Ngày giỗ là ngày gia đình tưởng nhớ người đã khuất vào đúng ngày mất theo lịch âm; theo tập quán nhiều nơi gồm lễ cáo giỗ (tiên thường) chiều hôm trước và lễ chính giỗ hôm sau, với hương, hoa, quả, trầu cau, rượu, vàng mã tuỳ nhà và mâm cỗ mời họ hàng. Giỗ đầu (một năm sau ngày mất) và giỗ hết (hai năm sau) thường làm lớn hơn giỗ thường hằng năm.
Bài này là bảng việc cho người lần đầu đứng ra lo giỗ, ví dụ con cháu nhận lại việc từ bố mẹ đã cao tuổi. Phần dưới gồm cách phân biệt các loại giỗ, lịch việc trước một tuần, danh sách đồ khô và đồ mua sẵn, trình tự hai buổi lễ, cách mời họ hàng, đặt mâm cỗ sẵn và những gì có thể làm khi ở xa. Mâm cỗ giỗ gồm món gì là chuyên đề riêng; bài văn khấn ngày giỗ có ở chuyên mục văn khấn.
Các loại giỗ thường gặp và khác biệt khi chuẩn bị
Tên gọi và cách làm khác nhau theo vùng; bảng dưới là cách hiểu phổ biến:
| Loại giỗ | Thời điểm | Khác biệt khi chuẩn bị |
|---|---|---|
| Giỗ đầu (tiểu tường) | Tròn một năm sau ngày mất, theo lịch âm | Thường làm lớn, mời đông họ hàng, bạn bè người mất |
| Giỗ hết (đại tường) | Tròn hai năm sau ngày mất | Nhiều nơi coi là mốc hết tang; có nhà làm lễ bỏ khăn tang |
| Giỗ thường (cát kỵ) | Các năm sau đó | Quy mô tuỳ nhà, thường trong gia đình và họ hàng gần |
| Giỗ tổ, giỗ họ | Theo ngày giỗ của dòng họ | Do nhà thờ họ, trưởng họ lo; con cháu đóng góp |
Ngày giỗ tính theo lịch âm, nên mỗi năm rơi vào ngày dương khác nhau. Gia đình nên ghi ngày giỗ của từng người vào một cuốn sổ hoặc lịch chung, kèm tên, quan hệ, năm mất, để con cháu đời sau không phải hỏi đi hỏi lại.
Cách tính giỗ đầu, giỗ hết và việc có tính tháng nhuận hay không là chuyện mỗi vùng, mỗi họ một cách; khi có băn khoăn, hỏi người lớn trong họ hoặc người có kinh nghiệm. Ghi lại câu trả lời vào sổ gia đình để lần sau không phải hỏi lại.
Lịch việc trước ngày giỗ một tuần
Lịch dưới dành cho giỗ thường ở quy mô gia đình và họ hàng gần. Giỗ đầu, giỗ hết thì bắt đầu sớm hơn:
| Thời điểm | Việc | Ghi chú |
|---|---|---|
| Một tuần trước | Báo họ hàng, chốt số người, quyết nấu hay đặt mâm | Gọi điện hoặc nhắn nhóm gia đình |
| Năm ngày trước | Lên danh sách đồ khô, chia việc cho con cháu | Ai đi chợ, ai lau dọn, ai đón khách |
| Ba ngày trước | Mua đồ khô: hương, nến, vàng mã nếu dùng, rượu, chè, bánh kẹo | Đồ để được lâu mua trước |
| Một ngày trước (sáng) | Lau dọn bàn thờ, mượn hoặc chuẩn bị bàn ghế, bát đĩa | Nhà đông khách cần thêm bàn ghế |
| Một ngày trước (chiều) | Mua hoa, quả, trầu cau; làm lễ cáo giỗ | Lễ tiên thường |
| Ngày chính giỗ | Nấu hoặc nhận mâm cỗ, làm lễ chính, mời khách | Phần chính |
Với giỗ đầu, nhiều nhà bắt đầu từ hai ba tuần trước vì số khách lớn, có khi phải thuê thêm người nấu, thuê bàn ghế, rạp. Nên hỏi người lớn trong họ về danh sách khách mời để không sót những người thân thiết với người đã mất.
Danh sách đồ khô và đồ mua sẵn cần sắm
Danh sách dưới không gồm các món nấu trên mâm cỗ:
- Hương: đủ cho lễ cáo giỗ, lễ chính và khách đến thắp hương; nhà đông khách nên chuẩn bị nhiều hơn dự tính.
- Nến hoặc đèn thờ: đôi nến mới hoặc kiểm đèn điện.
- Hoa tươi: một hai bó cắm bàn thờ; khách đến thường mang thêm hoa.
- Quả: đĩa quả bày bàn thờ.
- Trầu cau: theo nếp nhiều nhà miền Bắc và miền Trung.
- Rượu, chè: chai rượu, gói chè; nhiều nhà rót rượu trong lễ.
- Bánh kẹo, thuốc lá (tuỳ nhà): có nhà đặt món người mất từng thích.
- Vàng mã (tuỳ nhà, có thể bỏ): lượng vừa đủ; hoá ở nơi được phép.
- Đồ dùng tiếp khách: bát đĩa, chén, khăn giấy, túi rác, nước uống; nhà đông khách nên tính trước.
Đồ khô như hương, nến, rượu, chè nên mua dư một chút so với dự tính, vì ngày giỗ khách đến thắp hương nhiều hơn tưởng. Phần thừa cất dùng cho rằm mùng một sau đó, không lãng phí.
Nhiều gia đình đặt lên bàn thờ thứ người mất lúc sinh thời yêu thích: một loại bánh quê, ấm trà, gói thuốc lào. Đây là nét riêng làm cho ngày giỗ ấm áp, không phải quy định.
Trình tự hai buổi lễ: cáo giỗ và chính giỗ
Nhiều nơi làm hai buổi; một số gia đình gộp lại làm một buổi. Trình tự phổ biến:
- Chiều hôm trước, lễ cáo giỗ (tiên thường): bày hoa, quả, trầu cau, rượu, có nhà thêm mâm cơm nhỏ; người chủ lễ thắp hương khấn báo ngày mai là ngày giỗ, mời người mất cùng gia tiên về.
- Sáng ngày chính giỗ: lau lại bàn thờ, thay nước, bày mâm cỗ lên bàn thờ hoặc bàn trước bàn thờ.
- Thắp đèn hoặc nến, thắp hương, người chủ lễ khấn (bài văn khấn ngày giỗ có ở chuyên mục văn khấn; khấn nôm mộc mạc cũng được).
- Con cháu, họ hàng lần lượt thắp hương, thứ tự theo vai vế tuỳ nếp nhà.
- Đợi hương cháy gần hết, có nhà rót thêm rượu, khấn lễ tạ.
- Hoá vàng nếu có ở nơi được phép, an toàn.
- Hạ lễ, mời khách ăn cỗ.
Khách đến dự giỗ thường mang hoa, quả, hương hoặc phong bì; gia chủ đặt lễ của khách lên bàn thờ, thắp hương thay khách hoặc mời khách tự thắp. Nếu khách đến sau khi đã hạ lễ, vẫn mời khách thắp một nén hương.
Mời họ hàng và tiếp khách ngày giỗ
Mời giỗ là việc tưởng nhỏ mà hay sót. Theo nếp nhiều vùng, người lo giỗ mời trực tiếp hoặc gọi điện cho các bậc trên trong họ, còn với họ hàng xa, bạn bè có thể nhắn qua nhóm gia đình. Nên mời trước ít nhất một tuần, nói rõ giờ lễ và giờ ăn cỗ, để người ở xa sắp xếp.
Danh sách khách mời của giỗ đầu thường rộng hơn: bạn bè, đồng nghiệp cũ của người mất, hàng xóm đã giúp đỡ trong đám tang. Người lớn trong nhà thường nhớ những ai cần mời; con cháu nên ghi lại danh sách này sau lần đầu để những năm sau dùng lại.
Ngày giỗ, nên có một người phụ trách đón khách ở cửa, nhận lễ và đặt lên bàn thờ, mời khách thắp hương, một người khác lo bếp và mâm. Nhà đông khách mà chỉ một người xoay xở thì người lo giỗ sẽ không có lúc nào ngồi xuống thắp được nén hương cho chính người thân của mình.
Với khách là người cao tuổi, chuẩn bị ghế ngồi gần bàn thờ, nước ấm. Với khách có trẻ nhỏ, giữ nến và hương xa tầm tay trẻ. Những chi tiết này làm cho ngày giỗ trọn vẹn hơn bất cứ món ăn nào.
Nấu cỗ hay đặt mâm sẵn: kiểm những gì
Nhiều gia đình ở thành phố, con cháu đi làm, chọn đặt mâm cỗ giỗ từ các cơ sở chuyên nấu. Cách này giảm việc cho người lớn tuổi, nhưng nên lưu ý vài điểm. Khi đặt, nói rõ số mâm, số người mỗi mâm, nếp vùng miền của gia đình nếu muốn giữ món quê, và giờ giao cụ thể, nên trước giờ lễ ít nhất một tiếng.
Khi nhận, kiểm số lượng mâm, độ tươi, nhiệt độ của món nóng, món lạnh; xem có đủ đồ dùng kèm như bát đĩa nếu đã thoả thuận. Giữ lại số liên lạc của người giao để xử lý ngay nếu thiếu món.
Một số nhà kết hợp: đặt phần lớn món ăn, còn tự nấu một hai món người mất thích nhất hoặc món đặc trưng của quê. Cách này vừa nhẹ việc vừa giữ được hồn của bữa giỗ nhà mình. Chi tiết các món trên mâm cỗ giỗ là chuyên đề riêng.
Dù nấu hay đặt, nên chuẩn bị riêng một mâm nhỏ đặt lên bàn thờ trước, rồi mới dọn các mâm mời khách. Bàn thờ gia đình thường không đủ chỗ cho mâm cỗ lớn; nhiều nhà kê thêm một chiếc bàn thấp phủ khăn sạch trước bàn thờ để bày lễ, xong lễ thì dọn đi để khách đi lại thoải mái.
Giỗ khi con cháu ở xa, giỗ ở nhà thuê, giỗ không có nhà thờ
Con cháu ở xa không về được thì có thể thắp hương ở nơi mình ở nếu có bàn thờ, hoặc gọi điện về hỏi thăm, gửi lời và góp phần chi phí. Nhiều gia đình hiện nay dùng cuộc gọi video để người ở xa cùng nhìn thấy buổi lễ, thắp hương vọng từ xa. Theo nếp nhiều nhà, lễ chính vẫn làm tại nhà thờ chính.
Người ở xa cũng có thể góp phần bằng việc cụ thể: đặt hoa giao tận nhà vào sáng ngày giỗ, đặt trước mâm cỗ cho bố mẹ, hoặc gọi điện cho từng cô chú bác mời giỗ thay bố mẹ đã cao tuổi.
Gia đình ở nhà thuê, không có chỗ làm giỗ lớn, nhiều người tổ chức giỗ gọn: lễ ở nhà, chỉ mời người thân gần nhất; bữa cơm sau lễ có thể đặt ở nhà hàng gần nhà. Đây là cách thích nghi phổ biến ở thành phố.
Khi làm giỗ ở căn hộ chung cư, lưu ý thêm chuyện khói hương và hoá vàng: hương ít khói, mở cửa sổ khi thắp, vàng mã nếu dùng chỉ hoá ở khu vực toà nhà cho phép. Nhà đông khách nên báo trước ban quản lý nếu cần dùng thang máy chở bàn ghế, đồ ăn.
Trường hợp bố mẹ đã mất, nhà cũ đã bán, con cháu phân tán, có gia đình thống nhất luân phiên làm giỗ ở nhà từng người con, có gia đình chọn một người giữ bàn thờ và cả nhà góp chi phí. Việc này nên bàn công khai trong gia đình để tránh hiểu lầm.
Câu hỏi thường gặp
Lễ cáo giỗ là gì và có bắt buộc không?
Lễ cáo giỗ, còn gọi tiên thường, là lễ chiều hôm trước ngày giỗ để báo và mời người mất cùng gia tiên về. Nhiều nơi giữ nếp này, một số gia đình gộp vào một buổi. Không có quy định bắt buộc; hỏi người lớn trong họ để giữ thống nhất.
Giỗ đầu khác giỗ thường thế nào khi chuẩn bị?
Giỗ đầu là một năm sau ngày mất, thường làm lớn hơn, mời đông họ hàng, bạn bè người mất, nên cần chuẩn bị sớm hơn vài tuần, tính bàn ghế, người nấu. Giỗ thường các năm sau quy mô tuỳ nhà, chủ yếu trong gia đình và họ hàng gần.
Ngày giỗ tính theo lịch âm hay dương?
Theo tập quán, ngày giỗ tính theo lịch âm, tức đúng ngày tháng âm lịch người mất qua đời. Vì vậy mỗi năm ngày giỗ rơi vào ngày dương khác nhau. Nên ghi ngày giỗ vào sổ hoặc lịch chung của gia đình.
Con cháu ở xa không về giỗ được thì làm gì?
Có thể thắp hương ở nơi mình ở nếu có bàn thờ, gọi điện hoặc gọi video cùng gia đình trong buổi lễ, góp chi phí. Theo nếp nhiều nhà, lễ chính vẫn làm tại nhà thờ chính; sự hỏi han của người ở xa được coi trọng.
Ngày giỗ có cần đốt vàng mã không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình vẫn hoá một ít vàng mã trong ngày giỗ, nhiều gia đình đã bỏ hoặc giảm. Nếu dùng, chọn lượng vừa đủ, hoá ở nơi được phép, có chậu riêng, xa nhà và xe.
Ngày giỗ trùng ngày đi làm thì có dời được không?
Nhiều gia đình ở thành phố chọn làm vào ngày nghỉ gần nhất, thường là trước ngày giỗ, để con cháu có mặt đông đủ. Đây là cách linh động phổ biến; một số nhà vẫn giữ đúng ngày. Hỏi người lớn trong họ để thống nhất.