào hả mẹ?". Người lớn thường vui khi được kể.
- Nêu lý do cụ thể, gần gũi: nhà đang ở chung cư, ban quản lý chỉ cho hoá ở khu sân; nhà có cháu nhỏ bị ho; năm nay cần dành tiền sửa nhà.
- Đề xuất giữ lại phần quan trọng nhất với bố mẹ, ví dụ bộ áo giấy cho ông bà ngày Tết, và bớt phần còn lại.
- Đề nghị một việc thay thế có ý nghĩa: góp một phần tiền vào quỹ khuyến học của họ, mua quà cho người già neo đơn trong xóm nhân ngày giỗ.
- Thử một năm rồi cùng nhìn lại. Đừng biến một lần nói chuyện thành cuộc tranh luận thắng thua.
Nếu bố mẹ vẫn muốn giữ nhiều, phần việc của con cháu là giúp hoá an toàn: chuẩn bị thùng kim loại, xô nước, chọn lúc ít gió, dọn tro sạch sẽ. Tôn trọng nếp của người lớn cũng là một cách giữ nếp nhà.
An toàn khi vẫn hoá vàng ở nhà
Dù nhà chọn mức nào, mấy điều sau là bắt buộc nếu có hoá vàng:
- Hoá ngoài trời, trong thùng hoặc lò kim loại có nắp lưới chắn tàn, đặt trên nền gạch, xi măng.
- Cách xa xe máy, bình gas, dây điện, mái tôn, rèm, đống đồ khô; không hoá dưới tán cây khô hay sát vách nhà hàng xóm.
- Có sẵn xô nước hoặc bình chữa cháy nhỏ; người lớn trông đến khi lửa tắt hẳn, không để trẻ em tự hoá.
- Không hoá khi gió to. Cho từng ít vào lửa, không đổ cả túi một lúc.
- Tro dập nguội, gom vào túi bỏ cùng rác; không đổ xuống cống, ao hồ.
- Chung cư: chỉ hoá ở nơi ban quản lý bố trí; tuyệt đối không hoá trong căn hộ, ban công, hành lang, tầng hầm.
Chi tiết chuyện hoá vàng ở chung cư và nhà phố có bài riêng trong danh mục này.
Câu hỏi thường gặp
Đốt vàng mã có bị cấm không?
Trong phạm vi gia đình, việc hoá vàng không bị cấm, nhưng phải bảo đảm an toàn cháy nổ và vệ sinh. Ở di tích, lễ hội, chung cư thì theo quy định của ban quản lý từng nơi; nhiều nơi chỉ cho hoá ở lò tập trung hoặc đề nghị không mang vàng mã vào.
Vì sao nhiều chùa đề nghị không đốt vàng mã?
Theo tập quán nhà chùa, ban Phật dâng hoa, quả, hương, không dâng vàng mã. Nhiều chùa khuyến khích chuyển khoản tiền ấy thành công đức hay làm việc thiện, vừa đỡ khói bụi vừa đúng tinh thần từ bi. Đây là lời khuyên, người đi lễ tự lựa chọn.
Đốt vàng mã có hại sức khoẻ không?
Khói từ giấy, mực in và nhũ khi cháy có bụi mịn và các chất gây kích ứng đường hô hấp. Đứng gần đống lửa lâu, nhất là trong không gian kín, không tốt cho người già, trẻ nhỏ và người có bệnh hô hấp. Hoá ngoài trời, ít một và đứng đầu gió giúp giảm phơi nhiễm.
Có cách nào giữ nếp mà không đốt không?
Có. Nhiều gia đình giữ đủ hương, hoa, lễ vật và lời khấn, còn khoản dành cho vàng mã thì chuyển thành công đức, quà cho người già neo đơn, quỹ khuyến học của họ. Một số nhà giữ một xấp tiền vàng tượng trưng chỉ cho ngày Tết.
Đồ mã hình điện thoại, xe hơi có nên mua không?
Đây là lựa chọn của từng nhà. Đồ mã hiện đại thường cồng kềnh, nhiều nhựa và kim tuyến, khó cháy hết và tạo nhiều khói. Nếu muốn có, chọn loại nhỏ, chủ yếu là giấy, và cân nhắc xem khoản tiền ấy có thể dùng cho việc gì khác ý nghĩa hơn.
Giảm vàng mã có làm buổi lễ kém trang trọng không?
Sự trang trọng của buổi cúng nằm ở bàn thờ sạch sẽ, lễ vật tươm tất, con cháu đông đủ và lời khấn thành kính. Bớt vàng mã không làm mất những điều đó; nhiều người lớn tuổi còn thấy nhẹ nhõm khi không phải lo dọn tro, lo cháy.