Theo tập quán phổ biến, đồ thờ Thần Tài được thay khi hư hỏng rõ: tượng mẻ ở mặt hay gãy tay, bát hương nứt, bàn thờ mục, cong vênh; còn đồ cũ mà vẫn lành thì nhiều nhà giữ dùng lâu dài. Đồ thờ cũ sau khi thay thường được xử lý theo một trong vài cách: gửi chùa, hoá, chôn ở nơi sạch hoặc cất giữ cẩn thận — mỗi nhà một nếp.
Bài này giúp người đang cầm trên tay một chiếc tượng mẻ hay bát hương nứt mà không biết làm gì tiếp. Phần dưới gồm cách nhận biết khi nào nên thay, chọn đồ thay thế cho khớp với đồ cũ còn dùng, trình tự thay theo nếp nhiều nhà, và các cách xử lý đồ cũ trình bày trung tính. Không có cách nào được coi là duy nhất đúng, và không có điều gì đáng sợ nếu làm khác nhà bên cạnh. Nếu trong họ có người lớn tuổi quen việc thờ cúng, một cuộc gọi hỏi ý trước khi thay thường là cách gọn nhất để giữ thống nhất với nếp nhà.
Khi nào nên thay, khi nào giữ lại: bảng nhận biết theo từng món
Bảng dưới gom các tình trạng thường gặp và cách nhiều gia đình xử lý. Nếp nhà bạn khác thì theo nếp nhà:
| Món | Thường giữ lại khi | Thường thay khi |
|---|---|---|
| Tượng sứ, gốm | Bụi bám, men hơi ngả màu, xước nhẹ ở bệ | Mẻ ở mặt, gãy tay, nứt ngang thân, vỡ bệ |
| Tượng gỗ | Sơn hơi phai, có thể nhờ thợ sơn lại | Nứt dọc thớ lớn, mối mọt, mục |
| Tượng đồng | Xỉn màu, có thể đánh bóng | Méo, gãy chi tiết lớn |
| Bát hương | Ám khói, xỉn men, đáy bám tro | Nứt thân, vỡ miệng, rò tro |
| Bàn thờ | Ám khói, sơn cũ | Mục chân, cong mặt, mối mọt, lỏng mộng không sửa được |
| Chén, lọ, đèn | Bám cặn, có thể rửa | Mẻ, nứt, đèn chập điện |
Điều dễ thấy qua bảng là phần lớn đồ cũ chỉ cần lau dọn, đánh bóng hoặc sơn lại. Thay chỉ cần thiết khi đồ hư hỏng thật sự hoặc không còn an toàn, như đèn chập điện hay bàn mục chân dễ đổ.
Một số người bán khuyên "thay cả bộ mỗi năm cho mới". Đây là lời chào bán hàng, không phải tập quán chung. Nhiều cửa hàng giữ nguyên cặp tượng hàng chục năm, coi đó là kỷ niệm của những ngày đầu mở cửa.
Tượng mẻ một chút: giữ hay thay
Đây là câu hỏi hay gặp nhất. Tượng sứ mẻ một góc nhỏ ở bệ, gần như không nhìn thấy khi bày, nhiều nhà vẫn giữ. Tượng mẻ ở mặt, mũi, tay cầm thỏi vàng, quạt, thì phần đông chọn thay, vì mặt tượng là chỗ người thờ nhìn vào mỗi ngày.
Có người hỏi có nên dán lại bằng keo. Về kỹ thuật, keo dán sứ có thể gắn được mảnh mẻ lớn, nhưng đường dán vẫn lộ. Một số gia đình chấp nhận cách này cho tượng có giá trị kỷ niệm lớn, ví dụ tượng ông bà để lại. Đây là lựa chọn của gia đình, không có đúng sai.
Điều nên tránh là để một chiếc tượng mẻ trở thành nỗi lo. Một vết mẻ do va chạm khi lau dọn là chuyện bình thường của đồ vật dùng lâu năm. Không có căn cứ nào để coi đó là điềm báo. Xử lý gọn gàng, theo nếp nhà, rồi tiếp tục giữ bàn thờ như thường.
Với tượng gỗ, sơn phai, bong màu là chuyện của thời gian. Nhiều thợ sơn đồ thờ nhận sơn lại tượng gỗ, giữ nguyên dáng tượng cũ. Đây là cách được nhiều gia đình chọn cho tượng đã thờ lâu năm, vừa giữ kỷ niệm vừa làm mới bàn thờ.
Mua đồ thay thế cho khớp với đồ cũ còn dùng
Khi chỉ thay một món, cái khó là làm sao cho món mới không lệch với phần còn lại. Một vài kinh nghiệm:
- Thay tượng thì thay cả cặp nếu có thể. Một tượng mới cạnh một tượng cũ khác người làm, khác màu men, khác tỷ lệ rất dễ trông vênh.
- Mang đồ cũ hoặc ảnh đồ cũ theo khi đi mua, kèm số đo chiều cao, đường kính, để so tại chỗ.
- Bát hương mới cùng cỡ với bát cũ để giữ cân đối với tượng. Nếu bàn thờ có ba món bằng sứ cùng bộ, cân nhắc thay cùng nơi bán, cùng dòng men.
- Bàn thờ mới đo lòng mái theo cỡ tượng đang dùng, nếu chỉ thay bàn mà giữ tượng.
- Đèn thờ thay mới thì chọn loại có dây và phích chắc, công suất nhỏ, bóng ít nóng.
Muốn xem thêm mẫu đồ thờ, tượng có mô tả chất liệu rõ ràng có thể tham khảo vatpham.com hoặc vatphamphongthuy.com.
Nếu đồ cũ là hàng làng nghề hay hàng đặt riêng, khó tìm lại đúng mẫu, có thể hỏi người làm cũ xem còn làm được không. Nhiều cơ sở vẫn giữ khuôn cũ trong nhiều năm. Trường hợp không tìm lại được, chọn mẫu mới gần nhất về màu men và tỷ lệ, rồi đặt thử cạnh các món cũ trước khi thanh toán.
Trình tự thay đồ thờ theo nếp nhiều nhà
Không có một nghi thức duy nhất; trình tự dưới đây là cách nhiều cửa hàng làm, gọn trong một buổi:
- Chọn thời điểm, thường là dịp cuối năm khi dọn bàn thờ, hoặc ngay khi đồ hư hỏng. Nhiều nhà xem ngày theo lịch; nhiều nhà làm ngày thuận tiện.
- Thắp hương, khấn ngắn xin phép thay đồ thờ, bằng lời mộc mạc hoặc bài văn khấn nếu có.
- Đợi hương tàn, nhấc món đồ cũ ra, gói bằng khăn sạch.
- Lau chỗ đặt, đặt món mới vào đúng vị trí cũ.
- Thắp hương trình món đồ mới.
- Xử lý món đồ cũ theo cách gia đình chọn, ngay trong ngày hoặc trong vài ngày.
Riêng việc thay bát hương, nhiều gia đình coi trọng hơn và nhờ người có kinh nghiệm hoặc nhà chùa hướng dẫn, vì liên quan đến việc bốc bát hương mới. Nếu chưa chắc, hỏi người lớn trong họ trước, đừng tự làm theo hướng dẫn trôi nổi.
Các cách xử lý đồ thờ cũ theo tập quán
Gửi chùa: nhiều chùa nhận tượng, bát hương cũ của người dân. Nên hỏi trước nhà chùa có nhận không, nhận loại nào, vì không phải chùa nào cũng có chỗ. Mang đồ đã lau sạch, gói gọn; một số người kèm chút công đức tuỳ tâm.
Hoá: tượng gỗ, bàn thờ gỗ cũ có nhà hoá ở nơi được phép, an toàn. Tượng sứ, đồng thì không hoá được.
Chôn ở nơi sạch: một số nơi có nếp chôn tượng sứ vỡ, bát hương cũ dưới gốc cây lớn trong vườn nhà, nơi ít người qua lại. Gia đình ở phố, không có vườn thì cách này khó làm.
Thả xuống sông, hồ: một số người làm với bát hương, tro hương. Cách này ngày càng được khuyên hạn chế vì gây ô nhiễm nguồn nước, nhất là đồ sứ, nhựa không phân huỷ; nếu muốn, chỉ thả phần tro tự nhiên, không thả đồ sứ, nilon.
Cất giữ: tượng có giá trị kỷ niệm, đồ đồng còn tốt, nhiều nhà gói cẩn thận cất vào hộp, để ở nơi cao ráo. Đây cũng là cách được nhiều người chấp nhận.
Không có cách nào kể trên được coi là bắt buộc. Điều nên tránh là vứt đồ thờ cũ chung với rác sinh hoạt ngoài đường, vừa thiếu tôn trọng với nếp chung, vừa dễ gây khó chịu cho người khác nhìn thấy.
Bàn thờ cũ: nhờ thợ sửa hay thay mới
Bàn thờ Thần Tài bằng gỗ dùng lâu năm thường gặp bốn kiểu hư: ám khói vàng ở mái và mặt, sơn bong ở mép, chân bàn bị ẩm mục do lau sàn, và mộng lỏng làm bàn lắc. Ba kiểu đầu nhiều khi sửa được; kiểu cuối tuỳ mức độ.
Ám khói và sơn bong: thợ mộc hoặc thợ sơn đồ gỗ có thể lau sạch, chà nhẹ rồi sơn phủ lại. Chi phí phụ thuộc kích thước bàn, độ cầu kỳ của chạm và loại sơn; với bàn gỗ tự nhiên tốt, sơn lại thường hợp lý hơn mua mới. Chân bàn mục nhẹ có thể cắt bỏ phần mục và nối chân, hoặc kê thêm đế gỗ; mục sâu lên thân thì thay bàn sẽ chắc chắn hơn.
Bàn gỗ ép phồng nước, bong lớp phủ giấy vân gỗ thì gần như không sửa được; thay bàn mới là lựa chọn thực tế. Khi thay, nhớ đo lòng mái theo cỡ tượng đang dùng nếu giữ tượng cũ.
Trong thời gian bàn đi sửa, nhiều nhà khấn xin rồi chuyển tượng, bát hương sang một khay gỗ sạch đặt ở chỗ cũ, thắp hương như thường. Nên hẹn thợ làm nhanh, tránh để bàn thờ tạm bợ kéo dài nhiều tuần.
Đồ thờ được tặng, đồ thờ mua thừa: làm gì cho hợp
Dịp khai trương, cửa hàng hay được bạn bè tặng tượng Thần Tài, ông Địa, bát hương. Nếu đã có đủ bộ, việc bày thêm tượng thứ hai khiến bàn thờ chật và lệch. Nhiều chủ cửa hàng cất tượng được tặng cẩn thận, hoặc nếu bộ tặng đẹp hơn thì thay bộ cũ bằng bộ tặng, rồi xử lý bộ cũ như phần trên.
Có người mua thừa vì lỡ tay, ví dụ mua tượng xong mới thấy không vừa bàn. Đồ thờ chưa dùng, chưa thắp hương, nhiều người vẫn coi như hàng hoá bình thường: đổi lại cho người bán nếu còn điều kiện, hoặc tặng lại cho người cần. Đồ đã thờ rồi thì đa số gia đình không bán lại, mà xử lý theo các cách đã nêu.
Khi tặng đồ thờ cho người khác, nên hỏi trước người nhận có đang cần không, cỡ bàn thờ của họ ra sao. Một bộ tượng đẹp mà không vừa bàn thờ của người nhận dễ thành món quà khó xử.
Với đồ thờ còn nguyên trong hộp, chưa bày, nhiều người vẫn tặng lại cho người thân mới mở cửa hàng, kèm lời nói rõ là đồ chưa dùng. Cách làm này vừa tránh lãng phí vừa được nhiều người lớn tuổi coi là hợp lẽ, miễn người nhận thật sự cần và đồng ý nhận.
Câu hỏi thường gặp
Tượng Thần Tài bị mẻ một chút có cần thay ngay không?
Không nhất thiết. Mẻ nhỏ ở bệ, ít nhìn thấy, nhiều nhà vẫn giữ. Mẻ ở mặt, gãy tay thì phần đông chọn thay. Không có căn cứ để coi vết mẻ là điềm xấu; xử lý theo nếp nhà và giữ bàn thờ như thường.
Chùa có nhận tượng Thần Tài cũ không?
Nhiều chùa nhận đồ thờ cũ của người dân, nhưng không phải chùa nào cũng có chỗ hay nhận mọi loại tượng. Nên hỏi trước nhà chùa gần nhà, mang đồ đã lau sạch và gói gọn. Công đức nếu có là tuỳ tâm.
Thay bát hương Thần Tài có tự làm được không?
Nhiều gia đình coi việc thay bát hương là việc cần cẩn trọng, thường nhờ người có kinh nghiệm hoặc hỏi nhà chùa, nhất là khi phải bốc bát hương mới. Nếu chỉ thay vì bát nứt, nên hỏi người lớn trong họ về nếp nhà trước khi làm.
Có cần thay đồ thờ Thần Tài mỗi năm không?
Không. Đây là lời chào bán hàng phổ biến, không phải tập quán chung. Đồ thờ còn lành thì lau dọn, đánh bóng, sơn lại khi cần. Nhiều cửa hàng giữ nguyên bộ tượng từ ngày mở cửa đến hàng chục năm sau.
Được tặng thêm một cặp tượng Thần Tài thì có nên bày cả hai cặp?
Thường không nên vì bàn thờ chật và lệch. Nhiều chủ cửa hàng chọn một cặp để thờ, cặp còn lại cất cẩn thận hoặc dùng để thay khi cặp kia hư hỏng. Nếu băn khoăn, hỏi người lớn trong nhà.
Thả bát hương cũ xuống sông có nên không?
Ngày càng nhiều nơi khuyên hạn chế vì đồ sứ, nhựa, nilon không phân huỷ, gây ô nhiễm nguồn nước. Nếu gia đình muốn giữ nếp này, chỉ thả phần tro tự nhiên; bát sứ có thể gửi chùa hoặc chôn ở nơi sạch.