Cúng tất niên là lễ cuối năm âm lịch để gia đình mời gia tiên về đón Tết và tạ ơn một năm đã qua; theo tập quán, nhiều nhà làm trong khoảng từ sau lễ ông Công ông Táo 23 tháng Chạp đến chiều 30 Tết, hoặc 29 nếu tháng Chạp thiếu. Không có ngày duy nhất được coi là tốt nhất: phần lớn gia đình chọn ngày cả nhà về đông đủ, sau khi đã dọn dẹp và trang hoàng bàn thờ.
Bài này giúp chọn ngày làm lễ cho hợp với lịch của cả nhà, đưa ra trình tự lễ gọn và danh sách đồ khô, đồ mua sẵn cần sắm. Mâm cỗ tất niên gồm những món gì là chuyên đề riêng; xem giờ theo lịch cũng là việc riêng mỗi nhà. Bài văn khấn tất niên có ở chuyên mục văn khấn.
Tất niên làm ngày nào: cách chọn cho cả nhà đủ người
Câu hỏi "ngày nào tốt nhất" thường có câu trả lời thực tế hơn là câu trả lời theo lịch: ngày mà người lo việc cúng có đủ thời gian chuẩn bị và các thành viên chính có mặt. Theo nếp nhiều nhà, tất niên được làm sau khi đã tiễn ông Công ông Táo ngày 23 và đã dọn dẹp, bao sái bàn thờ. Nhiều gia đình làm vào chiều 30 Tết, trước giờ giao thừa; nhiều gia đình làm sớm hơn vài ngày vì con cháu đi làm xa về muộn hoặc cần nghỉ ngơi trước Tết.
Với gia đình có con cháu ở xa, cách hay được chọn là làm tất niên vào ngày cuối tuần gần Tết nhất mà mọi người đều về được. Với gia đình buôn bán, nhiều nhà làm sớm hơn để những ngày cuối năm còn bán hàng. Nhiều nhà cũng xem lịch để chọn ngày giờ; xem ngày là chuyên đề riêng, ở đây chỉ nói: lịch nào cũng không thay được sự có mặt của người nhà.
Nếu tháng Chạp năm đó chỉ có 29 ngày, ngày cuối năm là 29; nhiều nhà vẫn gọi chung là "chiều 30" theo thói quen. Nên xem lịch âm năm hiện hành để biết chính xác.
Lịch chuẩn bị tất niên trong hai tuần cuối năm
Chia việc ra nhiều ngày giúp ngày làm lễ không vội vã. Bảng dưới là lịch gợi ý, điều chỉnh theo ngày nhà bạn chọn:
| Thời điểm | Việc | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đầu tháng Chạp | Bàn với cả nhà ngày làm tất niên, ai về, ai lo việc gì | Chốt sớm để người ở xa sắp xếp |
| Khoảng ngày 20 đến 23 | Dọn dẹp, bao sái bàn thờ (thường sau lễ ông Táo) | Chuyên đề dọn bàn thờ có hướng dẫn riêng |
| Ba bốn ngày trước lễ | Mua đồ khô: hương, nến, vàng mã nếu dùng, rượu, chè, thuốc, bánh mứt | Tránh dồn vào những ngày chợ đông |
| Một hai ngày trước lễ | Mua hoa, cây cảnh ngày Tết; trang hoàng bàn thờ; đặt mâm lễ nếu mua sẵn | Hoa cành như đào, mai nên mua sớm cho kịp nở |
| Ngày lễ | Nấu hoặc nhận mâm cỗ, bày lễ, thắp hương, khấn, hoá vàng, ăn bữa tất niên | Phần chính |
Người lo việc cúng thường là người lớn tuổi hoặc con trưởng; nếu họ đã cao tuổi, nên chia bớt việc cho con cháu, đặc biệt các việc phải đi lại nhiều như đi chợ, khuân đồ, lau dọn trên cao.
Danh sách đồ khô và đồ mua sẵn cần sắm
Danh sách dưới không gồm các món nấu trên mâm cỗ, vì mâm cỗ tất niên là chuyên đề riêng:
- Hương: đủ dùng cho lễ tất niên và những ngày Tết, mua một lần cho tiện.
- Nến hoặc đèn thờ: đôi nến mới cho ngày Tết hoặc kiểm lại đèn thờ điện.
- Hoa tươi: hoa cắm bàn thờ; nhiều nhà miền Bắc có cành đào, miền Nam có cành mai.
- Quả: mâm ngũ quả bày suốt mấy ngày Tết; cách chọn và bày là chủ đề riêng.
- Trầu cau: một cơi trầu, theo nếp nhiều nhà miền Bắc và miền Trung.
- Rượu, chè, thuốc (tuỳ nhà): chai rượu, gói chè ngon, có nhà vẫn giữ nếp đặt bao thuốc lá trên bàn thờ.
- Bánh mứt, kẹo: hộp mứt Tết, bánh chưng hoặc bánh tét đặt bàn thờ.
- Vàng mã (tuỳ nhà, có thể bỏ): lượng vừa đủ cho lễ tất niên.
- Giấy đỏ, câu đối, đèn trang trí bàn thờ: tuỳ nhà; đèn nháy cần an toàn điện.
Nhiều nhà mua hương, nến, vàng mã cho cả dịp Tết trong một lần, từ tất niên đến hoá vàng. Mua đủ dùng, không mua quá nhiều để rồi phải cất giữ qua năm sau, vì hương để lâu dễ ẩm mốc.
Trình tự lễ tất niên gọn cho gia đình
Trình tự dưới đây là cách nhiều gia đình làm. Mỗi nhà một nếp, có thể thêm bớt:
- Bày lễ lên bàn thờ: hoa, quả, trầu cau, rượu, chè, bánh, đèn nến; mâm cỗ đặt lên bàn thờ hoặc bàn trước bàn thờ nếu bàn thờ chật.
- Thắp đèn hoặc nến, rồi thắp hương.
- Người chủ lễ khấn: đọc bài văn khấn tất niên (xem chuyên mục văn khấn) hoặc khấn mộc mạc, báo năm cũ đã qua, mời gia tiên về đón Tết cùng con cháu.
- Các thành viên lần lượt thắp hương, vái, theo thứ tự từ người lớn tuổi đến con cháu, tuỳ nếp nhà.
- Đợi hương tàn, có nhà rót thêm rượu giữa chừng theo nếp.
- Hoá vàng nếu có ở nơi được phép, an toàn.
- Hạ lễ, cả nhà ăn bữa tất niên.
Nhà có cả bàn thờ Thần Tài – Thổ Địa hoặc thần linh, nhiều gia đình khấn thần linh trước, gia tiên sau; có nhà làm ngược lại. Hỏi người lớn trong họ để giữ thống nhất.
Tất niên ở cửa hàng, công ty và khi ở xa
Nhiều cửa hàng, công ty cũng làm tất niên trước khi nghỉ Tết, khấn thần linh nơi làm ăn và Thần Tài – Thổ Địa, tạ ơn một năm. Lễ ở cửa hàng thường gọn: hoa, quả, trầu cau, rượu, có nơi thêm mâm lễ mặn; sau lễ cả cửa hàng ăn bữa cuối năm. Tiệc tất niên công ty theo kiểu liên hoan là chuyện khác, không thuộc nghi lễ thờ cúng.
Người con ở xa không về kịp ngày nhà làm tất niên có thể thắp hương ở nơi mình đang ở nếu có bàn thờ, hoặc chỉ gọi điện hỏi thăm, gửi lời về. Theo tập quán, việc chính của tất niên là tại nhà thờ chính; người ở xa thể hiện qua sự hỏi han, đóng góp chi phí, hoặc về đúng dịp khác trong Tết.
Gia đình bố mẹ đã lớn tuổi, con cháu đều ở xa, có thể đặt mâm lễ tất niên trọn gói giao đến nhà để giảm việc nấu nướng. Khi đặt, kiểm thành phần, độ tươi, giờ giao, và nên có người nhà ở bên lúc làm lễ.
Chia việc và chia chi phí trong gia đình nhiều thế hệ
Tất niên là lễ của cả nhà nhưng thường dồn lên vai một hai người: mẹ lo chợ búa nấu nướng, bố hoặc anh trưởng lo bàn thờ và khấn. Những năm gần đây, nhiều gia đình chia việc rõ hơn để người lớn tuổi đỡ vất vả và con cháu hiểu thêm nếp nhà.
Một cách chia hay gặp: con cháu ở gần nhận việc dọn dẹp, lau bàn thờ, khuân đồ, mua hoa cây cảnh; con cháu ở xa góp tiền hoặc đặt sẵn những thứ mua được qua mạng như bánh mứt, rượu, chè; người lớn tuổi giữ phần khấn và chỉ dẫn. Việc nấu mâm cỗ, nếu nấu, nên có ít nhất hai người cùng làm để không ai phải đứng bếp từ sáng đến chiều.
Về chi phí, không có định mức nào. Nhiều gia đình thống nhất một khoản chung từ đầu tháng Chạp, ghi lại các khoản chi để năm sau tham khảo. Cách làm này giúp tránh cảnh mỗi người mua một ít trùng nhau, hoặc người lo việc cúng phải tự bỏ tiền mà không tiện nói.
Với con cháu trẻ chưa quen việc thờ cúng, ngày chuẩn bị tất niên là dịp tốt để học: cách lau đồ thờ, cách bày hoa quả, cách thắp hương an toàn, và câu chuyện về những người được thờ trên bàn thờ nhà mình. Nhiều người lớn tuổi coi việc truyền nếp này quan trọng hơn bản thân mâm lễ.
Nhà có tang trong năm và những trường hợp đặc biệt
Gia đình có người mất trong năm thường có nếp riêng cho Tết đầu tiên sau tang: có nhà không trang hoàng rực rỡ, không treo câu đối đỏ, không bày cành đào cành mai; có nhà vẫn làm như thường. Nếp này khác nhau nhiều giữa các vùng và các dòng họ, nên hỏi người lớn trong họ để làm cho phải.
Lễ tất niên trong nhà có tang thường vẫn được làm, mời người mới mất cùng về đón Tết với gia tiên. Bàn thờ người mới mất, nếu thờ riêng, cũng được bày lễ. Việc khấn và sắp đặt cụ thể theo hướng dẫn của người lớn hoặc người có kinh nghiệm trong họ.
Một trường hợp khác hay gặp là gia đình vừa chuyển nhà cuối năm. Nhiều nhà làm lễ nhập trạch trước rồi làm tất niên ở nhà mới; nếu ngày chuyển quá sát Tết, có nhà làm tất niên ở nhà cũ rồi mới chuyển sau Tết. Chọn cách nào là chuyện thu xếp của gia đình.
An toàn trong những ngày cuối năm
Cuối năm là thời điểm bàn thờ có nhiều thứ dễ cháy nhất: hoa giấy, câu đối giấy, đèn nháy trang trí, nến thắp lâu, hương thắp liên tục. Nhà ống, căn hộ, cửa hàng đóng cửa đi chơi Tết là những nơi cần cẩn thận nhất.
Một số thói quen giúp an toàn: đèn nháy dùng loại có chất lượng, không quấn quanh bát hương hay sát nến; không để nến cháy khi cả nhà ra ngoài; giữ khoảng cách giữa hương và câu đối, rèm, hoa giấy; rút phích đèn trang trí khi đi ngủ. Hoá vàng chỉ ở nơi được phép, có chậu riêng, xa nhà và xe; không hoá trong nhà, ban công kín, hành lang chung cư.
Gia đình có người già, trẻ nhỏ thì phân công người trông lửa trong buổi lễ. Một vụ cháy nhỏ ở bàn thờ ngày cuối năm thường bắt đầu từ lúc cả nhà đang bận ăn uống ở phòng khác.
Câu hỏi thường gặp
Cúng tất niên ngày nào là tốt nhất?
Không có ngày duy nhất được coi là tốt nhất. Theo tập quán, nhiều nhà làm trong khoảng từ sau 23 tháng Chạp đến chiều 30 Tết. Phần lớn gia đình chọn ngày cả nhà về đủ, đã dọn dẹp bàn thờ; nhiều nhà xem thêm lịch theo nếp riêng.
Cúng tất niên sáng hay chiều?
Nhiều gia đình làm vào buổi trưa hoặc chiều, sau khi đã nấu xong mâm cỗ, để cả nhà ăn bữa tất niên sau lễ. Một số nhà làm buổi sáng. Không có giờ duy nhất đúng; quan trọng là đủ người và không vội vã.
Tháng Chạp thiếu không có ngày 30 thì tất niên làm sao?
Khi tháng Chạp chỉ có 29 ngày, ngày cuối năm là 29; nhiều nhà làm tất niên vào ngày này hoặc sớm hơn. Xem lịch âm của năm hiện hành để biết chính xác tháng đủ hay thiếu.
Có cần cúng tất niên ở cả nhà và cửa hàng không?
Tuỳ nếp. Nhiều gia đình buôn bán làm tất niên ở cả hai nơi: ở cửa hàng khấn thần linh nơi làm ăn, ở nhà khấn gia tiên. Một số nhà chỉ làm ở nhà. Lễ ở cửa hàng thường gọn hơn và làm trước khi nghỉ Tết.
Con cháu ở xa không về được thì tất niên thế nào?
Lễ tất niên chính làm tại nhà thờ chính. Người ở xa có thể thắp hương nơi mình ở nếu có bàn thờ, gọi điện hỏi thăm, góp chi phí, hoặc về vào dịp khác trong Tết. Mỗi gia đình có cách thông cảm riêng.
Đặt mâm cúng tất niên trọn gói có được không?
Được, nhiều gia đình bận rộn chọn cách này. Khi đặt, hỏi rõ thành phần, cỡ mâm, giờ giao; khi nhận, kiểm độ tươi của đồ mặn, xôi, bánh. Nên đặt sớm vì cuối năm các cơ sở nhận nhiều đơn.