Cách sắm vàng mã vừa đủ là đi từ lịch cúng thật của nhà mình: liệt kê những dịp có hoá vàng, ghi lượng tượng trưng cho mỗi dịp, mua theo danh sách và ghi lại sau mỗi lần dùng để điều chỉnh. Phần lớn gia đình mua dư không phải vì muốn đốt nhiều, mà vì mua theo cảm hứng ở chợ, theo gói "trọn bộ", hoặc theo lời chào của người bán.
Bài này dành cho người mới tự lo việc cúng: vợ chồng trẻ ra ở riêng, người con thay bố mẹ lo bàn thờ, chủ cửa hàng mới mở. Số lượng trong bài là ví dụ giả định để bạn hình dung, không phải định mức; nếp mỗi nhà một khác, hỏi người lớn trong họ trước khi chốt.
Bước một: liệt kê dịp nhà mình thật sự hoá vàng
Bắt đầu bằng một tờ giấy hoặc ghi chú trên điện thoại. Hỏi bố mẹ, ông bà từng câu một, ghi lại câu trả lời:
- Rằm, mùng một hằng tháng nhà có hoá vàng không, hay chỉ thắp hương?
- Những ngày giỗ trong năm là ngày nào (âm lịch), giỗ ai, nhà mình làm hay nhà bác trưởng làm?
- Lễ ông Công ông Táo, tất niên, giao thừa, lễ hoá vàng sau Tết: nhà mình hoá ở những lễ nào?
- Rằm tháng Giêng, Thanh minh, rằm tháng Bảy, Tết Đoan ngọ: lễ nào có hoá vàng?
- Có lễ riêng nào của nhà (ngày vía, lễ ở đền phủ, lễ cửa hàng) cần vàng mã không?
Sau bước này, bạn có một danh sách thường chỉ 8 đến 15 dịp có hoá vàng trong năm, ít hơn nhiều so với tưởng tượng. Nhiều người ngạc nhiên vì nhà mình hoá vàng ít hơn họ nghĩ; phần lớn ngày rằm, mùng một chỉ cần hương hoa.
Nếu bố mẹ không còn hoặc ở xa, hỏi người lớn trong họ hoặc người hàng xóm lâu năm ở quê. Mỗi nhà, mỗi họ có thể có những lễ riêng mà sách không ghi.
Bảng ước lượng một năm: ví dụ giả định cho một gia đình nhỏ ở thành phố
Bảng dưới là ví dụ giả định cho gia đình hai thế hệ, thờ gia tiên và thần linh, ở nhà phố có chỗ hoá. Đơn vị "xấp" là một bó tiền vàng cỡ vừa bán phổ biến:
| Dịp | Số lần/năm | Lượng mỗi lần (ví dụ) | Đồ thêm |
|---|---|---|---|
| Rằm, mùng một | 24 | Không hoá hoặc một xấp nhỏ | Không |
| Giỗ trong năm | 2–3 | Một đến hai xấp | Một bộ quần áo giấy nếu nhà có nếp |
| Ông Công ông Táo | 1 | Một xấp | Một bộ mũ áo hia |
| Tết (gồm lễ hoá vàng sau Tết) | 1 | Hai đến ba xấp | Quần áo giấy cho gia tiên |
| Rằm tháng Giêng | 1 | Một xấp | Không |
| Rằm tháng Bảy | 1 | Một đến hai xấp | Tuỳ nếp nhà |
Ví dụ này cho thấy phần lớn vàng mã trong năm dồn vào Tết, giỗ và rằm tháng Bảy. Muốn giảm, nhìn vào ba dịp đó trước; giảm một nửa ở ba dịp lớn hiệu quả hơn nhiều so với bỏ hẳn ở rằm, mùng một.
Đừng dùng bảng như định mức. Nhà ở quê, nhà trưởng họ, nhà có nếp giỗ lớn sẽ khác hẳn; nhà theo lời khuyên của nhà chùa có thể không hoá gì.
Bước hai: chọn mức tượng trưng cho từng dịp
Ngày thường dùng mức nhỏ nhất. Với rằm, mùng một, nhiều nhà chỉ cần hương, hoa, quả, nước. Nếu nhà có nếp hoá, một xấp nhỏ là đủ thể hiện ý.
Dịp lớn tăng vừa phải. Tết, giỗ đầu, giỗ của người gần nhất có thể thêm quần áo giấy. Không cần thêm đồ mã lớn nếu nhà không có nếp.
Một xấp cho thần linh, một xấp cho gia tiên. Cách chia đơn giản này đủ cho hầu hết các lễ ở nhà. Nhà nào chia kỹ hơn thì theo nếp.
Đồ ông Táo mua đúng một bộ. Bộ mũ áo hia chỉ dùng một lần trong năm, không cần mua dự phòng.
Không tăng chỉ vì nhà bên cạnh tăng. Ngày rằm tháng Bảy, thấy cả ngõ đốt nhiều dễ thấy áy náy. Nhớ lại danh sách nhà mình đã thống nhất và giữ. Mỗi nhà có hoàn cảnh, có nếp riêng; nhà bên đốt nhiều không có nghĩa nhà mình làm thiếu.
Ghi mức đã chọn vào danh sách. Viết cạnh mỗi dịp con số cụ thể, ví dụ "giỗ ông: hai xấp, một bộ áo". Khi đi mua chỉ cần đọc, không phải nghĩ lại, và người khác trong nhà cũng mua đúng được.
Bước ba: mua theo danh sách, không theo gói
Ở chợ hay cửa hàng hàng mã, người bán thường gợi ý gói "đủ lễ" cho từng dịp. Gói này tiện, nhưng gần như luôn có những món nhà bạn không dùng, hoặc có lượng nhiều hơn mức tượng trưng. Đưa danh sách của mình ra, hỏi mua lẻ từng món là cách đơn giản nhất để không dư.
Mua cho vài dịp gần nhau một lần, ví dụ đầu tháng Chạp mua cho cả ông Táo và Tết, đầu tháng Bảy mua cho rằm tháng Bảy. Mua quá xa dễ ẩm mốc, mua quá sát dễ bị cuốn vào đông đúc, mua vội.
Khi mua online, đọc kỹ thành phần gói, đơn vị tính (xấp, bó, bộ), số tờ mỗi xấp. Hai gói giá gần nhau có thể khác nhau rất nhiều về số lượng thật.
Nếu gia đình có người lớn tuổi quen mua ở một hàng ruột, cứ để họ mua ở đó, chỉ cần đưa danh sách. Người bán quen thường biết nếp nhà và ít chào thêm; điều quan trọng là danh sách đã được thống nhất từ trước, không phải đổi chỗ mua.
Giữ hoá đơn hoặc ghi lại số tiền chi cho vàng mã mỗi dịp. Sau một năm, nhìn tổng số, nhiều gia đình tự thấy chỗ cần giảm mà không cần ai khuyên.
Bước bốn: ghi lại sau mỗi lần dùng
Việc nhỏ này giúp năm sau dễ hơn nhiều. Sau mỗi lễ, ghi một dòng: dịp gì, đã mua bao nhiêu, đã hoá bao nhiêu, còn thừa bao nhiêu, có thiếu không. Ghi ngay trong ghi chú điện thoại, kèm ngày âm lịch.
Sau một năm, bạn có một cuốn "sổ tay cúng" của riêng nhà mình: biết dịp nào cần gì, bao nhiêu, mua ở đâu. Người mới lo việc cúng thường mất hai ba năm mới thuộc; có ghi chép thì một năm là đủ.
Sổ tay này cũng có ích khi bàn với bố mẹ hay anh chị em. Thay vì tranh luận cảm tính "nhiều quá" hay "ít quá", cả nhà nhìn vào con số thật và quyết định. Khi trao việc cúng cho người khác trong nhà, chỉ cần trao cuốn sổ.
Ghi thêm cả những điều cần nhớ khác: ngày giỗ, người cần mời, món nhà hay làm, nơi hoá vàng. Phần mâm cỗ thuộc chuyên đề riêng, nhưng ghi chung một chỗ giúp mọi việc đâu vào đấy.
Những chỗ dễ mua dư và cách cắt
Kinh nghiệm của nhiều gia đình cho thấy vàng mã dư thường đến từ mấy chỗ quen thuộc:
- Gói "trọn bộ Tết". Thường kèm đồ mã kiểu mới, nhiều loại tiền khác nhau. Mua lẻ theo danh sách.
- Mua thêm vì sợ thiếu. Vàng mã còn thừa cất cho dịp sau được, không phải tiêu chuẩn phải đốt hết.
- Mỗi người trong nhà mua một ít. Bố mua, mẹ mua, con cũng mua. Thống nhất một người mua.
- Mua theo lời "phải đủ bộ". Không có định mức nào bắt buộc. Hỏi người bán món đó dùng để làm gì; nếu nhà không có nếp, bỏ qua.
- Đồ mã cho người mới mất mua quá tay. Thời gian đầu sau tang, gia đình dễ mua nhiều vì thương. Có thể thống nhất trong họ một mức vừa phải, phần còn lại làm việc thiện.
- Mua cho cả lễ không hoá được. Ở chung cư không có khu hoá, nhà đi vắng dài ngày: không cần mua.
Một mẹo nhỏ của nhiều gia đình: trước mỗi đợt mua, mở hộp cất vàng mã ra xem còn bao nhiêu. Rất hay gặp chuyện còn nguyên mấy xấp từ dịp trước mà vẫn mua thêm vì không nhớ.
Cắt bớt không có nghĩa là làm lễ sơ sài. Bàn thờ sạch, hương hoa tươi, con cháu đủ mặt và lời khấn thành kính vẫn là phần chính của buổi cúng.
Đặt vàng mã vào đúng chỗ trong chi tiêu thờ cúng
Chi tiêu cho việc thờ cúng của một gia đình gồm nhiều khoản: hương, nến, hoa quả hằng tháng, mâm cỗ giỗ và Tết, quà biếu họ hàng, công đức ở chùa, đền, đóng góp cho việc họ, và vàng mã. Khi nhìn chung tất cả, vàng mã thường không phải khoản lớn nhất, nhưng lại là khoản dễ phình ra nhất vì mua lẻ, mua vội, mua theo gói.
Một cách nghĩ hữu ích là đặt thứ tự ưu tiên: bàn thờ sạch sẽ, hương hoa tươi, mâm giỗ đủ cho con cháu cùng ngồi, đóng góp việc họ đúng phần, rồi mới đến vàng mã. Khi tiền eo hẹp, cắt từ cuối danh sách lên. Hầu hết người lớn tuổi đều đồng ý với thứ tự này khi được hỏi thẳng.
Với cửa hàng nhỏ, khoản cúng mùng một, rằm, mùng hai và mười sáu cộng lại cả năm có thể đáng kể. Ghi vào sổ chi phí như một khoản riêng giúp chủ cửa hàng thấy rõ và tự quyết mức hợp lý.
Khi người lớn trong nhà muốn sắm nhiều hơn
Đôi khi người muốn sắm nhiều lại là bố mẹ, ông bà. Với họ, việc sắm vàng mã đầy đủ là cách bày tỏ sự chu đáo với tổ tiên, và cũng là thói quen nhiều chục năm. Con cháu không cần biến chuyện này thành mâu thuẫn.
Một cách hay là để người lớn chọn phần quan trọng nhất với họ và giữ đủ phần đó, các phần khác giảm dần. Ví dụ bà muốn giữ bộ quần áo giấy cho ông ngày giỗ, bố muốn giữ đủ lễ hoá vàng sau Tết; những dịp khác dùng mức tượng trưng.
Nếu người lớn vẫn muốn sắm nhiều, phần việc của người trẻ là lo cho an toàn: chuẩn bị thùng hoá tốt, chọn chỗ hoá rộng, trông lửa và dọn tro. Tôn trọng nếp của người lớn trong lúc họ còn muốn giữ, và để việc điều chỉnh diễn ra tự nhiên theo thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Người mới ra ở riêng cần mua vàng mã ngay không?
Không cần vội. Khi mới lập bàn thờ, nhiều nhà chỉ thắp hương, dâng hoa quả trong vài tháng đầu, đến dịp giỗ hay Tết mới hỏi người lớn và sắm vàng mã. Mua trước mà chưa biết nếp nhà dễ mua sai, mua dư.
Có nên mua vàng mã trữ sẵn cho cả năm không?
Không nên trữ quá lâu vì giấy dễ ẩm mốc, nhất là mùa nồm. Mua theo từng cụm dịp gần nhau, ví dụ tháng Chạp mua cho ông Táo và Tết, là đủ. Vàng mã còn dư cất trong hộp kín, nơi khô, dùng cho dịp gần nhất.
Gia đình có hai bàn thờ (bên nội, bên ngoại) thì tính thế nào?
Tính riêng theo lịch cúng của từng bàn thờ. Nhiều nhà làm giỗ bên ngoại ở nhà cậu, dì nên phần vàng mã do nhà đó lo; nhà mình chỉ góp lễ. Hỏi rõ để khỏi hai nhà cùng mua.
Mua vàng mã ở quê rẻ hơn, có nên mang lên thành phố không?
Được, nếu đóng gói kín, mang về cất nơi khô. Lưu ý vàng mã ở quê có thể theo nếp vùng đó, khác với nếp bạn đang giữ ở thành phố. Mua đúng loại nhà mình quen dùng.
Làm sao biết đã đủ hay chưa khi không có người lớn hỏi?
Không có con số đủ hay thiếu theo nghĩa tuyệt đối. Một xấp tượng trưng cho thần linh, một xấp cho gia tiên ở mỗi lễ có hoá vàng là cách làm phổ biến ở nhiều nhà. Ghi lại và điều chỉnh dần theo cảm nhận của gia đình.