Dịp rằm tháng Bảy âm lịch, theo tập quán nhiều gia đình làm hai lễ: lễ gia tiên trước bàn thờ trong nhà, và lễ cúng chúng sinh (còn gọi cúng cô hồn) bày ngoài trời, ở sân hay trước cửa, thường vào buổi chiều hoặc tối. Lễ cúng chúng sinh dùng những thứ giản dị như gạo, muối, cháo loãng, bỏng, bánh kẹo, nước, hương, nến, có nhà thêm quần áo giấy, vàng mã.
Bài này giúp sắp xếp việc cho dịp rằm tháng Bảy: làm lễ ngày nào, bày ở đâu, cần sắm gì cho từng lễ, làm thế nào khi ở chung cư, và chuyện an toàn khi nhiều nhà cùng hoá vàng một lúc. Ý nghĩa Vu Lan báo hiếu, xá tội vong nhân thuộc chuyên đề tín ngưỡng dân gian; lễ Vu Lan ở chùa có chuyên mục riêng về sắm lễ đi chùa; mâm cỗ gia tiên là chuyên đề riêng.
Hai lễ trong dịp rằm tháng Bảy: so để chia việc
Bảng dưới tách hai lễ để thấy rõ mỗi lễ làm ở đâu, khi nào, cần gì:
| Lễ gia tiên | Lễ cúng chúng sinh | |
|---|---|---|
| Nơi làm | Bàn thờ gia tiên trong nhà | Ngoài trời: sân, hiên, trước cửa |
| Thời điểm | Ngày rằm hoặc một ngày trước rằm tuỳ nhà | Thường chiều hoặc tối, trong những ngày giữa tháng |
| Đồ lễ | Hoa, quả, trầu cau, rượu, nước, mâm cỗ tuỳ nhà | Gạo, muối, cháo loãng, bỏng, bánh kẹo, nước, hương nến |
| Vàng mã | Tuỳ nhà | Có nhà dùng quần áo giấy, tiền vàng nhỏ |
| Sau lễ | Hạ lễ, cả nhà dùng bữa | Gạo muối rắc ra đường hoặc để ngoài; bánh kẹo thường cho trẻ em |
Nhiều nhà làm lễ gia tiên từ những ngày đầu tháng Bảy đến trước rằm, không đợi đúng ngày 15, vì quan niệm trong dân gian và vì tiện cho con cháu. Lễ cúng chúng sinh cũng có nhà làm sớm hơn rằm. Hỏi người lớn trong nhà về nếp đã giữ.
Gia đình đông con cháu ở xa thường chọn một ngày cuối tuần đầu tháng Bảy để làm lễ gia tiên, cả nhà cùng về. Lễ cúng chúng sinh thì người ở nhà làm, không cần đợi đông đủ.
Danh sách đồ sắm cho lễ gia tiên
Lễ gia tiên rằm tháng Bảy tương tự lễ rằm thường nhưng nhiều nhà làm chu đáo hơn. Đồ khô và đồ mua sẵn:
- Hương, nến hoặc đèn thờ.
- Hoa tươi: nhiều nhà chọn hoa sen, hoa cúc, hoa hồng.
- Quả: một đĩa quả theo mùa.
- Trầu cau, rượu, nước.
- Mâm cỗ (tuỳ nhà): mặn hoặc chay; mâm cỗ là chuyên đề riêng.
- Vàng mã (tuỳ nhà, có thể bỏ): lượng vừa đủ.
Nhiều gia đình ăn chay ngày rằm tháng Bảy và làm mâm cỗ chay dâng gia tiên. Đây là nếp riêng; nhà không có thói quen ăn chay vẫn làm lễ như thường.
Nếu cùng tháng có ngày giỗ, nhiều nhà khấn gộp thưa việc, nhưng giỗ vẫn làm riêng đúng ngày. Lễ rằm tháng Bảy không thay cho ngày giỗ.
Đồ khô cho lễ gia tiên có thể mua chung với đồ cho lễ cúng chúng sinh trong một lần đi chợ, đầu tháng Bảy, khi chợ chưa quá đông. Hoa và quả thì mua sát ngày để giữ tươi; tháng Bảy thường nóng ẩm, quả chín nhanh.
Danh sách đồ sắm cho lễ cúng chúng sinh ngoài trời
Lễ cúng chúng sinh dùng đồ giản dị, phần lớn mua sẵn. Danh sách phổ biến:
- Gạo và muối: mỗi thứ một đĩa hoặc một ít trong bát nhỏ.
- Cháo loãng: nhiều nhà nấu một nồi cháo trắng loãng, múc vào chén nhỏ hoặc lá đa gấp.
- Bỏng ngô, bỏng gạo, khoai lang, sắn luộc: tuỳ vùng.
- Bánh kẹo: loại nhỏ, đóng gói.
- Nước: vài chén nhỏ.
- Hương, nến: nến loại có cốc chắn gió.
- Quần áo giấy, tiền vàng nhỏ (tuỳ nhà, có thể bỏ).
- Bàn nhỏ hoặc khay, khăn trải.
Lễ cúng chúng sinh theo tập quán không bày trên bàn thờ trong nhà mà ngoài trời. Nhà phố đặt khay trước cửa, nhà có sân bày ở sân, nhà chung cư có cách làm riêng ở mục dưới.
Đồ cúng chúng sinh không cần nhiều. Một khay nhỏ với gạo, muối, vài chén cháo, gói bỏng, ít bánh kẹo và nước đã đủ theo nếp nhiều nhà. Nhiều cửa hàng tạp hoá bán sẵn "bộ cúng chúng sinh" đóng gói; xem kỹ thành phần, tránh loại có nhiều đồ nhựa, giấy bóng khó phân huỷ.
Cháo loãng nấu từ gạo tẻ, múc ra chén nhỏ khi sắp bày lễ để còn ấm. Bánh kẹo nên chọn loại đóng gói riêng từng chiếc, vì thường được chia cho trẻ em sau lễ.
Trình tự lễ cúng chúng sinh
Trình tự phổ biến nhiều gia đình làm vào chiều hoặc tối:
- Bày khay lễ ngoài trời, chỗ thoáng, không vướng lối đi, xa xe máy, rèm và đồ dễ cháy.
- Thắp nến, thắp hương.
- Khấn: bài văn khấn cúng chúng sinh có ở chuyên mục văn khấn; khấn nôm mộc mạc cũng được.
- Đợi hương tàn, hoá quần áo giấy, tiền vàng nếu có ở nơi được phép.
- Rắc gạo muối ra đường hoặc góc sân theo nếp; nhiều nhà để nguyên đĩa ngoài.
- Bánh kẹo, bỏng nhiều nhà để trẻ em trong xóm nhận; nhà khác cho người qua đường.
- Dọn dẹp sạch sẽ chỗ bày lễ.
Ở một số nơi, nhất là các thành phố phía Nam, có nếp trẻ em, người qua đường giành lấy đồ cúng chúng sinh sau lễ. Nếu nhà có nếp này, nên dọn nến, hương ra trước khi để mọi người nhận đồ, tránh người giành bị bỏng hay xô ngã.
Ở chung cư: làm lễ cúng chúng sinh thế nào
Căn hộ chung cư không có sân, hành lang là không gian chung. Nhiều cư dân bày lễ cúng chúng sinh ở ban công mở của căn hộ, khay nhỏ, hương ít khói, nến trong cốc thuỷ tinh hoặc đèn điện. Một số toà nhà có khu vực chung ở tầng trệt cho cư dân bày lễ và hoá vàng vào dịp rằm tháng Bảy; hỏi ban quản lý về giờ giấc và quy định.
Không bày lễ, thắp hương ở hành lang, sảnh thang máy, cầu thang thoát hiểm. Cửa thoát hiểm bị chắn bởi khay lễ hay tàn hương làm báo động khói là chuyện ban quản lý nhiều toà nhà đã phải nhắc mỗi năm. Ngoài chuyện an toàn cháy, đồ cúng để ở hành lang dễ gây trơn trượt, côn trùng và phiền hàng xóm.
Vàng mã, quần áo giấy chỉ hoá ở nơi toà nhà quy định. Nhiều gia đình ở chung cư đã bỏ phần vàng mã trong lễ cúng chúng sinh, chỉ giữ gạo muối, cháo, bánh kẹo, hương nến; lễ vẫn trọn vẹn với lòng thành.
Tiết kiệm và làm việc thiện thay cho lễ lớn
Rằm tháng Bảy là dịp nhiều gia đình nghĩ đến người kém may mắn. Ngoài lễ cúng chúng sinh theo tập quán, nhiều nhà chọn góp gạo, tiền cho bếp ăn từ thiện, mái ấm, người vô gia cư trong tháng Bảy. Đây là cách nhiều người coi là gần với tinh thần của dịp lễ.
Một số gia đình giảm đồ cúng chúng sinh, dồn phần tiết kiệm được sang việc thiện. Cũng có nhà vẫn giữ lễ đầy đủ và làm thêm việc thiện. Không có lựa chọn nào bị coi là đúng hơn; quan trọng là tránh đua nhau bày lễ to, đốt nhiều vàng mã tốn kém và nguy hiểm.
Nếu góp cho các tổ chức thiện nguyện, nên chọn nơi có địa chỉ rõ ràng, công khai việc dùng tiền. Dịp lễ cũng là dịp kẻ xấu lợi dụng kêu gọi từ thiện trên mạng. Góp trực tiếp cho nơi mình biết, như bếp ăn ở bệnh viện gần nhà hay mái ấm trong phường, là cách nhiều gia đình thấy yên tâm hơn.
Nhà có tang, nhà mới chuyển đến, nhà buôn bán: làm thế nào cho hợp
Gia đình có người mất trong năm thường làm lễ gia tiên rằm tháng Bảy chu đáo hơn, mời người mới mất cùng về với gia tiên. Cách khấn và sắp đặt theo hướng dẫn của người lớn trong họ; nhiều nhà kết hợp đi chùa dịp Vu Lan để cầu cho người thân.
Nhà mới chuyển đến khu dân cư mới, chưa quen nếp hàng xóm, có thể quan sát hoặc hỏi thăm các nhà xung quanh xem mọi người thường bày lễ cúng chúng sinh ở đâu, giờ nào, có góp chung chỗ hoá vàng không. Hoà vào nếp chung của khu phố giúp tránh cảnh mỗi nhà hoá vàng một chỗ, khói lửa khắp nơi.
Cửa hàng, công ty nhiều nơi cũng làm lễ cúng chúng sinh trước cửa vào chiều một ngày giữa tháng Bảy. Lễ ở cửa hàng nên gọn, đặt khay sát mặt tiền nhà mình, không lấn ra lòng đường, dọn sạch ngay sau lễ. Nếu cửa hàng nằm trong trung tâm thương mại hay toà văn phòng, hỏi ban quản lý trước, nhiều nơi không cho thắp hương và hoá vàng.
An toàn trong những ngày nhiều nhà cùng hoá vàng
Tháng Bảy âm lịch thường rơi vào mùa mưa bão ở nhiều vùng, nhưng cũng có những ngày nắng gắt, gió mạnh. Những tối giữa tháng, cả dãy phố cùng bày lễ, cùng hoá vàng; tàn lửa bay sang nhà bên, xe máy đỗ sát vỉa hè là chuyện hay gặp.
Thói quen an toàn: hoá vàng trong chậu kim loại, xa xe, xa cửa nhà người khác, xa dây điện; không hoá khi gió to; có xô nước bên cạnh; dập tắt hẳn tàn lửa trước khi vào nhà. Nến trong khay lễ ngoài trời dùng loại có cốc chắn gió, có người trông đến lúc hương tàn.
Trẻ em tham gia nhận đồ cúng sau lễ cần được người lớn trông, không chen lấn sát chậu hoá vàng hay nến đang cháy. Một vài phút để ý của người lớn giữ cho dịp lễ yên vui.
Những tối mưa, khay lễ ngoài trời nên đặt dưới mái hiên, nhưng không sát rèm cửa hay mái tôn thấp; nến trong cốc thuỷ tinh vẫn giữ được lửa khi có gió nhẹ. Mưa to thì nhiều nhà dời lễ sang hôm khác trong những ngày giữa tháng, không cần cố đúng một buổi. Sau mưa, kiểm khay lễ, bỏ đồ ăn bị ướt, tránh để lại thành ổ côn trùng trước cửa nhà.
Câu hỏi thường gặp
Cúng rằm tháng Bảy vào ngày nào?
Nhiều gia đình làm lễ gia tiên trong những ngày đầu tháng Bảy đến ngày rằm, không nhất thiết đúng ngày 15. Lễ cúng chúng sinh thường vào chiều hoặc tối những ngày giữa tháng. Hỏi người lớn trong nhà về nếp đã giữ.
Cúng chúng sinh nên bày trong nhà hay ngoài trời?
Theo tập quán, lễ cúng chúng sinh bày ngoài trời: sân, hiên, trước cửa, không bày trên bàn thờ trong nhà. Nhà chung cư thường bày ở ban công mở hoặc khu vực chung toà nhà cho phép.
Cúng chúng sinh cần những gì?
Đồ phổ biến gồm gạo, muối, cháo trắng loãng, bỏng, khoai sắn luộc, bánh kẹo nhỏ, nước, hương, nến; có nhà thêm quần áo giấy, tiền vàng nhỏ. Đồ cúng giản dị, không cần mâm lớn.
Có cần đốt vàng mã khi cúng rằm tháng Bảy không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình đã giảm hoặc bỏ, đặc biệt ở chung cư. Nếu dùng, chọn lượng nhỏ, hoá ở nơi được phép, trong chậu riêng, xa xe và nhà, có nước để dập.
Ở chung cư có được cúng chúng sinh ở hành lang không?
Không nên. Hành lang, sảnh, cầu thang là không gian chung và lối thoát hiểm. Bày lễ ở ban công mở của căn hộ hoặc khu vực toà nhà cho phép; hỏi ban quản lý về quy định cụ thể.
Rằm tháng Bảy có cần đi chùa không?
Không bắt buộc. Nhiều người đi chùa dịp lễ Vu Lan để cầu cho cha mẹ, ông bà; nhiều người làm lễ ở nhà. Chuyện sắm lễ đi chùa có chuyên mục riêng trên trang.