Nhiều hộ kinh doanh, nhất là ở miền Nam, giữ tục cúng ngoài cửa vào chiều mùng 2 và 16 âm lịch hằng tháng; giấy tiền dùng thường là một ít giấy vàng bạc khổ nhỏ, có nhà thêm áo giấy nhiều màu, đốt ngay sau lễ trong thùng kim loại trước cửa. Lượng vừa đủ là một xấp nhỏ; chỗ đốt phải xa hàng hoá, xe và lối đi.
Bài này viết cho chủ cửa hàng, quán ăn, văn phòng nhỏ đang giữ hoặc mới học tục này. Món cúng trên mâm là chuyên đề riêng, chỉ nhắc ngắn; trọng tâm ở đây là giấy tiền: sắm loại nào, bao nhiêu, đốt ở đâu, và giữ cho ngày cúng không gây phiền cho hàng xóm, khách qua đường.
Tục cúng mùng 2 và 16: hiểu ngắn gọn
Theo tín ngưỡng dân gian, lễ cúng mùng 2 và 16 âm lịch ở cửa hàng là lễ cúng các vong linh không nơi nương tựa, thường gọi là cúng cô hồn, kèm ý mong việc buôn bán yên ổn. Lễ đặt ngoài cửa, không đặt trên bàn thờ trong nhà. Tục này phổ biến ở các đô thị phía Nam, nhất là trong giới buôn bán; ở miền Bắc ít gặp hơn và thường chỉ làm vào rằm tháng Bảy.
Nguồn gốc cụ thể của việc chọn hai ngày này có nhiều cách giải thích khác nhau theo truyền miệng, không có tư liệu thống nhất. Điều đáng chú ý là đây là tập quán của giới kinh doanh, không phải nghi lễ bắt buộc. Nhiều cửa hàng không cúng, nhiều cửa hàng chỉ cúng vào rằm tháng Bảy.
Ở một số khu chợ, phố buôn bán lâu đời, cả dãy cửa hàng cùng đặt mâm cúng vào chiều mùng 2, 16, tạo thành một nếp sinh hoạt quen thuộc của khu phố. Người ngoài nhìn vào có thể thấy lạ, nhưng với người trong nghề đó là nhịp làm ăn đã gắn bó nhiều năm, đáng được tôn trọng như mọi tập quán khác.
Người mới mở cửa hàng ở một khu phố có tục này thường thấy hàng xóm cúng và băn khoăn có nên làm theo không. Đó là lựa chọn của chủ cửa hàng. Làm hay không làm, quan trọng là tôn trọng nếp của nhà bên cạnh và không để việc cúng của mình gây phiền cho ai.
Giấy tiền cho lễ ngoài cửa: loại nào, bao nhiêu
Loại thường dùng. Giấy tiền vàng bạc khổ nhỏ, xấp vuông, bán sẵn ở các tiệm hàng mã. Có nhà thêm một xấp áo giấy nhiều màu khổ nhỏ, thường gọi là áo cô hồn. Không cần các đồ mã lớn.
Lượng vừa đủ. Một xấp nhỏ giấy tiền, có thể thêm một xấp áo giấy, là mức nhiều cửa hàng dùng. Không có định mức nào bắt buộc; lượng tăng thêm không làm lễ "đủ" hơn.
Mua theo tháng. Mua đủ cho hai lần cúng trong tháng, cất trong hộp kín ở quầy, xa ổ điện và bếp. Không trữ cả năm vì giấy dễ ẩm.
Tách khỏi giấy tiền của bàn thờ trong nhà. Giấy dùng cho lễ ngoài cửa để riêng, không lẫn với tiền vàng dâng gia tiên, Thần Tài – Thổ Địa trong nhà. Đây là nếp phổ biến để không nhầm lẫn.
Ghi chi phí. Với cửa hàng, khoản cúng hằng tháng nên ghi vào sổ chi như một mục riêng. Cuối năm nhìn lại để tự quyết mức hợp lý.
Mâm cúng ngoài cửa: chỉ nói phần liên quan đến chỗ đặt
Mâm cúng mùng 2, 16 thường gồm những món khô, đồ ăn vặt, hoa quả, nước, hương, có nhà thêm cháo trắng, gạo muối. Chi tiết từng món là chuyên đề riêng về mâm cúng; ở đây chỉ nói phần liên quan đến chỗ đặt và an toàn.
Mâm đặt ngay trước cửa, trên một chiếc bàn thấp hoặc tấm lót sạch, không chắn lối khách vào, không lấn ra lòng đường. Hương cắm vào bát hương nhỏ hoặc trái cây theo nếp nhà, đặt xa rèm, mái che bạt, biển quảng cáo bằng vải bạt.
Lễ thường làm vào buổi chiều. Trong lúc làm lễ, có người đứng trông, không để mâm hương cháy rồi quay vào nhà làm việc khác. Trẻ em, vật nuôi giữ xa mâm hương. Nếu cửa hàng đông khách vào giờ đó, chọn lúc vãn khách hơn, hoặc làm sớm một chút, để không phải vừa bán hàng vừa trông hương.
Sau lễ, nhiều nhà có tục để các món cho người qua đường, trẻ em trong xóm lấy. Nếu giữ tục này, đặt đồ gọn trong túi hoặc đĩa, không ném ra đường, tránh gây chen lấn và rác. Phần không ai lấy dọn vào, không để qua đêm ngoài vỉa hè.
Đốt giấy tiền trước cửa hàng an toàn
Cửa hàng có nhiều thứ dễ cháy: hàng hoá, bao bì, vải bạt, biển hiệu, xe khách đỗ. Các bước sau giúp việc đốt giấy tiền không thành rủi ro:
- Chuẩn bị thùng kim loại nhỏ có lưới chắn tàn, đặt trên nền vỉa hè, cách cửa, xe và biển hiệu vài bước.
- Kiểm tra hướng gió; đặt thùng sao cho khói bay ra phía đường, không bay vào cửa hàng hay nhà bên.
- Có sẵn xô nước hoặc bình chữa cháy mini ở cửa hàng; đây cũng là trang bị nên có ở mọi cửa hàng.
- Châm lửa, cho giấy từng ít, có người trông từ đầu đến cuối. Không dùng xăng, dầu, cồn để mồi.
- Khi lửa tắt, dội nước dập tro, chờ nguội rồi gom bỏ cùng rác. Không đổ tro xuống miệng cống trước cửa.
- Cất thùng vào trong sau khi nguội; không để thùng tro trên vỉa hè qua đêm.
Với cửa hàng trong trung tâm thương mại, toà nhà văn phòng, chợ có mái: gần như chắc chắn không được đốt. Hỏi ban quản lý; nếu không có chỗ đốt, giữ lễ bằng hương hoa hoặc không cúng.
Rải gạo muối, tiền lẻ: tập quán và cách làm đỡ phiền
Một số nơi có tục rải gạo muối, tiền lẻ sau lễ cúng ngoài cửa. Bảng gợi ý cách làm để giữ tục mà không gây phiền:
| Việc | Tập quán | Cách làm gọn |
|---|---|---|
| Rải gạo muối | Rải ra trước cửa sau lễ | Rải một nắm nhỏ ngay trước cửa nhà mình, quét gọn sau đó |
| Tiền lẻ | Để lại hoặc rải cho người qua đường | Bỏ hẳn hoặc đặt trong phong bì cho người cần; không ném ra lòng đường |
| Đồ ăn, bánh kẹo | Để người qua đường lấy | Đặt trong túi gọn, không ném; dọn phần còn lại |
| Nước cúng | Đổ ra trước cửa | Đổ vào chỗ thoát nước, không đổ ra lòng đường |
| Hương tàn | Để cháy hết | Có người trông đến khi tàn; gom chân hương bỏ rác |
Rải tiền lẻ, đồ ăn ra lòng đường có thể khiến người, nhất là trẻ em, lao ra nhặt giữa xe cộ. Đây là rủi ro thật, không phải chuyện kiêng hay không kiêng. Nhiều chủ cửa hàng đã chuyển sang đặt đồ trong túi hoặc bỏ hẳn phần rải.
Cửa hàng thuê mặt bằng, quán ở chợ, cửa hàng trong hẻm
Cửa hàng thuê mặt bằng nên hỏi chủ nhà trước khi đốt giấy tiền trước cửa. Có chủ nhà không muốn vì ám khói mặt tiền, có nơi lo cháy mái hiên. Thoả thuận rõ chỗ đặt thùng, giờ đốt, ai dọn. Ghi một dòng vào biên bản thoả thuận khi ký hợp đồng thuê cũng là cách đỡ va chạm về sau.
Quán trong chợ, ki ốt chợ thường có nội quy riêng của ban quản lý chợ về lửa. Nhiều chợ có khu đốt chung vào rằm tháng Bảy; ngày thường không cho đốt. Làm theo nội quy chợ, đừng đốt lén ở góc sạp.
Cửa hàng trong hẻm nhỏ có thêm vấn đề: khói đọng, hẻm hẹp khó thoát nếu có cháy. Đặt thùng ở đầu hẻm rộng hơn nếu được, đốt lượng nhỏ, hoặc phối hợp với các cửa hàng khác cùng hẻm đốt chung một chỗ có người trông. Hẻm có dây điện chằng chịt sát mái thì càng phải để thùng xa, lửa nhỏ.
Cửa hàng mới mở: có nên bắt đầu tục này không
Người mới mở cửa hàng hay nhận được nhiều lời khuyên: hàng xóm bảo phải cúng mùng 2, 16; người thân bảo phải lập bàn thờ Thần Tài ngay; người bán hàng mã bảo phải mua đủ bộ. Áp lực này dễ khiến chủ mới mua nhiều và làm nhiều hơn khả năng duy trì.
Một cách tiếp cận bình tĩnh: trước hết lo bàn thờ trong cửa hàng theo nếp nhà mình, nếu có. Với lễ ngoài cửa mùng 2, 16, quan sát nếp của khu phố vài tháng, hỏi người lớn trong nhà, rồi quyết định. Nếu bắt đầu, bắt đầu ở mức nhỏ nhất mà mình duy trì được đều đặn; tập quán coi trọng sự đều đặn hơn sự đầy đủ.
Nếu quyết định không cúng, cứ giữ cửa hàng sạch sẽ, cư xử hoà nhã với hàng xóm đang cúng: không phàn nàn về khói nếu họ đã làm gọn gàng, không chê bai. Ngược lại, nếu mình cúng, để ý đến những hàng xóm không cúng, giữ khói và rác ở mức tối thiểu.
Khi muốn giảm hoặc thôi cúng mùng 2, 16
Một số chủ cửa hàng sau thời gian dài thấy việc cúng hai lần mỗi tháng tốn thời gian, tốn tiền, nhất là khi cửa hàng chỉ có một hai người. Có người chuyển sang chỉ cúng một lần mỗi tháng, có người chỉ cúng vào rằm tháng Bảy, có người thôi hẳn và chuyển khoản đó sang làm việc thiện.
Giảm dần thường dễ hơn thôi ngay: bỏ phần rải gạo muối, tiền lẻ trước; rồi giảm giấy tiền xuống một xấp nhỏ; rồi chỉ giữ hương hoa. Mỗi bước cách nhau vài tháng để những người cùng làm trong cửa hàng quen dần.
Không có lời răn nào trong tập quán nói rằng thôi cúng sẽ gặp điều xấu. Những lời doạ kiểu ấy thường đến từ truyền miệng, không có cơ sở. Việc buôn bán thuận lợi hay không phụ thuộc vào hàng hoá, dịch vụ, vị trí, cách làm ăn.
Nếu cửa hàng có nhiều người cùng làm, đặc biệt người lớn tuổi coi trọng tục này, bàn với nhau trước. Có thể giữ phần lễ hương hoa đơn giản, bỏ phần đốt giấy tiền và rải gạo muối, để mọi người cùng thấy yên tâm.
Câu hỏi thường gặp
Cúng mùng 2 và 16 có bắt buộc với người buôn bán không?
Không bắt buộc. Đây là tập quán của nhiều hộ kinh doanh, phổ biến hơn ở miền Nam. Nhiều cửa hàng không cúng hoặc chỉ cúng vào rằm tháng Bảy. Chủ cửa hàng tự quyết theo nếp nhà và hoàn cảnh của mình.
Giấy tiền cúng ngoài cửa có dùng chung với giấy tiền thờ Thần Tài không?
Theo nếp phổ biến, hai loại để riêng. Giấy tiền cho lễ ngoài cửa dùng loại khổ nhỏ, có thể kèm áo giấy nhiều màu; tiền vàng dâng Thần Tài, Thổ Địa và gia tiên trong nhà để riêng. Tách ra giúp không nhầm lẫn khi chuẩn bị lễ.
Cửa hàng trong toà nhà văn phòng cúng mùng 2, 16 thế nào?
Phần lớn toà nhà cấm đốt lửa ở hành lang và trong cửa hàng. Có thể giữ lễ đơn giản bằng hương hoa ở khu vực được phép, hoặc không cúng. Hỏi ban quản lý toà nhà trước khi thắp hương hay đốt bất kỳ thứ gì.
Cúng vào buổi sáng có được không?
Theo tập quán phổ biến, lễ ngoài cửa mùng 2 và 16 thường làm vào buổi chiều. Một số cửa hàng làm vào giờ khác cho hợp lịch kinh doanh. Không có quy định bắt buộc; quan trọng là có người trông khi thắp hương và đốt giấy tiền.
Không có vỉa hè thì đốt giấy tiền ở đâu?
Nếu cửa hàng sát lòng đường, không có chỗ đặt thùng an toàn, nên bỏ phần đốt giấy tiền và chỉ giữ lễ hương hoa, hoặc phối hợp với cửa hàng lân cận có chỗ rộng. Không đặt thùng lửa xuống lòng đường hay sát xe cộ.
Có nên mua giấy tiền theo gói lớn cho cả năm không?
Không nên trữ quá lâu vì giấy dễ ẩm, nhất là ở cửa hàng mở cửa cả ngày, gần đường. Mua theo tháng hoặc hai tháng một lần, cất trong hộp kín ở quầy, xa bếp và ổ điện, là cách gọn nhất.