Bao sái là cách nói quen thuộc chỉ việc lau dọn bàn thờ một cách kỹ lưỡng, có thắp hương xin phép trước và sau, theo tập quán của nhiều gia đình Việt. Thời điểm phổ biến nhất là ngày 23 tháng Chạp, sau lễ tiễn ông Công ông Táo, hoặc những ngày cuối năm trước khi bày biện đón Tết; nhiều nhà còn bao sái trước giỗ lớn, trước khi chuyển bàn thờ hay khi thay đồ thờ mới.
Việc bao sái không khó, nhưng người lần đầu làm thường lúng túng ở ba chỗ: nên bắt đầu từ đâu, có được nhấc bát hương lên không, và lau bằng gì cho sạch mà không hỏng đồ. Bài này đưa ra trình tự gọn theo cách làm phổ biến, danh sách đồ cần chuẩn bị, và những chỗ mỗi nhà một nếp để bạn biết hỏi người lớn trong họ. Vệ sinh chi tiết theo từng chất liệu đồ thờ và rút chân nhang có bài riêng; ở đây tập trung vào cả buổi bao sái từ đầu đến cuối.
Bao sái vào lúc nào trong năm
Theo tập quán, nhiều gia đình bao sái một lần lớn vào cuối năm âm lịch. Ngày 23 tháng Chạp được chọn nhiều vì sau lễ tiễn Táo quân, cả nhà bắt đầu dọn dẹp đón Tết; có nhà làm muộn hơn, vào khoảng 25 đến 28 tháng Chạp, miễn là trước khi bày mâm ngũ quả và cúng tất niên. Chọn ngày giờ cụ thể theo lịch là nếp riêng của từng nhà.
Ngoài lần cuối năm, có những dịp nhiều nhà bao sái thêm: trước ngày giỗ lớn của ông bà, cha mẹ; trước khi chuyển bàn thờ sang chỗ mới hay chuyển nhà; khi thay bàn thờ, thay bát hương, thay đồ thờ; sau khi sửa nhà có nhiều bụi. Bàn thờ được lau dọn nhẹ hằng tuần, hằng tháng thì lần bao sái cuối năm cũng nhẹ nhàng hơn.
Có nơi có lệ không bao sái tuỳ tiện trong năm, chỉ lau bụi bên ngoài, còn việc nhấc đồ, rút chân nhang để dành cho dịp cuối năm. Có nơi thì bao sái vào mỗi dịp rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy. Không có quy định chung; gia đình theo nếp đã quen, nếu chưa có nếp thì một lần kỹ cuối năm cộng lau bụi hằng tháng là đủ.
Ai đứng ra bao sái và những nếp riêng nên hỏi
Người chủ việc thờ cúng trong nhà. Thường là chủ nhà, người con trưởng hoặc người lớn tuổi nhất đang giữ bàn thờ. Người này thắp hương xin phép và trực tiếp động vào bát hương, bài vị, ảnh thờ; những đồ khác cả nhà cùng phụ.
Con cháu cùng làm. Nhiều gia đình coi bao sái là dịp con cháu cùng tham gia: lau đồ đồng, rửa chén, thay nước. Trẻ nhỏ có thể phụ việc nhẹ như gấp khăn, xếp đồ đã lau, dưới sự trông của người lớn.
Những kiêng riêng của từng nhà. Một số gia đình có lệ người đang có tang, phụ nữ đang mang thai hay đang trong kỳ kinh không trực tiếp động vào bát hương; một số nhà không kiêng. Đây là nếp riêng, nên hỏi người lớn trong họ và theo một nếp cho nhất quán, không cần căng thẳng.
Tâm thế khi làm. Điều nhiều người coi trọng hơn cả là làm cẩn thận, sạch sẽ, không vội vàng, không nói chuyện ồn ào bên bàn thờ. Chọn lúc nhà yên, có đủ thời gian, thay vì cố làm trong nửa tiếng trước giờ đi làm.
Đồ cần chuẩn bị trước buổi bao sái
Chuẩn bị đủ đồ trước khi hạ đồ thờ xuống sẽ giúp buổi bao sái không bị ngắt quãng, đồ không phải nằm chờ lâu dưới đất:
- Một tấm vải sạch hoặc chiếu, khay lớn để đặt đồ thờ sau khi hạ xuống; nhiều nhà dùng vải đỏ.
- Khăn sạch dùng riêng cho bàn thờ: khăn mềm để lau ẩm, khăn khô để lau lại, chổi lông hoặc cọ mềm để phủi kẽ chạm.
- Nước lau: nhiều nhà dùng nước ngũ vị hương (đun từ các vị thơm như hoa hồi, quế, thảo quả), rượu trắng ngâm gừng, hoặc nước lá bưởi để nguội; nước sạch cũng đủ nếu không có.
- Chậu nhỏ, găng tay mỏng nếu cần, túi đựng tàn tro và chân nhang.
- Hương, nến hoặc đèn, hoa tươi, quả, chén nước sạch để thắp và dâng sau khi bao sái xong.
- Thang hoặc ghế vững nếu bàn thờ cao; không đứng lên ghế nhựa, ghế xoay.
Nước ngũ vị hương và rượu gừng là nếp lâu đời, được chuộng vì mùi thơm và cảm giác sạch. Điều cần nhớ là lau xong phải lau lại bằng khăn khô, nhất là với bàn thờ sơn, đồ thếp vàng và đồ gỗ mộc, vì nước và cồn để đọng lâu đều không tốt cho lớp hoàn thiện.
Tám bước bao sái gọn trong một buổi
Trình tự dưới đây theo cách làm phổ biến, đi từ trên xuống dưới, từ trong ra ngoài. Mỗi nhà có thể thêm bớt theo nếp riêng:
- Thắp hương, khấn xin bao sái. Người chủ việc thắp một nén hoặc ba nén, khấn bằng lời giản dị: hôm nay ngày nào, gia đình xin phép lau dọn bàn thờ. Đợi hương cháy được một lúc rồi mới bắt đầu.
- Hạ đồ thờ theo thứ tự từ ngoài vào trong. Đĩa quả, lọ hoa, chén nước, chân nến, đèn trước; đặt lên tấm vải sạch theo đúng vị trí trên bàn để lúc bày lại không nhầm. Ảnh thờ, bài vị hạ sau cùng, hai tay đỡ, đặt ở chỗ cao, sạch.
- Xử lý bát hương theo nếp nhà. Nhiều nhà kiêng xê dịch bát hương, chỉ rút bớt chân nhang và lau quanh miệng bát tại chỗ; nhà khác nhấc nhẹ lên lau đáy rồi đặt lại đúng chỗ cũ. Rút chân nhang có trình tự riêng.
- Phủi bụi mặt bàn và phần trên cao. Phủi nóc khám, cuốn thư, hoành phi trước để bụi rơi xuống, sau đó mới lau mặt bàn.
- Lau bàn thờ bằng khăn ẩm vắt kiệt, rồi lau khô ngay. Bàn thờ sơn son thếp vàng chỉ dùng khăn khô hoặc chổi lông, không dùng khăn ướt ở phần thếp.
- Lau từng món đồ thờ theo chất liệu: sứ lau ẩm, đồng lau khô, gỗ phủi bụi. Chén nước, lọ hoa rửa sạch, úp khô.
- Bày lại đồ theo thứ tự ngược lại: ảnh thờ, bài vị trước, rồi đến chân nến, đèn, lọ hoa, đĩa quả, chén nước. Thay hoa tươi, nước sạch.
- Thắp hương, khấn đã bao sái xong. Đợi hương cháy ổn định, kiểm lại nến, đèn trước khi rời phòng thờ.
Cả buổi thường mất một đến hai tiếng với bàn thờ gia tiên cỡ vừa. Nếu bàn thờ có nhiều đồ đồng cần đánh bóng, nên tách việc đánh đồng ra làm trước một hai ngày, để buổi bao sái chỉ còn lau và bày lại.
Nhà có ban Phật, bàn thờ Thần Tài: bao sái theo thứ tự nào
Nhiều gia đình có hơn một chỗ thờ: ban Phật ở tầng trên, bàn thờ gia tiên ở tầng dưới, bàn thờ Thần Tài – Thổ Địa ở tầng trệt, có nhà thêm bàn thờ bà Cô ông Mãnh. Theo cách làm phổ biến, người ta thắp hương xin ở các ban theo thứ tự trên xuống, và lau dọn cũng đi theo thứ tự ấy: ban Phật trước, gia tiên sau, các bàn thờ khác sau cùng. Lau dọn bàn thờ Thần Tài có những việc riêng của nó, là chuyên đề khác của trang.
Ban Phật cần nhẹ tay hơn: tượng thếp vàng chỉ phủi bằng chổi lông, không lau ướt; đồ cúng trên ban Phật là đồ chay, nên khay đặt đồ khi hạ xuống cũng nên tách riêng với đồ của ban gia tiên. Nếu ban Phật có bát hương riêng, việc rút chân nhang làm riêng và đặt chân nhang vào túi riêng.
Với nhà nhiều chỗ thờ, chia buổi bao sái làm hai phần là cách nhẹ nhàng: ngày đầu lau dọn các ban trên cao, ngày sau làm bàn thờ dưới và trang hoàng Tết. Mỗi phần đều thắp hương xin trước và báo sau khi xong. Cách này cũng giảm việc phải đứng lâu trên thang, vốn là chỗ dễ xảy ra tai nạn nhất trong ngày dọn dẹp cuối năm.
Mấy lỗi hay gặp khi bao sái lần đầu
Lỗi phổ biến nhất là hạ hết đồ xuống mà không nhớ vị trí, đến lúc bày lại thì lẫn chân nến trái phải, lọ hoa đổi bên, đĩa quả sai chỗ. Cách đơn giản là chụp một tấm ảnh bàn thờ trước khi bắt đầu, hoặc đặt đồ trên tấm vải theo đúng sơ đồ trên bàn.
Lỗi thứ hai là dùng quá nhiều nước. Khăn ướt sũng lau bàn thờ gỗ làm nước đọng ở kẽ chạm, mép bàn, lâu dần lớp sơn phồng, gỗ trương. Rượu lau lên đồ thếp vàng có thể làm mờ lớp vàng. Quy tắc dễ nhớ: khăn ẩm vắt kiệt, lau xong lau lại bằng khăn khô ngay.
Lỗi thứ ba là làm vội, đứng không vững. Bàn thờ cao trong phòng thờ chật, người lau với tay qua bát hương còn nóng, tàn hương rơi vào tay áo, hoặc đứng trên ghế nhựa rồi trượt. Hãy tắt hết nến, đợi hương nguội bớt trước khi lau gần bát hương, và dùng thang chắc chắn.
Sau buổi bao sái: giữ cho bàn thờ sạch tới cuối năm sau
Một lần bao sái kỹ chỉ có tác dụng lâu nếu đi kèm những việc nhỏ đều đặn. Hằng tuần, phủi bụi mặt bàn và đồ thờ bằng chổi lông; hằng tháng vào dịp rằm, mùng một, thay hoa, lau quanh bát hương, rửa chén nước. Những việc này mất mười lăm phút nhưng giữ bàn thờ không bao giờ bị bám khói thành lớp dày.
Khói hương là nguồn bẩn lớn nhất. Dùng hương ít khói, thắp số nén vừa phải, mở hé cửa thông gió khi thắp sẽ giảm đáng kể lớp ám trên đồ thờ và trần nhà. Bàn thờ đặt dưới trần thấp có thể thấy vệt ám đen ngay trên bát hương sau vài tháng; đó là tín hiệu nên giảm khói hoặc tăng thông gió.
Cuối cùng, an toàn cháy luôn đi cùng việc giữ bàn thờ: không để hương, nến cháy khi cả nhà đi vắng; chân nhang trong bát hương không để đầy tới miệng; đèn thờ điện dùng dây và ổ cắm còn tốt. Bàn thờ sạch sẽ, gọn gàng cũng là bàn thờ an toàn hơn.
Câu hỏi thường gặp
Bao sái bàn thờ có bắt buộc làm vào ngày 23 tháng Chạp không?
Không bắt buộc. Ngày 23 tháng Chạp được nhiều nhà chọn vì là lúc bắt đầu dọn dẹp đón Tết sau lễ tiễn Táo quân. Có nhà làm từ 24 đến 28 tháng Chạp, miễn là trước khi bày biện Tết và cúng tất niên.
Bao sái có được nhấc bát hương lên không?
Tuỳ nếp nhà. Nhiều gia đình kiêng xê dịch bát hương, chỉ rút bớt chân nhang và lau quanh miệng bát tại chỗ. Nhà khác nhấc nhẹ lau đáy rồi đặt lại đúng chỗ cũ. Hỏi người lớn trong họ và theo một nếp nhất quán.
Lau bàn thờ bằng nước gì?
Nhiều nhà dùng nước ngũ vị hương, rượu trắng ngâm gừng hoặc nước lá bưởi để nguội; nước sạch cũng được. Điều quan trọng là khăn vắt kiệt và lau lại bằng khăn khô ngay, nhất là với bàn thờ sơn và đồ thếp vàng.
Có cần khấn khi bao sái không?
Theo tập quán, người chủ việc thắp hương khấn xin trước khi lau dọn và thắp hương báo đã xong sau khi bày lại. Lời khấn có thể giản dị, nói rõ ngày, việc gia đình làm; không cần bài văn dài.
Phụ nữ mang thai có được dọn bàn thờ không?
Đây là chuyện nếp riêng của từng nhà; có nhà kiêng để người mang thai không leo trèo, không động vào bát hương, có nhà không kiêng. Xét về an toàn, người mang thai không nên trèo cao, mang vác đồ nặng, nên nhận phần việc nhẹ.
Bao sái xong có phải cúng gì không?
Nhiều nhà thắp hương, dâng hoa tươi, quả và chén nước sạch sau khi bày lại đồ thờ. Không cần mâm lễ riêng; nếu bao sái trùng ngày lễ ông Công ông Táo hay tất niên thì gộp vào lễ đó.