Khi bàn thờ không còn người ở cùng để giữ hương khói, các gia đình thường chọn một trong bốn cách: chuyển bàn thờ về nhà một người con, gộp thờ chung trên bàn thờ sẵn có, gửi ảnh và bài vị lên chùa, hoặc nhờ họ hàng ở gần trông nom kèm đóng góp. Không có cách nào đúng cho mọi nhà; điều quan trọng là anh em, họ hàng bàn bạc, thống nhất và ghi lại.
Những tình huống này ngày càng phổ biến: bố mẹ mất, con cái đều ở thành phố hoặc ở nước ngoài, nhà cũ phải bán; con một lấy chồng xa; hai gia đình nhập lại sau tái hôn; người già neo đơn không con cháu. Bài này nêu từng cách, ưu nhược điểm, cách bàn trong nhà và các bước chuyển, gộp bàn thờ cho gọn.
Những tình huống thường gặp
Tình huống phổ biến nhất là bố mẹ đã mất, các con đều có nhà riêng ở nơi khác, căn nhà cũ ở quê hoặc ở phố không ai ở. Bàn thờ bố mẹ, ông bà vẫn ở đó, mỗi năm chỉ có người về thắp hương vài lần. Đến khi bán nhà, cho thuê nhà, câu hỏi bàn thờ đi đâu trở nên gấp.
Tình huống thứ hai là một người con phải lo hai bàn thờ: bàn thờ nhà mình và bàn thờ bên vợ hoặc bên chồng không có người thờ, hoặc bàn thờ của bố mẹ đã mất và bàn thờ của ông bà để lại. Nhà chật, không thể đặt hai bàn thờ lớn. Tình huống thứ ba là gia đình tái hôn, hai bên đều có người đã khuất cần thờ.
Ngoài ra còn những hoàn cảnh riêng: con cái định cư ở nước ngoài, người già neo đơn lo trước việc hương khói sau khi mình mất, dòng họ có nhà thờ họ muốn đón bài vị về thờ chung. Mỗi tình huống có cách giải riêng, nhưng đều bắt đầu từ một cuộc nói chuyện trong gia đình.
Bốn cách thường gặp: so sánh nhanh
Bảng giúp gia đình thấy rõ các lựa chọn trước khi bàn:
| Cách | Phù hợp khi | Điểm cần bàn | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Chuyển bàn thờ về nhà một người con | Có người con có chỗ, có điều kiện giữ | Ai giữ, các anh em đóng góp thế nào, giỗ làm ở đâu | Phổ biến nhất; người giữ cần được hỗ trợ |
| Gộp thờ chung trên bàn thờ sẵn có | Nhà chật, cùng thờ hai bên nội ngoại hoặc hai thế hệ | Thứ tự đặt ảnh, bài vị, số bát hương | Hỏi người lớn trong họ về nếp gộp |
| Gửi ảnh, bài vị lên chùa | Không ai giữ được bàn thờ, con cháu ở xa | Chùa nào, đóng góp ra sao, ngày giỗ về đâu | Hỏi kỹ quy định của chùa |
| Nhờ họ hàng ở gần trông nom | Nhà cũ còn giữ, chưa bán; có người thân gần | Trách nhiệm, chi phí, thời hạn | Thoả thuận rõ, tránh để người thân thiệt |
Các cách có thể kết hợp: ví dụ chuyển bàn thờ về nhà một người con, đồng thời gửi một bản ảnh lên chùa gần quê để con cháu ở quê có nơi thắp hương.
Bàn trong nhà: ai quyết, bàn những gì
Việc thờ cúng liên quan đến cả anh em, có khi cả họ. Một người tự quyết rồi thông báo dễ gây mất lòng, dù quyết định đó hợp lý. Nên có một buổi bàn, có mặt hoặc qua gọi video, đủ các anh chị em, mời người lớn trong họ nếu nhà có nếp hỏi ý họ.
Những điều cần bàn: bàn thờ chuyển về đâu, ai giữ; ngày giỗ làm ở đâu, ai lo, chi phí chia thế nào; nhà cũ còn giữ hay bán, nếu bán thì đồ thờ xử lý ra sao; có thờ thêm ở chùa không; những món đồ thờ có giá trị kỷ niệm thì ai giữ. Ghi lại những gì đã thống nhất, gửi cho mọi người.
Người nhận giữ bàn thờ là người gánh việc nhiều nhất: thắp hương hằng ngày, lo ngày rằm, ngày giỗ, đón anh em về. Các anh chị em khác nên đóng góp công sức và chi phí cho công bằng, và về dự giỗ khi có thể. Thờ cúng chung là việc chung, không nên dồn hết cho một người rồi quên.
Trình tự chuyển bàn thờ về nhà mới theo cách nhiều nhà làm
Khi đã thống nhất chuyển bàn thờ từ nhà cũ về nhà một người con, các bước thường làm:
- Chọn ngày theo nếp nhà; nhiều nhà chọn ngày gần dịp giỗ, dịp cuối năm để anh em về đông đủ.
- Làm lễ báo ở bàn thờ cũ: hương, hoa, quả, có nhà thêm mâm cơm, khấn báo việc chuyển bàn thờ về nhà người con.
- Người được giao (thường là người con giữ bàn thờ) bê bát hương, ảnh thờ, bài vị; các món khác gói cẩn thận.
- Ở nhà mới, đã chuẩn bị sẵn chỗ: bàn thờ mới hoặc bàn thờ hiện có được sắp lại.
- Đặt bát hương, ảnh, bài vị, thắp hương báo đã về nơi mới.
- Đồ thờ không mang theo xử lý theo cách đã bàn: cho tặng, gửi chùa, giữ làm kỷ vật.
Những chi tiết như đóng gói bát hương, đi đường thế nào, có cần giữ bát hương trên tay suốt chặng đường hay không, mỗi vùng có nếp riêng; hỏi người lớn trong họ. Việc bày biện bàn thờ ở nhà mới, vị trí đặt là các chủ đề riêng.
Gộp hai bàn thờ thành một: những điều hay được hỏi
Thờ chung nội ngoại có được không? Ngày càng nhiều gia đình thờ chung ông bà nội và ông bà ngoại, nhất là khi bên ngoại không còn con trai. Nhiều nhà đặt hai bên, có nhà dùng hai bát hương, có nhà chung một bát. Hỏi người lớn trong họ cả hai bên để thống nhất.
Thứ tự đặt ảnh, bài vị. Theo nếp phổ biến, thế hệ trên đặt cao hơn hoặc ở giữa, thế hệ dưới thấp hơn hoặc hai bên. Nếp cụ thể khác nhau theo vùng; giữ cách bày đơn giản, dễ nhìn.
Số bát hương. Gộp hai bàn thờ không nhất thiết giữ nguyên số bát hương của cả hai. Nhiều nhà hợp nhất tro, chân hương vào bát chung theo nghi thức của người làm lễ; nhiều nhà giữ riêng. Tuỳ nếp và ý người lớn.
Bàn thờ chật. Có thể dùng bàn thờ hai tầng, mở rộng mặt bàn, hoặc thay ảnh lớn bằng ảnh nhỏ hơn cho cân. Đồ thờ thừa sau khi gộp xử lý như đồ thờ cũ.
Gia đình tái hôn. Mỗi bên có người đã khuất cần thờ. Nhiều gia đình giữ hai khu thờ riêng trên cùng bàn thờ hoặc hai bàn thờ nhỏ; quan trọng là các con hai bên cùng đồng thuận.
Gửi ảnh, bài vị lên chùa
Khi không ai trong gia đình giữ được bàn thờ, hoặc con cháu định cư ở nước ngoài, nhiều gia đình gửi ảnh, bài vị người đã khuất lên chùa để nhà chùa thắp hương trong những khoá lễ chung. Nhiều chùa có nhà thờ vong, nhà linh, nơi đặt ảnh, bài vị, có khi cả tro cốt.
Hỏi kỹ văn phòng nhà chùa: chùa có nhận không, đặt ở đâu, nhà chùa thắp hương vào những dịp nào, gia đình đóng góp ra sao (một lần hay định kỳ), ngày giỗ gia đình có thể về làm lễ ở chùa không, nếu sau này muốn rước về thì làm thế nào. Mọi thoả thuận nên có ghi nhận, kèm tên người liên hệ trong gia đình để nhà chùa báo khi cần.
Gửi lên chùa không có nghĩa là gia đình hết trách nhiệm. Con cháu vẫn nên về thắp hương ngày giỗ, ngày rằm tháng Bảy, dịp Tết khi có thể; ở xa thì nhờ người thân đến thay, hoặc tự thắp nén hương tưởng nhớ ở nơi mình sống.
Nhờ họ hàng trông nom và khi nhà cũ bán đi
Nếu nhà cũ còn giữ, nhiều gia đình nhờ một người họ hàng ở gần thắp hương ngày rằm, mùng một, lau dọn bàn thờ. Thoả thuận rõ: việc gì, bao lâu một lần, chi phí hương hoa, tiền điện, tiền công nếu có. Đừng để người thân làm không công nhiều năm rồi khó nói; một khoản hỗ trợ rõ ràng giữ được tình cảm lâu dài.
Khi bán nhà, cho thuê nhà, bàn thờ phải được chuyển hoặc xử lý trước khi bàn giao. Không để bàn thờ lại cho chủ mới; họ khó xử, và đồ thờ dễ bị đối xử không như mong muốn. Nếu người mua là họ hàng và đồng ý giữ bàn thờ, ghi rõ trong thoả thuận.
Với người già neo đơn muốn lo trước việc hương khói, có thể bàn với cháu chắt, họ hàng, hoặc nhà chùa quen từ khi còn khoẻ, ghi lại mong muốn. Một số người lập di chúc có phần di sản dành cho việc thờ cúng; đó là việc nên hỏi công chứng viên, luật sư để làm đúng quy định hiện hành.
Ngày giỗ sau khi bàn thờ đã chuyển đi
Một băn khoăn hay gặp sau khi chuyển, gộp bàn thờ là ngày giỗ làm ở đâu. Cách phổ biến là làm ở nhà người giữ bàn thờ, anh em về dự. Nhà ở xa nhau quá thì có gia đình luân phiên: năm nay giỗ bố ở nhà anh cả, năm sau ở nhà em út, mang ảnh thờ theo hoặc thờ vọng ở nhà đăng cai. Nếp luân phiên cần được cả họ đồng ý, nhất là các cụ.
Với bàn thờ đã gửi chùa, nhiều gia đình về chùa làm lễ giỗ: đặt lễ chay, nhờ nhà chùa tụng kinh nếu có, rồi về nhà ăn cơm chung. Hỏi trước nhà chùa lịch và cách đặt lễ giỗ. Những gia đình ở xa có thể làm giỗ ở nhà mình với bàn thờ vọng, đồng thời nhờ người thân ở quê lên chùa thắp hương.
Dù làm ở đâu, giữ được ngày giỗ là giữ được dịp để anh em, con cháu gặp nhau. Mâm cỗ to hay nhỏ không quan trọng bằng việc mọi người cùng có mặt, cùng nhắc chuyện cũ về người đã khuất.
Câu hỏi thường gặp
Con gái có được giữ bàn thờ bố mẹ không?
Được. Ngày càng nhiều gia đình con gái giữ bàn thờ bố mẹ, nhất là khi không có con trai hoặc con trai ở xa. Nếp xưa ở một số nơi coi trọng con trai trưởng, nhưng không có quy định nào cấm con gái thờ cúng bố mẹ mình.
Gửi ảnh thờ lên chùa có phải đóng tiền không?
Tuỳ chùa. Nhiều chùa nhận công đức tuỳ tâm, có chùa có mức đóng góp định kỳ cho việc trông nom. Hỏi rõ văn phòng nhà chùa trước khi gửi, và giữ ghi nhận.
Anh em không thống nhất được ai giữ bàn thờ thì sao?
Mời người lớn trong họ làm trung gian, nêu rõ điều kiện của từng nhà. Có thể chọn phương án luân phiên làm giỗ, hoặc một người giữ bàn thờ còn các anh em khác đóng góp. Tránh để chuyện thờ cúng thành tranh chấp kéo dài.
Chuyển bàn thờ có cần mời thầy cúng không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình tự làm lễ báo với lời khấn giản dị. Có gia đình muốn nhờ người có kinh nghiệm hoặc nhà chùa; đó là lựa chọn riêng.
Ở nước ngoài thì thờ cúng bố mẹ thế nào?
Nhiều người lập một bàn thờ nhỏ ở nơi mình sống, thắp hương ngày giỗ, đồng thời gửi ảnh lên chùa hoặc nhờ người thân ở quê giữ bàn thờ. Quy định về lửa, hương ở nơi ở mới cần được tôn trọng; đèn điện, hương ít khói là lựa chọn an toàn.
Gộp bàn thờ có làm mất bát hương cũ không?
Tuỳ cách gia đình chọn. Có nhà hợp tro, chân hương vào bát chung rồi xử lý bát cũ trang trọng; có nhà giữ nguyên các bát. Hỏi người lớn trong họ và người làm lễ để chọn cách phù hợp nếp nhà.