Lễ rằm (ngày 15) và mùng một (ngày 1) âm lịch hằng tháng, theo tập quán phổ biến, gồm thay nước, bày hoa tươi, một đĩa quả, trầu cau, chén rượu hoặc chén nước, thắp hương và khấn ngắn trước bàn thờ gia tiên, thần linh. Lễ chay là phổ biến nhất; nhiều nhà không bày đồ mặn trong lễ hằng tháng, chỉ dùng hoa quả, bánh trái.
Bài này viết cho gia đình đi làm cả ngày, muốn giữ nếp rằm mùng một đều đặn mà không thành gánh nặng mỗi tháng hai lần. Phần dưới có danh sách đồ sắm tối thiểu, mẹo mua trước để sáng hôm lễ không vội, trình tự mười phút, cách làm khi ở nhà thuê, khi đi công tác, và những tháng có lễ lớn như rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy. Nguồn gốc tục sóc vọng thuộc chuyên đề tín ngưỡng dân gian; bài văn khấn mùng một, ngày rằm có ở chuyên mục văn khấn.
Rằm, mùng một là gì và vì sao nhiều nhà giữ nếp này
Mùng một là ngày đầu tháng âm lịch, ngày trăng non; rằm là ngày 15, trăng tròn. Tục thắp hương vào hai ngày này, còn gọi là lễ sóc vọng, có từ lâu trong đời sống người Việt. Trong nhiều gia đình, đây là nhịp thờ cúng đều đặn nhất, giữa những lễ lớn trong năm như Tết, giỗ, Thanh minh.
Với gia đình bận rộn hôm nay, giá trị thực tế của nếp rằm mùng một nằm ở sự đều đặn: hai lần mỗi tháng, bàn thờ được lau dọn, có hoa tươi, có nén hương, cả nhà có một khoảnh khắc lắng lại. Lễ không cần lớn; nhiều người lớn tuổi vẫn nói hoa thơm, nước sạch, bàn thờ sạch là lễ đủ cho ngày thường. Nhà có trẻ nhỏ, cho trẻ cùng cắm hoa, bày quả là cách tự nhiên để trẻ biết nếp nhà.
Ngày âm lịch mỗi tháng rơi vào ngày dương khác nhau, nên đặt nhắc lịch âm trên điện thoại là cách nhiều người trẻ dùng để không quên. Một số ứng dụng lịch cho phép nhắc trước một ngày, đủ thời gian mua hoa quả.
Cũng nên hiểu rằng nếp rằm mùng một khác nhau khá nhiều giữa các nhà. Có nhà chỉ thắp hương bàn thờ gia tiên, có nhà thắp cả bàn thờ Phật, thần linh, Thần Tài; có nhà ăn chay hai ngày này, có nhà không. Không có khuôn mẫu chung bắt buộc; người lo việc thờ cúng mới trong nhà nên hỏi bố mẹ nếp nhà mình đã giữ ra sao rồi giữ tiếp, thay vì làm theo hướng dẫn trôi nổi.
Đồ cần sắm: mức tối thiểu, mức thường dùng và mức đầy đủ
Bảng dưới chia lễ rằm mùng một thành ba mức, để chọn theo thời gian và điều kiện từng tháng:
| Mức | Đồ sắm | Hợp khi |
|---|---|---|
| Tối thiểu | Nước sạch, hương, một bông hoặc một bó hoa nhỏ | Tháng bận, đi làm sớm, ở nhà thuê |
| Thường dùng | Hoa tươi, một đĩa quả, trầu cau, chén rượu hoặc nước, hương, đèn | Phần lớn các tháng |
| Đầy đủ | Như trên, thêm bánh kẹo hoặc xôi chè, vàng mã nếu nhà dùng | Rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy, tháng có việc trong nhà |
Mức "tối thiểu" không phải lễ thiếu. Theo nếp nhiều nhà, lễ ngày thường cốt ở sự thành tâm và đều đặn; tháng nào bận thì làm gọn, tháng nào rảnh thì chu đáo hơn. Không cần áy náy vì tháng này ít hoa quả hơn tháng trước.
Nhiều gia đình miền Nam có nếp thắp hương thêm vào mùng 2 và 16 ở cửa hàng; đó là nếp riêng của người buôn bán, chuyên mục vàng mã và Thần Tài có bài riêng.
Mua trước hay mua sáng hôm lễ: mẹo cho người đi làm
Chợ hoa quả sáng mùng một và ngày rằm thường đông, giá hoa nhích lên. Một vài mẹo giúp chuẩn bị nhẹ nhàng hơn:
- Mua quả từ chiều hôm trước, chọn quả còn hơi xanh, để qua đêm vẫn tươi.
- Mua hoa chiều hôm trước, cắm ngay vào xô nước mát, sáng ra chỉ cần cắt gốc và cắm vào lọ. Hoa cúc, hoa ly, hoa đồng tiền giữ tươi được vài ngày.
- Trầu cau: cau để được vài ngày, trầu dễ héo; mua chung một lần cho hai ngày gần nhau nếu tiện.
- Hương, nến, vàng mã: mua theo tháng hoặc theo quý, cất nơi khô ráo, tránh ẩm mốc.
- Đặt hoa định kỳ: nhiều tiệm hoa nhận giao hoa cúng mỗi rằm mùng một theo gói tháng, tiện cho người không có thời gian ra chợ.
- Dùng cây xanh, hoa chậu nhỏ trên bàn thờ ở những tháng bận, theo nếp một số nhà.
Một số nhà làm lễ từ tối hôm trước, tức tối 14 và tối 30 hoặc 29, để sáng hôm sau đi làm sớm. Đây là cách linh động khá phổ biến; nhiều người lớn tuổi coi lễ từ tối hôm trước cũng được. Hỏi người lớn trong nhà nếu gia đình có nếp riêng, vì có nhà vẫn giữ đúng sáng ngày lễ.
Trình tự lễ mười phút
Với gia đình đi làm, trình tự dưới đây đủ trang trọng mà vẫn kịp giờ:
- Rửa tay, lau mặt bàn thờ bằng khăn riêng.
- Thay nước, thay hoa, bỏ hoa héo, rửa lọ nếu cần.
- Bày đĩa quả, trầu cau, chén rượu hoặc chén nước.
- Thắp đèn hoặc nến, thắp hương, số nén lẻ theo tập quán.
- Khấn: đọc bài văn khấn mùng một, ngày rằm (xem chuyên mục văn khấn) hoặc khấn mộc mạc: xưng tên, địa chỉ, ngày âm lịch, thưa việc trong nhà.
- Đợi hương cháy một lúc rồi mới rời đi; nếu phải đi ngay, giao lại cho người ở nhà hoặc chọn hương ngắn.
Về an toàn, hai lỗi hay gặp nhất ở ngày rằm mùng một là thắp hương rồi vội đi làm, và để nến cháy khi cả nhà đã ra ngoài. Đèn thờ điện thay nến, hương ngắn thay hương dài, và một người được giao trông là đủ để tránh cả hai.
Nhà có bàn thờ thần linh, Thần Tài, Phật thì thứ tự thắp hương giữa các bàn thờ tuỳ nếp nhà. Nhiều nhà thắp ở bàn thờ Phật hoặc thần linh trước, gia tiên sau. Không có thứ tự nào bị coi là phạm.
Ở nhà thuê, ở ký túc xá, ở một mình: giữ nếp thế nào
Người trẻ ra thành phố học tập, làm việc thường ở nhà thuê, ở ghép, không có bàn thờ gia tiên. Nhiều người vẫn muốn giữ nếp rằm mùng một như ở nhà. Cách phổ biến là dùng một kệ nhỏ đặt bát hương, ảnh Phật hoặc không, một lọ hoa nhỏ, thắp hương mỗi rằm mùng một.
Nếu không có điều kiện lập bàn thờ, nhiều người chọn cách khác: đi chùa gần nhà vào ngày rằm mùng một, hoặc chỉ gọi điện về hỏi thăm bố mẹ đã thắp hương ở nhà. Theo nếp nhiều gia đình, việc thờ cúng gia tiên được làm ở nhà thờ chính; người ở xa giữ lòng nhớ là đủ.
Khi thắp hương trong phòng trọ hay ký túc xá, nên hỏi nội quy, chọn hương ít khói, thắp một nén và không để hương cháy khi ra ngoài. Nhiều khu trọ, ký túc xá cấm lửa trần trong phòng; khi đó đèn điện nhỏ và hoa tươi cũng là cách giữ nếp.
Một điểm tế nhị khi ở ghép là bạn cùng phòng có thể khác tín ngưỡng hoặc nhạy cảm với khói. Hỏi trước, chọn góc riêng của mình, thắp vào giờ không làm phiền ai và dọn ngay hoa quả sau lễ là đủ để giữ hoà khí. Nhiều người trẻ kể rằng chính góc thờ nhỏ ấy lại khiến bạn cùng phòng tò mò hỏi han về nếp nhà mình.
Những tháng có lễ lớn: rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy và rằm tháng Tám
Rằm tháng Giêng, còn gọi Tết Nguyên tiêu, là ngày rằm đầu tiên của năm, nhiều gia đình làm lễ chu đáo hơn ngày rằm thường, có nhà thêm mâm cỗ chay hoặc mặn. Nhiều người đi chùa ngày này; chuyện sắm lễ đi chùa có chuyên mục riêng.
Rằm tháng Bảy là dịp có lễ gia tiên và lễ cúng chúng sinh ngoài trời theo tập quán nhiều nơi, kèm mùa Vu Lan ở chùa. Danh sách đồ sắm cho rằm tháng Bảy có bài riêng trong chuyên mục này.
Rằm tháng Tám là Tết Trung thu, nhiều gia đình thắp hương, bày bánh trung thu, hoa quả lên bàn thờ trước khi cho trẻ phá cỗ. Lễ thường giản dị, làm vào buổi tối trước khi trẻ rước đèn, phá cỗ.
Những tháng còn lại, lễ rằm mùng một giữ mức thường dùng như bảng trên. Tháng nào nhà có việc lớn như cưới hỏi, sinh con, có người ốm, nhiều nhà thắp hương thưa việc với gia tiên vào ngày rằm mùng một gần nhất.
Những tháng có lễ lớn, nên mua đồ sớm hơn ngày thường một hai hôm. Chợ hoa quả ngày rằm tháng Giêng và rằm tháng Bảy đông hơn hẳn, hoa đẹp hết sớm; mua trước, cắm vào xô nước mát là cách giữ hoa tươi tới sáng hôm lễ.
Đi vắng, đi công tác vào ngày rằm mùng một
Cả nhà đi du lịch, đi công tác đúng ngày rằm mùng một là chuyện thường gặp. Nhiều nhà khấn xin trước khi đi, thắp hương bù khi về; có nhà nhờ người thân, hàng xóm thân thiết qua thắp hộ. Không có quy định nào bắt buộc phải thắp đúng ngày.
Trước khi đi vắng dài ngày, nên dọn đồ ăn, hoa quả khỏi bàn thờ để không bị hỏng, hút côn trùng; đổ nước lọ hoa; tắt đèn thờ điện và rút phích nếu đi lâu. Đèn thờ để sáng nhiều ngày trong nhà không người là rủi ro chập cháy không đáng có.
Khi về, lau dọn, thay nước, cắm hoa mới, thắp hương báo đã về. Nhiều người lớn tuổi coi đây là nếp chu đáo hơn là nhờ người lạ vào nhà thắp hương.
Với gia đình hay đi công tác, có thể đặt lịch giao hoa định kỳ tạm dừng những tháng vắng nhà, và để sẵn một bó hương, hộp diêm hoặc bật lửa trong ngăn kéo gần bàn thờ cho người thân khi được nhờ thắp hộ. Dặn người được nhờ đợi hương tàn mới khoá cửa ra về.
Câu hỏi thường gặp
Cúng rằm mùng một có bắt buộc phải có đồ mặn không?
Không. Lễ rằm mùng một hằng tháng phần lớn là lễ chay: hoa, quả, trầu cau, nước hoặc rượu, bánh kẹo. Một số nhà có nếp thêm đồ mặn vào dịp đặc biệt. Lễ gọn hay đầy đủ tuỳ điều kiện từng tháng.
Cúng mùng một từ tối hôm trước có được không?
Nhiều gia đình đi làm sớm chọn thắp hương từ tối hôm trước, tức tối 30 hoặc 29 với mùng một, tối 14 với ngày rằm. Đây là cách linh động khá phổ biến. Nếu gia đình có nếp riêng, hỏi người lớn trong nhà.
Ở nhà thuê có nên lập bàn thờ để cúng rằm mùng một không?
Tuỳ mong muốn và điều kiện. Nhiều người dùng một kệ nhỏ đặt bát hương, lọ hoa; số khác đi chùa hoặc chỉ hỏi thăm bố mẹ ở quê. Nếu thắp hương, hỏi nội quy về lửa của nhà trọ và không để hương cháy khi ra ngoài.
Hoa cúng rằm mùng một nên chọn loại nào?
Các loại hoa hay dùng là cúc, ly, hồng, đồng tiền, sen theo mùa. Chọn hoa tươi, lâu tàn, ít phấn. Nhiều nhà tránh một số loại hoa theo nếp riêng; danh sách cụ thể khác nhau theo vùng, nên hỏi người lớn trong nhà.
Đi vắng đúng ngày rằm thì có cần nhờ người thắp hương không?
Không bắt buộc. Nhiều nhà khấn xin trước khi đi và thắp hương khi về. Có nhà nhờ người thân qua thắp hộ. Trước khi đi, dọn đồ ăn, đổ nước lọ hoa, tắt đèn thờ điện để an toàn.
Rằm và mùng một ngày nào quan trọng hơn?
Theo tập quán, hai ngày đều là lễ sóc vọng hằng tháng, nhiều nhà làm như nhau. Một số nhà làm ngày rằm chu đáo hơn, một số nhà chú trọng mùng một vì là ngày đầu tháng. Đây là nếp riêng từng nhà.