Ngày mùng 1 và ngày rằm hằng tháng, nhiều gia đình khấn hai lượt: lượt đầu khấn thần linh (Thổ công, Táo quân, các vị cai quản nơi ở), lượt sau khấn gia tiên. Bài khấn phổ biến gồm câu niệm mở đầu, lời kính lạy, phần trình tên tuổi, địa chỉ, ngày tháng, lời kính mời chứng giám và câu kết. Bên dưới là hai bài theo khuôn sách văn khấn cổ truyền, kèm bản khấn nôm cho người không quen đọc văn cổ.
Văn khấn có rất nhiều dị bản theo vùng, theo họ, theo sách in. Bài ở đây là một bản phổ biến; nếu nhà bạn có bài riêng do ông bà truyền lại, cứ dùng bài của nhà. Chữ trong ngoặc là phần bạn điền thông tin của mình.
Rằm, mùng một: vì sao nhiều nhà khấn hai lượt
Trong nếp thờ cúng của người Việt, ngày sóc (mùng 1) và ngày vọng (rằm, tức ngày 15 âm lịch) là hai mốc của mỗi tháng âm. Nhiều nhà thắp hương, dâng hoa quả vào hai ngày này như một lần "trình báo" định kỳ với thần linh nơi ở và với ông bà. Nguồn gốc, ý nghĩa của sóc vọng là chuyên đề văn hoá riêng; ở đây chỉ bàn phần khấn.
Lý do khấn hai lượt đến từ cách hiểu dân gian: thần linh, Thổ công là chủ đất, chủ nhà, nên được kính lạy trước; gia tiên là ông bà nhà mình, khấn sau. Nhà có bàn thờ thần linh riêng thì khấn ở từng ban. Nhà chỉ có một bàn thờ chung, đứng một chỗ khấn lần lượt hai bài, hoặc gộp hai phần vào một bài.
Không phải nhà nào cũng làm cả hai. Có nhà chỉ khấn gia tiên, có nhà chỉ thắp hương mà không đọc văn khấn. Không có quy định bắt buộc; điều nhiều người lớn tuổi nhấn mạnh là đều đặn và thành kính.
Với người mới lập bàn thờ, rằm và mùng một là dịp tốt để tập khấn: lễ nhỏ, ít người, không vội. Khấn đều vài tháng, đến dịp giỗ, Tết sẽ tự tin hơn nhiều khi phải đứng khấn trước cả họ.
Chuẩn bị trước khi khấn
Phần chuẩn bị ngày rằm, mùng một thường gọn. Mâm cúng chi tiết là chuyên đề riêng; ở đây chỉ nhắc những gì liên quan đến việc khấn:
- Lau bàn thờ, thay nước, thay hoa từ hôm trước hoặc sáng sớm.
- Lễ vật đơn giản: hương, hoa, quả, nước sạch, có nhà thêm trầu cau, chén rượu, đĩa xôi. Nhà ăn chay ngày rằm thì dâng lễ chay.
- Ghi sẵn ra giấy họ tên người đứng khấn, địa chỉ đầy đủ, ngày tháng âm lịch. Người mới khấn hay quên phần này nhất.
- Quần áo gọn gàng, rửa tay sạch trước khi thắp hương.
- Thắp nến hoặc bật đèn thờ trước, rồi mới châm hương.
- Số nén hương theo tập quán nhiều nhà là số lẻ, ngày rằm, mùng một thường ba nén mỗi bát hương; nhà có nếp khác thì theo nếp nhà.
Thời gian khấn: nhiều nhà khấn sáng sớm trước khi đi làm, có nhà khấn chiều hôm trước (chiều 30 hoặc chiều 14). Cả hai đều phổ biến. Đừng thắp hương rồi đi ngay; chờ hương cháy một lúc, có người ở nhà trông.
Bài văn khấn thần linh ngày mùng 1, ngày rằm (bản phổ biến)
Bài dưới đây theo khuôn thường gặp trong các sách văn khấn cổ truyền. Có bản thêm hoặc bớt tên một số vị thần, có bản đổi thứ tự câu. Đọc chậm, rõ, giọng vừa đủ nghe hoặc đọc thầm.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần, vái ba vái)
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy Hoàng thiên, Hậu thổ, chư vị Tôn thần.
Con kính lạy ngài Bản cảnh Thành hoàng, ngài Bản xứ Thổ địa, ngài Bản gia Táo quân cùng chư vị Tôn thần cai quản trong xứ này.
Tín chủ con là: (họ và tên người khấn).
Ngụ tại: (địa chỉ nơi đang ở).
Hôm nay là ngày mùng Một (hoặc ngày Rằm) tháng (…) năm (…) âm lịch.
Tín chủ con thành tâm sửa biện hương hoa, lễ vật, thắp nén tâm hương dâng lên trước án.
Cúi xin chư vị Tôn thần giáng lâm trước án, chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật, phù hộ cho toàn gia chúng con được bình an, mọi việc hanh thông.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Chỗ "Tín chủ con là" có nhà đọc tên người đứng khấn, có nhà đọc tên chủ hộ. Địa chỉ đọc theo nơi đang ở thật, kể cả khi ở nhà thuê.
Bài văn khấn gia tiên ngày mùng 1, ngày rằm (bản phổ biến)
Khấn xong thần linh, quay sang ban gia tiên (hoặc tiếp tục đứng tại bàn thờ chung) và khấn bài sau. Đây cũng là một bản thường gặp, có nhiều dị bản:
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy các cụ Tổ khảo, Tổ tỷ, Bá thúc, Cô di và toàn thể hương linh gia tiên họ (…) nội ngoại.
Tín chủ con là: (họ và tên). Ngụ tại: (địa chỉ).
Hôm nay là ngày mùng Một (hoặc ngày Rằm) tháng (…) năm (…) âm lịch.
Con cháu thành tâm sắm sửa hương hoa, lễ vật, thắp nén hương thơm dâng lên trước án.
Kính mời các cụ hương linh gia tiên về chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật, phù hộ độ trì cho con cháu mạnh khoẻ, gia đạo hoà thuận.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Chỗ "họ (…)" điền họ của nhà mình. Nhà thờ cả bên nội và bên ngoại trên cùng bàn thờ có thể đọc "gia tiên nội ngoại họ (…) và họ (…)". Nhà không theo câu niệm Phật có thể bỏ câu đầu và câu cuối; nhiều nhà vẫn giữ theo nếp quen.
Bản khấn nôm cho người không quen đọc văn cổ
Nhiều người trẻ ngại khấn vì sợ đọc sai chữ Hán Việt. Khấn nôm, tức khấn bằng lời nói thường, là cách được nhiều người lớn tuổi chấp nhận, miễn là thành kính và đủ các ý chính: mình là ai, ở đâu, hôm nay ngày gì, đã chuẩn bị lễ gì, mời ai về chứng giám. Một bản tham khảo:
"Con lạy các vị thần linh cai quản nơi này, con lạy ông bà tổ tiên.
Con là (họ tên), đang ở (địa chỉ).
Hôm nay là ngày (mùng một hoặc rằm) tháng (…) âm lịch, con thắp nén hương, dâng hoa quả, mời các vị thần linh và ông bà về chứng giám.
Con xin ông bà phù hộ cho cả nhà mạnh khoẻ, sống hoà thuận. Con xin cảm tạ."
Có thể đọc thành tiếng nhỏ hoặc nói thầm trong lòng. Không có lời nào "sai" khi khấn nôm, miễn là lời lẽ kính trọng. Nhiều nhà khấn nôm thêm vài câu kể chuyện nhà trong tháng, ví dụ con thi xong, nhà sửa xong, như kể với ông bà.
Trình tự một buổi khấn ngày rằm, mùng một
Trình tự gọn cho buổi sáng bận rộn:
- Lau bàn thờ, bày lễ, thay nước.
- Thắp nến hoặc bật đèn; châm hương, vái ba vái rồi cắm hương.
- Đứng ngay ngắn trước bàn thờ, chắp tay, đọc bài khấn thần linh.
- Đọc tiếp bài khấn gia tiên (hoặc khấn nôm).
- Vái ba vái, lùi lại. Chờ hương cháy, có người ở nhà trông.
- Khi hương tàn, nếu có hoá vàng thì khấn xin hoá rồi hoá; không hoá thì hạ lễ khi hương tàn.
- Tắt nến, kiểm tra hương đã tàn hẳn trước khi rời nhà.
Vái theo tập quán: vái ba lần khi bắt đầu và khi kết thúc là cách nhiều nhà làm. Một số nơi vái bốn lần với gia tiên; theo nếp nhà là được.
Cả buổi khấn ngày thường chỉ mất chừng mười phút nếu đã chuẩn bị sẵn. Phần mất thời gian nhất thường là chờ hương cháy; tranh thủ lúc đó dọn dẹp quanh nhà, nhưng đừng ra khỏi nhà khi hương nến còn cháy.
Khi bàn thờ có cả ban Phật và ban gia tiên
Nhiều gia đình đặt ban Phật ở tầng trên hoặc một bên, ban gia tiên ở dưới hoặc bên cạnh. Ngày rằm, mùng một, theo tập quán phổ biến, lễ ở ban Phật trước bằng lễ chay (hương, hoa, quả, nước), rồi mới đến thần linh và gia tiên. Ban Phật không dâng lễ mặn, không đặt vàng mã.
Lời khấn ở ban Phật thường ngắn, mang ý kính lễ, không phải lời xin xỏ. Nhiều người chỉ niệm câu niệm Phật quen thuộc rồi vái ba vái. Người đi chùa thường xuyên có thể đọc theo nghi thức mình được hướng dẫn ở chùa; nếu không quen, vái và thắp hương thành kính là đủ.
Sau đó đọc bài khấn thần linh, bài khấn gia tiên như ở trên. Nhà ăn chay ngày rằm thì lễ ở ban gia tiên cũng chay theo. Thứ tự này là nếp phổ biến, không phải quy định; nhà bạn quen cách khác thì giữ.
Những câu hỏi nhỏ người mới khấn hay gặp
Đọc to hay đọc thầm. Cả hai đều được. Nhiều người đọc vừa đủ mình nghe; ở nhà đông người có thể đọc thầm để không ảnh hưởng ai.
Đọc từ điện thoại có được không. Nhiều người mới khấn đọc từ giấy hoặc điện thoại. Không có lời cấm nào; nếu dùng điện thoại, để chế độ im lặng, giảm sáng, và dần học thuộc.
Ai đứng khấn. Thường là chủ nhà, người lớn trong nhà. Khi người lớn vắng, con cháu đứng khấn thay, đọc tên mình và nói rõ khấn thay bố mẹ.
Phụ nữ đang có kinh nguyệt có được khấn không. Quan niệm mỗi vùng mỗi nhà khác nhau; nhiều gia đình và nhà chùa hiện nay không kiêng. Theo nếp nhà và ý người lớn.
Quên một đoạn giữa chừng. Dừng lại, đọc tiếp từ chỗ nhớ được hoặc nói bằng lời thường. Không có hậu quả gì đáng lo; lòng thành mới là điều cốt yếu.
Khấn bao lâu thì đủ. Bài khấn ngày rằm đọc chậm mất chừng hai ba phút. Không cần kéo dài; khấn ngắn mà rõ ý tốt hơn khấn dài mà vội.
Câu hỏi thường gặp
Có nhất thiết phải khấn cả thần linh và gia tiên không?
Không bắt buộc. Nhiều nhà khấn cả hai, nhiều nhà chỉ khấn gia tiên, có nhà chỉ thắp hương không đọc văn. Nếu có bàn thờ thần linh riêng thì khấn ở ban đó trước. Theo nếp gia đình và hỏi người lớn trong họ.
Khấn ngày rằm vào chiều 14 có được không?
Được. Nhiều gia đình khấn chiều hôm trước, tức chiều 14 cho ngày rằm và chiều 30 hoặc 29 cho ngày mùng một, để kịp đi làm hôm sau. Đây là cách làm phổ biến, không có gì trái lệ.
Ở nhà thuê có cần khấn thần linh không?
Nhiều người ở thuê vẫn khấn thần linh nơi đang ở, đọc địa chỉ nhà thuê, coi như trình báo với chủ đất nơi mình tạm trú. Có người chỉ khấn gia tiên. Cả hai đều phổ biến; nếu có bàn thờ, cứ khấn theo địa chỉ thật.
Bài khấn trên có giống bài trong sách văn khấn của nhà mình không?
Có thể khác vài chữ hoặc thêm bớt tên một số vị. Văn khấn được chép và in lại qua nhiều đời nên có nhiều dị bản. Nếu nhà đã có bài quen dùng, cứ giữ bài của nhà; không cần đổi theo bản khác.
Ngày rằm, mùng một có cần hoá vàng sau khi khấn không?
Không bắt buộc. Nhiều nhà chỉ thắp hương và dâng lễ, không hoá vàng vào ngày rằm, mùng một thường. Nhà có nếp hoá thì khấn xin hoá khi hương gần tàn rồi hoá ở chỗ an toàn ngoài trời.
Vắng nhà ngày rằm thì có khấn bù được không?
Được. Nhiều người khấn sớm hơn trước khi đi hoặc khấn khi về, nói rõ lý do bằng lời của mình. Điều cần tránh là thắp hương rồi đi vắng khi hương nến còn cháy, vì nguy cơ cháy.