Trong dịp Tết, nhiều gia đình hoá vàng vào ba thời điểm: lễ tiễn ông Táo ngày 23 tháng Chạp, các lễ cúng cuối năm, và lễ hoá vàng sau Tết (thường mùng 3, có nhà mùng 4, mùng 7 hoặc ngày khác theo nếp) để tiễn gia tiên. Lễ hoá vàng sau Tết là lớn nhất: phần lớn vàng mã sắm cho cả dịp Tết được hoá trong lễ này.
Bài này đi theo lịch Tết để bạn biết mỗi mốc thường hoá gì, cần chuẩn bị bao nhiêu, và lo chỗ hoá trước khi ngày Tết bận rộn. Trình tự cúng từng lễ có ở danh mục lễ cúng theo dịp; bài văn khấn hoá vàng nằm ở mục văn khấn. Món trên mâm cỗ Tết là chuyên đề riêng, không bàn ở đây.
Lịch hoá vàng trong dịp Tết theo tập quán phổ biến
Mốc thời gian và đồ hoá dưới đây là nếp khá phổ biến ở miền Bắc; miền Trung và miền Nam có nhiều khác biệt, hỏi người lớn trong họ để theo nếp nhà:
| Mốc | Lễ | Vàng mã thường dùng | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| 23 tháng Chạp | Tiễn ông Công ông Táo | Mũ, áo, hia ông Táo, tiền vàng | Hoá ngay sau lễ; nhiều nhà thả cá chép |
| Khoảng 25–29 tháng Chạp | Tất niên | Một ít tiền vàng | Nhiều nhà không hoá, để dồn vào lễ sau Tết |
| Đêm 30 | Giao thừa | Tiền vàng cho lễ ngoài trời | Có nhà hoá ngay, có nhà để sang mùng 3 |
| Mùng 1 đến mùng 3 | Cúng gia tiên các ngày Tết | Thường không hoá | Vàng mã để trên bàn thờ |
| Mùng 3, 4 hoặc 7 | Lễ hoá vàng, tạ năm mới | Toàn bộ tiền vàng, áo giấy sắm dịp Tết | Lễ chính để tiễn gia tiên |
Nhiều nhà chọn ngày hoá vàng theo lịch, có nhà theo ngày con cháu còn ở nhà trước khi đi làm lại. Cả hai đều là cách làm phổ biến; điều quan trọng với người lớn thường là đủ mặt con cháu.
Ở miền Nam, nhiều gia đình gọi lễ này là "đưa ông bà", thường làm mùng 3 hoặc mùng 4; một số nơi không hoá vàng mà chỉ cúng tiễn. Không có nếp nào là chuẩn duy nhất.
Cất vàng mã từ lúc mua đến ngày hoá
Vàng mã mua từ đầu tháng Chạp phải nằm trong nhà vài tuần. Mùa xuân ở miền Bắc hay có những đợt nồm, độ ẩm rất cao; giấy bản và giấy nhũ hút ẩm nhanh, dính vào nhau, có khi lên mốc. Giấy ẩm cháy âm ỉ, nhiều khói, lâu tàn, khiến buổi hoá vàng kéo dài và khó chịu.
Cách cất đơn giản: để nguyên trong túi nilon kín, đặt trong thùng các tông hoặc hộp nhựa có nắp, kê cao khỏi sàn, để nơi khô, xa bếp và xa ổ điện. Không để trên nóc tủ lạnh hay cạnh bình nóng lạnh. Không để vàng mã trên bàn thờ quá sớm; bày lên từ chiều 30 là đủ.
Nếu nhà có trẻ nhỏ, để vàng mã ngoài tầm với. Trẻ hay thích xé giấy nhũ, cho vào miệng, hoặc mang ra nghịch gần bếp. Với nhà có vật nuôi, chó mèo hay cắn túi giấy, nên cất trong hộp có nắp.
Lễ hoá vàng sau Tết: hoá những gì
Từ chiều 30, nhiều nhà bày vàng mã lên bàn thờ gia tiên, thường đặt ở một góc, gọn gàng, không che bát hương và không sát đèn nến. Số vàng mã này "ở" trên bàn thờ trong những ngày Tết, đến lễ hoá vàng thì được hạ xuống để hoá.
Thường gồm tiền vàng cho gia tiên, có nhà thêm bộ quần áo giấy, giày mũ cho các cụ. Một số gia đình sắm riêng tiền vàng cho thần linh, Thổ công, hoá trước. Vàng mã của ông Táo đã hoá từ 23 tháng Chạp, không để lại.
Hoa quả, bánh chưng, mứt trên bàn thờ không hoá; sau lễ hạ xuống thụ lộc. Câu đối giấy, tranh Tết, hoa giả trang trí không thuộc vàng mã, không cần đốt; nếu muốn bỏ thì bỏ cùng rác thường. Cành đào, cây quất xử lý sau rằm tháng Giêng theo nếp nhà.
Ở nhiều nhà, bàn thờ thần linh, Thổ công cũng có phần vàng mã riêng trong dịp Tết và được hoá cùng ngày, trước phần của gia tiên.
Một mẹo nhỏ: khi sắm vàng mã cho Tết, để riêng túi của thần linh và túi của gia tiên, có ghi chú bằng một mẩu băng dính màu khác nhau. Đến ngày hoá đỡ phải phân loại giữa lúc đông người.
Sắm vàng mã cho Tết sao cho vừa đủ
Tính theo số lễ, không theo cảm hứng. Đếm số lễ có hoá trong dịp Tết của nhà mình (thường là lễ ông Táo, lễ giao thừa ngoài trời nếu có, lễ hoá vàng sau Tết), rồi sắm cho từng lễ. Đi chợ Tết mà không có danh sách thì rất dễ mua dư.
Ưu tiên đồ gọn. Tiền vàng, áo giấy gấp phẳng dễ cất, dễ hoá. Đồ mã cồng kềnh khó hoá hết, nhiều khói, nhiều phần khung không cháy.
Mua sớm một nhịp. Những ngày 27, 28 tháng Chạp hàng mã đông, dễ mua vội. Mua từ đầu tháng Chạp, cất nơi khô ráo, tránh ẩm mốc vì mùa xuân miền Bắc hay nồm.
Đừng mua theo "bộ Tết trọn gói" nếu không cần. Bộ trọn gói tiện nhưng thường có nhiều món nhà bạn không dùng. Xem kỹ từng món, bỏ những gì không thuộc nếp nhà.
Phần đồ cho ông Táo mua riêng. Mũ, áo, hia ông Táo chỉ dùng một lần trong năm, mua đúng bộ và hoá ngay sau lễ 23. Một số nhà chọn màu mũ áo theo năm; đây là nếp riêng, không bắt buộc.
Chuẩn bị chỗ hoá vàng trước Tết
Ngày hoá vàng thường cả xóm cùng làm, khói nhiều, người đông. Chuẩn bị từ trước giúp buổi lễ gọn và an toàn:
- Xác định chỗ hoá: sân nhà, khoảng vỉa hè rộng trước cửa, hay nơi ban quản lý chung cư bố trí. Hỏi ban quản lý từ trước Tết vì nhiều toà nhà có lịch hoá cụ thể.
- Chuẩn bị thùng hoặc lò kim loại có nắp lưới, đặt trên nền gạch hay xi măng. Không dùng thùng nhựa, thùng sơn cũ còn dính dung môi.
- Kiểm tra xung quanh: dời xe máy, bình gas, chậu cây khô, đồ trang trí Tết bằng giấy, dây đèn nháy ra xa chỗ hoá.
- Để sẵn xô nước, que sắt dài để khêu lửa, găng tay, túi đựng tro.
- Phân công một người lớn trông lửa từ đầu đến cuối; trẻ con đứng xa.
- Sau khi hoá, rưới nước dập tro kỹ, chờ nguội rồi mới gom.
Nếu nhà ở ngõ hẹp, thử phối hợp với hàng xóm để lần lượt hoá thay vì cùng đốt một lúc. Khói và lửa từ nhiều thùng cùng lúc trong ngõ hẹp là tình huống dễ mất kiểm soát.
Hoá vàng khi không ở nhà ăn Tết
Nhiều gia đình trẻ ăn Tết ở quê nội rồi mới về nhà mình, hoặc đi du lịch dài ngày. Khi đó, lễ hoá vàng ở nhà riêng có thể làm sớm hơn hoặc muộn hơn, miễn là có người ở nhà làm lễ. Không ai bắt buộc phải hoá đúng một ngày cố định nếu điều kiện không cho phép.
Một số nhà làm lễ cúng gia tiên chiều 30 ở nhà riêng, rồi gửi vàng mã để bố mẹ hoá cùng ở quê. Một số nhà không bày vàng mã trong Tết vì vắng nhà nhiều ngày, chỉ thắp hương trước khi đi và sau khi về. Đây đều là cách thích nghi phổ biến.
Điều quan trọng nhất khi vắng nhà dài ngày là an toàn: không để hương, nến, đèn dầu cháy khi không có người; đèn thờ điện nên tắt hoặc dùng loại có hẹn giờ; vàng mã cất xa đèn nến. Nhiều vụ cháy nhà dịp Tết bắt nguồn từ bàn thờ khi gia chủ đi vắng.
Lễ giao thừa ngoài trời và chuyện hoá vàng đêm 30
Ở nhiều gia đình miền Bắc, lễ giao thừa gồm hai phần: lễ ngoài trời đặt ở sân hoặc trước cửa để cúng các vị thần coi việc năm cũ, năm mới theo tín ngưỡng dân gian, và lễ trong nhà ở bàn thờ gia tiên. Phần ngoài trời thường có một ít tiền vàng. Có nhà hoá ngay sau khi tàn hương, có nhà để lại hoá vào lễ sau Tết.
Hoá vàng đêm giao thừa có nhiều rủi ro riêng: trời tối, người đông, nhiều nhà cùng đốt, có nơi còn có pháo hoa. Nếu hoá ngay, đặt thùng ở chỗ sáng, có người trông, lửa nhỏ, dập kỹ trước khi vào nhà. Nếu nhà ở chung cư, lễ ngoài trời thường đặt ở ban công hoặc cửa căn hộ chỉ với hương hoa; phần tiền vàng để dành, mang xuống khu hoá vàng của toà nhà vào hôm sau.
Trình tự lễ giao thừa và bài khấn có ở các mục khác của trang. Ở đây chỉ cần nhớ: đêm giao thừa là lúc nhiều nhà vắng người trông bàn thờ vì đi chúc Tết, đi lễ chùa. Trước khi ra khỏi nhà, kiểm tra hương đã tàn hay chưa, nến đã tắt hay chưa, vàng mã có nằm sát đèn không.
Những tình huống hay gặp trong ngày hoá vàng
Mấy câu hỏi dưới đây gặp gần như ở mọi nhà vào chiều mùng 3 Tết:
- Trời mưa, không có chỗ khô để hoá. Có thể lùi sang lúc tạnh hoặc ngày hôm sau. Không hoá trong nhà, trong gara kín hay dưới mái hiên sát cửa.
- Hoá xong còn sót vài tờ chưa cháy. Gom lại cho vào lửa lần nữa nếu lửa còn; nếu đã dập thì để dịp sau, không cần lo lắng.
- Tàn bay sang nhà hàng xóm. Dừng cho thêm giấy, đậy lưới, chờ gió lặng. Lần sau đặt thùng ở vị trí khuất gió hơn.
- Nhà có trẻ nhỏ muốn đứng xem. Cho đứng cách xa vài bước, có người lớn giữ; không cho trẻ tự cầm giấy cho vào lửa.
- Không biết hoá phần của thần linh hay gia tiên trước. Theo nếp phổ biến, phần thần linh hoá trước, gia tiên sau; nhà có nếp khác thì giữ nếp nhà.
- Có nên rưới rượu lên tro. Nhiều nhà rưới chén rượu cúng lên tro khi lửa sắp tàn, coi là lời tiễn. Rưới khi lửa đã nhỏ, đứng xa, vì rượu mạnh có thể bùng lửa.
Câu hỏi thường gặp
Hoá vàng Tết bắt buộc phải là mùng 3 không?
Không. Mùng 3 là ngày phổ biến ở nhiều nơi, nhưng có nhà làm mùng 4, mùng 5 hoặc mùng 7, có nhà chọn ngày theo lịch hoặc theo ngày con cháu còn đủ mặt. Giữ theo nếp của gia đình mình và hỏi người lớn trong họ là cách chắc nhất.
Vàng mã bày trên bàn thờ ngày Tết đặt thế nào cho an toàn?
Đặt ở góc bàn thờ, gọn trong khay hay túi, cách xa đèn nến, bát hương và không che ảnh thờ. Không chồng cao sát trần hay sát đèn điện. Khi vắng nhà, không để hương nến cháy cạnh chồng vàng mã.
Không có sân thì hoá vàng ở đâu?
Ở chung cư, hoá tại khu vực ban quản lý bố trí. Ở nhà phố không có sân, có thể hoá trên vỉa hè trước nhà bằng thùng kim loại, tránh xa xe cộ, dây điện, nhà bên cạnh. Nếu không có chỗ an toàn, cân nhắc giảm hoặc không hoá.
Đồ trang trí Tết bằng giấy có đốt cùng vàng mã không?
Không cần. Câu đối giấy, tranh Tết, bao lì xì, hoa giả là đồ trang trí, không phải vàng mã. Đồ còn dùng được thì cất cho năm sau, đồ hỏng bỏ theo rác thường, phân loại giấy riêng nếu nơi ở có thu gom.
Hoá vàng xong có cần làm gì thêm không?
Thường gia đình hạ lễ, thụ lộc và dọn bàn thờ cho gọn. Tro dập kỹ, chờ nguội rồi gom bỏ. Bàn thờ sau Tết giữ hương hoa như ngày thường; cành đào, cây quất xử lý theo nếp nhà, nhiều nhà để đến rằm tháng Giêng.
Năm nay nhà có tang thì hoá vàng Tết thế nào?
Nhà có tang trong năm thường cúng Tết giản dị hơn và có nếp riêng tuỳ vùng, tuỳ họ. Có nhà vẫn hoá vàng tiễn gia tiên như thường, có nhà làm gọn. Nên hỏi người lớn trong họ hoặc người lo việc tang lễ ở địa phương để theo đúng nếp.