Chọn cặp tượng Thần Tài – Thổ Địa nên bắt đầu từ cỡ, rồi mới đến chất liệu và tay nghề: tượng cao khoảng một nửa đến hai phần ba lòng bàn thờ là cân, hai tượng cùng một người làm, cùng chất liệu và cùng tông màu. Chất liệu phổ biến là sứ, gốm men, gỗ, đồng và composite; mỗi loại khác nhau về độ bền, cách lau dọn và mức giá.
Bài này đi vào phần mà nhiều người lần đầu thỉnh tượng thấy lúng túng nhất: giữa hàng trăm cặp tượng trông na ná nhau, nhìn vào đâu để biết tượng làm kỹ hay làm vội, nét mặt có hiền hậu hay bị méo, men có lỗi hay không. Không có cặp tượng nào mang lại điều gì hơn cho việc làm ăn; tiêu chí ở đây là chất lượng chế tác và sự cân đối trên bàn thờ của bạn.
Hình dáng thường gặp: nhận ra đúng cặp trước khi chọn mẫu
Theo cách tạc phổ biến, Thần Tài là một vị ngồi, đội mũ, mặc áo bào, tay cầm thỏi vàng hoặc đồng tiền, nét mặt nghiêm hoà. Thổ Địa, hay ông Địa, thường được tạc bụng to, mặt tròn cười, tay cầm quạt lá hoặc tẩu thuốc, có mẫu tay đặt lên đầu gối. Ở miền Nam, hình ông Địa cười hiền rất quen thuộc trong các quán xá, gần như là biểu tượng của nghề buôn bán nhỏ.
Ngoài cặp cơ bản này, ở phố đồ thờ còn thấy nhiều biến thể: tượng có thêm đồng tiền dưới chân, tượng ông Địa ôm bao tiền, tượng mạ nhũ vàng, tượng có bệ gỗ rời. Những chi tiết này là lựa chọn thẩm mỹ của người làm, không phải thứ quyết định "đúng" hay "sai". Điều nên giữ là hai tượng đi thành cặp, cùng một tác giả, để tỷ lệ đầu, thân, bệ và nét vẽ khớp với nhau.
Khi được mời mua thêm những tượng khác "cho đủ bộ", hãy nhớ rằng cặp Thần Tài – Thổ Địa đã là trọn vẹn theo tập quán phổ biến. Bàn thờ nhỏ thêm nhiều tượng chỉ làm chật mặt bàn và khó lau.
Một điều nhỏ mà hữu ích: hỏi người bán xem cặp tượng ấy có kiểu nào nhỏ hơn và lớn hơn một cỡ không. Đặt ba cỡ cạnh nhau trước bàn thờ mẫu ở cửa hàng giúp bạn thấy ngay cỡ nào cân, thay vì đoán qua con số.
So năm chất liệu tượng theo điều kiện cửa hàng
Bàn thờ Thần Tài đặt sát nền, gần cửa, nhiều bụi và có thể bị va. Bảng dưới so chất liệu theo đúng điều kiện đó:
| Chất liệu | Ưu điểm | Nhược điểm | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Sứ men | Men bóng, màu tươi lâu, lau bằng khăn ẩm là sạch | Va mạnh là mẻ, vỡ; men lỗi khó sửa | Đa số cửa hàng, nơi ít va chạm |
| Gốm men màu, gốm men rạn | Dáng mộc, ấm, men rạn có nét riêng | Xốp hơn sứ, vết bẩn len vào đường rạn | Người thích vẻ cổ, chịu khó lau |
| Gỗ | Nhẹ, không vỡ, nét chạm mềm | Kỵ ẩm, có thể nứt khi khô hanh; sơn bong theo thời gian | Chỗ đặt khô ráo, căn hộ, văn phòng |
| Đồng | Rất bền, nặng, khó đổ | Xỉn màu, cần đánh định kỳ; nặng khi di chuyển | Cửa hàng đông người, sàn hay rung |
| Composite, bột đá | Nhẹ, đúc được chi tiết nhỏ, giá dễ chịu | Lớp sơn ngoài có thể phai; chất lượng chênh lệch lớn giữa nơi làm | Ngân sách vừa phải, mua tạm |
Sứ men là lựa chọn phổ biến nhất vì cân bằng giữa vẻ đẹp, dễ lau và mức giá. Ở Việt Nam, đồ sứ thờ thường gắn với các làng nghề gốm như Bát Tràng, nhưng không phải tượng nào bày bán ở phố cũng từ làng nghề; hỏi người bán nguồn gốc nếu điều đó quan trọng với bạn.
Composite và bột đá ngày càng nhiều vì đúc được hàng loạt, chi tiết sắc nét. Chất lượng phụ thuộc lớn vào nơi làm: lớp sơn mỏng, màu chói, nhẹ bỗng một cách bất thường là dấu hiệu nên cân nhắc.
Tính cỡ tượng: con số nào quyết định
Có hai con số cần mang theo khi chọn tượng. Thứ nhất là chiều cao lòng bàn thờ, tức từ mặt bàn tới mép dưới mái nếu bàn có mái. Thứ hai là chiều ngang mặt bàn, vì hai tượng đặt hai bên bát hương cần chừa khoảng trống phía trước cho chén nước, lọ hoa, đĩa quả.
Ví dụ giả định: bàn có mái, lòng mái cao khoảng 40 phân, mặt ngang khoảng 48 phân. Tượng cao 20 đến 25 phân là vừa: đầu tượng còn cách mái một khoảng thoáng, nhìn từ cửa vào không thấy chật. Mỗi tượng có bệ rộng khoảng 12 đến 15 phân, hai tượng cộng bát hương chiếm chừng hai phần ba chiều ngang, còn lại đủ chỗ cho đồ nhỏ.
Sai lầm thường gặp nhất là mua tượng to hơn vì "trông oai". Tượng to trên bàn nhỏ làm đầu tượng gần chạm mái, khói hương bốc lên ám mặt tượng nhanh hơn, và khi lau phải nhấc tượng ra mới lau được. Ngược lại, tượng quá nhỏ trên bàn lớn trông lọt thỏm, nhất là khi đứng cách vài mét.
Nếu chưa chọn bàn, hãy chọn bàn trước. Nếu đã có tượng từ trước, ví dụ được tặng, thì mang tượng theo khi đi chọn bàn, đặt thử vào lòng bàn ngay tại cửa hàng.
Nhìn tay nghề: năm điểm phân biệt tượng làm kỹ và làm vội
Không cần là người trong nghề, chỉ cần đứng gần, nhìn chậm và so hai, ba cặp cạnh nhau:
- Nét mặt: mắt hai bên cân nhau, không lệch, không lem. Ông Địa cười hiền, không nhếch méo; Thần Tài nghiêm mà không dữ. Nét mặt là chỗ thợ giỏi và thợ vội khác nhau rõ nhất.
- Đường viền màu: ở tượng vẽ màu, đường ranh giữa áo, mũ, da mặt gọn gàng, không nhoè ra ngoài. Nhũ vàng không lem lên da mặt.
- Men: mặt men đều, không có lỗ kim, không có vết co men để lộ xương gốm, không có vết nứt chân chim.
- Bệ và đáy: lật tượng lên xem đáy. Đáy phẳng, mài nhẵn thì đặt không lắc; đáy gồ ghề sẽ cào xước mặt bàn và tượng dễ nghiêng.
- Trọng lượng: cầm hai tượng cùng cỡ cùng loại, chiếc nặng hơn thường có thành dày, chắc hơn. Tượng nhẹ bỗng bất thường so với chất liệu thì hỏi thêm.
Tượng đồng thì nhìn thêm đường ráp khuôn: đường ráp được mài sạch, chi tiết tay, quạt, thỏi vàng sắc nét là đúc và nguội kỹ. Tượng gỗ thì xem có vết nứt dọc thớ, vết vá bột không.
Kiểm ngay khi nhận, nhất là tượng chở xa hoặc mua online
Tượng sứ, gốm vỡ trong vận chuyển là chuyện thường gặp. Kiểm đúng lúc giúp đổi hàng dễ dàng:
- Quay video từ lúc mở thùng, trước khi gỡ xốp, nếu hàng gửi qua đơn vị vận chuyển.
- Gỡ từng lớp bọc, đặt tượng lên mặt phẳng có lót khăn, không đặt trên nền gạch cứng.
- Xoay một vòng dưới ánh sáng ban ngày, soi kỹ các chỗ nhô ra dễ mẻ: mũ, tay, quạt, mép bệ.
- Gõ nhẹ bằng móng tay lên thân tượng sứ: tiếng trong là thân liền; tiếng rè, đục có thể có vết rạn bên trong.
- Đặt thử cả cặp lên bàn thờ để xem tỷ lệ trước khi vứt hộp, phòng khi cần đổi cỡ.
Nếu phát hiện lỗi, chụp ảnh rõ chỗ lỗi cạnh một vật làm mốc như đồng xu để thấy kích thước, rồi gửi người bán ngay trong ngày. Để lâu mới báo, người bán khó phân biệt lỗi do vận chuyển hay do va chạm sau khi nhận.
Muốn xem thêm mẫu đồ thờ, tượng có mô tả chất liệu rõ ràng có thể tham khảo vatpham.com hoặc vatphamphongthuy.com.
Giữ tượng bền đẹp theo từng chất liệu
Tượng Thần Tài sát nền, gần cửa nên bám bụi và khói nhanh hơn tượng trên bàn thờ gia tiên. Cách chăm khác nhau theo chất liệu:
- Sứ, gốm men: lau khăn mềm hơi ẩm mỗi tuần, cọ lông mềm cho kẽ chạm. Tránh đặt sát đèn nóng hoặc nơi nắng chiếu trực tiếp làm nóng lạnh đột ngột, men có thể rạn.
- Gỗ: lau khô, không lau ướt. Mùa nồm ẩm, mặt gỗ dễ mốc trắng ở chân tượng; lau bằng khăn khô và để cửa hàng thoáng. Mùa hanh khô, tránh đặt sát máy sưởi hay ngay dưới cửa gió điều hoà.
- Đồng: lau bụi bằng khăn khô. Khi xỉn nhiều mới đánh bóng, dùng chất đánh đồng bán sẵn theo hướng dẫn, đeo găng, mở cửa thoáng, lau sạch hoàn toàn trước khi bày lại. Tượng đồng phủ sơn bóng thì không dùng chất đánh đồng vì làm bong lớp phủ.
- Composite, bột đá sơn màu: chỉ lau khô hoặc hơi ẩm, không dùng cồn, nước tẩy. Lớp sơn ngoài là phần dễ tổn thương nhất.
Mỗi lần lau, nhấc tượng bằng hai tay, một tay đỡ bệ, không nhấc bằng chỗ nhô ra như tay, quạt, mũ. Phần lớn tượng sứ gãy tay là do bị nhấc sai cách khi lau dọn chứ không phải do va chạm.
Nếu cần cất tượng tạm thời, ví dụ khi sửa cửa hàng, bọc từng tượng bằng khăn sạch rồi xốp, đặt trong hộp có ghi chú phía ngoài để không ai vô tình đặt đồ nặng lên.
Những lời chào nên nghe với chút dè dặt
"Tượng này đã được khai quang sẵn" hay "phải làm lễ khai quang mới thờ được" là hai câu hay gặp. Khai quang, điểm nhãn là nghi thức theo tập quán của một số nơi; gia đình có thể làm hoặc không, nhờ nhà chùa hay người có kinh nghiệm nếu muốn. Không nên để câu chào này quyết định việc mua, và càng không nên trả thêm một khoản lớn chỉ vì lời nói đó.
"Tượng to mới hút tài lộc" cũng là lời chào phổ biến. Cỡ tượng đúng là cỡ cân với bàn thờ của bạn, như đã tính ở trên. Không có cơ sở nào để nói tượng to hơn mang lại điều gì khác cho việc buôn bán.
"Đồng nguyên chất, đúc thủ công" thì hỏi thêm: đồng gì, đúc ở đâu, có nhận đổi nếu mạ bong không. Tượng đồng thật nặng tay rõ rệt; tượng nhựa hay composite sơn giả đồng nhẹ hơn nhiều và lộ màu trắng ở chỗ sơn tróc.
Câu hỏi thường gặp
Tượng Thần Tài và ông Địa nên cao bao nhiêu?
Không có con số cố định; tượng nên cao khoảng một nửa đến hai phần ba lòng bàn thờ, tức khoảng từ mặt bàn tới mái. Ví dụ giả định, lòng mái cao 40 phân thì tượng 20 đến 25 phân là cân. Với bàn không mái, nhìn thêm chiều ngang mặt bàn để còn chỗ cho đồ đi kèm.
Tượng sứ bị mẻ một chút có thờ tiếp được không?
Theo tập quán, nhiều nhà thay tượng khi bị mẻ, vỡ rõ, nhất là ở mặt; vết mẻ nhỏ ở bệ thì có nhà vẫn giữ. Đây là nếp riêng từng nhà. Nếu tượng mẻ ngay khi mua hoặc khi nhận hàng, nên đổi ngay với người bán.
Tượng composite có bền không?
Tượng composite, bột đá làm kỹ có thể dùng nhiều năm trong nhà. Điểm yếu là lớp sơn ngoài có thể phai, bong nếu gặp nắng chiếu trực tiếp hoặc lau bằng hoá chất mạnh. Chất lượng chênh nhau nhiều giữa nơi làm; nên xem kỹ đường sơn và đáy tượng.
Mua tượng Thần Tài lẻ từng tượng ở hai nơi có được không?
Được về tập quán, nhưng khó cân về thẩm mỹ: cỡ, tỷ lệ, màu men và nét vẽ của hai người làm khác nhau rất dễ lệch. Nếu buộc phải mua lẻ, mang tượng có sẵn theo để đặt cạnh mẫu định mua, so tại chỗ.
Lau tượng Thần Tài bằng sứ thế nào cho khỏi trầy men?
Dùng khăn mềm, khô hoặc hơi ẩm, lau nhẹ theo chiều nét vẽ. Bụi bám trong kẽ thì dùng cọ lông mềm. Không dùng nước tẩy, cồn mạnh hay miếng cọ nhám; với tượng vẽ nhũ vàng, lau mạnh có thể làm mất nhũ.
Có cần làm lễ trước khi đặt tượng mới lên bàn thờ không?
Nhiều gia đình thắp hương, khấn ngắn khi bày tượng mới; có nhà làm thêm nghi thức khai quang theo tập quán. Đây là lựa chọn của gia chủ, không bắt buộc. Lời khấn mộc mạc bằng lời của mình cũng được nhiều người lớn tuổi coi là đủ.