Lễ ông Công ông Táo làm vào ngày 23 tháng Chạp âm lịch; nhiều gia đình làm trước buổi trưa, với bộ mũ áo (thường hai mũ ông, một mũ bà), cá chép sống hoặc cá chép giấy, hương, hoa, quả, trầu cau, rượu, vàng mã tuỳ nhà và mâm lễ. Trước lễ, nhiều nhà dọn bếp sạch sẽ; sau lễ hoá mũ áo, vàng mã và thả cá chép ở ao hồ gần nhà.
Bài này là danh sách đồ sắm và trình tự cho gia đình tự làm lễ ở nhà, kể cả nhà ở chung cư dùng bếp từ. Sự tích Táo quân "hai ông một bà" thuộc chuyên đề tín ngưỡng dân gian; mâm cỗ là chuyên đề riêng; bài văn khấn có ở chuyên mục văn khấn. Cách thả cá chép tiễn ông Táo đúng nơi, không thả túi nilon có bài riêng ở chuyên mục vàng mã, ở đây chỉ nói phần mua cá.
Danh sách đồ cần sắm
Đồ khô và đồ mua sẵn cho lễ 23 tháng Chạp, chia theo mức cần thiết:
- Bộ mũ áo ông Công ông Táo: thường gồm hai mũ ông, một mũ bà, kèm áo, hia bằng giấy. Nhiều nơi bán mũ áo theo màu của năm theo tập quán; có nhà không quan tâm màu.
- Cá chép: cá sống để thả sau lễ, thường mua một hoặc ba con; hoặc cá chép bằng giấy để hoá cùng mũ áo, hợp với nhà không có chỗ thả.
- Hương, nến hoặc đèn: như lễ thường.
- Hoa tươi, quả: một lọ hoa, một đĩa quả.
- Trầu cau, rượu, nước: theo nếp nhà.
- Vàng mã (tuỳ nhà): tiền vàng lượng vừa đủ; nhiều nhà chỉ hoá mũ áo.
- Mâm lễ (tuỳ nhà): có nhà mâm mặn, có nhà mâm chay hoặc chỉ xôi, chè; mâm cỗ là chuyên đề riêng.
- Chậu hoặc xô đựng cá: chậu sạch có nước, đậy lưới hoặc nắp có lỗ để cá không nhảy ra ngoài.
Mũ áo, cá chép thường bán nhiều từ khoảng ngày 20 tháng Chạp. Mua cá chép sống vào sáng ngày 23 để cá khoẻ khi thả; mua từ hôm trước phải nuôi qua đêm trong chậu rộng, nước sạch, nhiều nhà thấy cá yếu hẳn.
Nhiều chợ và cửa hàng bán sẵn "bộ đồ cúng ông Táo" gồm mũ áo, vàng mã, đôi khi cả cá giấy. Xem kỹ bộ có những gì; không cần mua bộ lớn nhất.
Cá chép sống hay cá chép giấy: so để chọn
Cả hai đều phổ biến; chọn theo điều kiện nơi ở:
| Tiêu chí | Cá chép sống | Cá chép giấy |
|---|---|---|
| Theo tập quán | Phổ biến lâu đời, thả sau lễ | Ngày càng nhiều nhà dùng, hoá cùng mũ áo |
| Cần chỗ thả | Có, ao hồ, sông sạch gần nhà | Không |
| Hợp với | Nhà gần ao hồ, có thời gian đi thả | Nhà chung cư, phố đông, không có nơi thả phù hợp |
| Điều cần lưu ý | Thả đúng nơi, không thả cả túi nilon | Hoá ở nơi được phép, an toàn |
Khi mua cá sống, chọn cá bơi khoẻ, vảy sáng, không xây xước, không lờ đờ nổi đầu. Cá cỡ vừa bàn tay dễ chở và khoẻ hơn cá quá nhỏ. Chậu đựng cá nên rộng, nước sạch, để chỗ mát, không đặt cạnh bếp hay nơi nắng chiếu.
Nhiều nơi có hoạt động thu gom cá chép tại bờ hồ, sông ngày 23 tháng Chạp để thả đúng chỗ hoặc vận động không thả nilon. Chi tiết cách thả cá có ở chuyên mục vàng mã. Chọn cá giấy không có nghĩa là lễ thiếu; nhiều người lớn tuổi coi trọng lòng thành hơn hình thức.
Dọn bếp trước lễ: việc nhiều nhà làm
Theo nếp nhiều gia đình, lễ tiễn ông Táo đi kèm việc dọn bếp cuối năm. Một quy trình gọn:
- Dọn tủ bếp, bỏ đồ hết hạn, gia vị mốc, chai lọ không dùng.
- Lau bếp nấu, máy hút mùi, tường quanh bếp, nơi dầu mỡ bám cả năm. Chất tẩy dầu mỡ dùng theo hướng dẫn, đeo găng, mở cửa thoáng, không trộn các loại chất tẩy với nhau.
- Rửa bát đĩa ít dùng chuẩn bị cho mấy ngày Tết.
- Kiểm bếp gas: ống dẫn, van, khoá; ống nứt, mềm quá thì thay trước Tết.
- Lau bàn thờ gia tiên và đồ thờ (nhiều nhà bao sái sau lễ ông Táo, có bài riêng ở chuyên mục bày biện, dọn bàn thờ).
Việc dọn bếp nên làm từ hôm trước hoặc sáng sớm ngày 23, để lễ được làm khi bếp đã sạch. Không cần dọn tổng thể cả nhà trong một ngày; chia ra mấy hôm cuối tháng Chạp cho đỡ mệt.
Mua mũ áo và đồ mã ở chợ: nhìn gì cho khỏi mua thừa
Mấy ngày trước 23 tháng Chạp, hàng mũ áo, vàng mã bày kín chợ, người bán chào đủ loại bộ. Vài điểm giúp mua đúng và vừa:
- Hỏi rõ bộ gồm những gì: mũ, áo, hia mấy chiếc; có kèm vàng mã, cá giấy không. Nhiều bộ trông to nhưng phần lớn là đồ mã thêm vào.
- Chọn cỡ vừa với nơi hoá: nhà phố, chung cư nên chọn mũ áo cỡ nhỏ hoặc vừa, hoá gọn trong chậu.
- Màu theo năm: nhiều người bán chia mũ áo theo màu của năm theo tập quán; nếu gia đình không quan tâm, mũ áo màu nào cũng được.
- Giấy và keo: mũ áo làm từ giấy mỏng, nhũ kim tuyến; tránh loại có nhiều nhựa, xốp, kim tuyến nhựa vì khi hoá sinh khói đen, mùi khét.
- Mua một lần cho cả nhà: anh em ở gần nhau, cùng làm lễ ở nhà bố mẹ thì một bộ là đủ, không cần mỗi người một bộ.
Đồ mã nên mua sớm vài hôm, cất nơi khô ráo, tránh ẩm. Ngày 23 nhiều người mua, đường đông, chợ chật, mua sớm đỡ vất vả cho người lớn tuổi đi chợ.
Giá các bộ chênh nhau chủ yếu do kích thước, số món kèm và độ cầu kỳ của mũ. Không có bộ nào "đúng lễ" hơn bộ nào; chọn vừa túi tiền và vừa nơi hoá.
Trình tự lễ ở nhà
Trình tự phổ biến, có thể điều chỉnh theo nếp nhà:
- Chọn chỗ bày lễ: nhiều nhà bày ở bàn thờ gia tiên, nhiều nhà bày ở gian bếp; tuỳ nếp và tuỳ chỗ.
- Bày lễ: mũ áo, hoa, quả, trầu cau, rượu, nước, mâm lễ; chậu cá chép đặt cạnh hoặc phía dưới.
- Thắp đèn hoặc nến, thắp hương.
- Khấn: bài văn khấn ông Công ông Táo (xem chuyên mục văn khấn) hoặc khấn mộc mạc: tiễn ông Táo về trời, tạ ơn một năm.
- Đợi hương cháy gần hết, hạ lễ.
- Hoá mũ áo, vàng mã (và cá giấy nếu dùng) ở nơi được phép, an toàn.
- Mang cá chép sống đi thả ở ao hồ, sông sạch gần nhà; thả cá, mang túi nilon về.
Thời điểm làm lễ, nhiều nhà chọn buổi sáng, trước trưa ngày 23; có nhà làm từ chiều 22 hoặc sáng 23. Gia đình đi làm có thể làm sớm hơn vài ngày trước 23. Không có giờ duy nhất đúng; xem lịch là việc riêng mỗi nhà.
Nhà ở chung cư, bếp từ: làm lễ gọn thế nào
Căn hộ chung cư dùng bếp từ, bếp điện không có "ông đầu rau" theo nghĩa xưa, nhưng nhiều gia đình vẫn giữ lễ tiễn ông Táo như một nếp cuối năm. Lễ có thể bày ở bàn thờ gia tiên hoặc một chiếc bàn nhỏ trong bếp, với đồ khô như trên.
Phần khó nhất ở chung cư là hoá mũ áo và thả cá. Mũ áo, vàng mã chỉ hoá ở khu vực toà nhà cho phép; nếu toà nhà không có, nhiều gia đình chọn mũ áo cỡ nhỏ, mang về quê hoặc ra điểm hoá vàng chung của khu dân cư. Cá chép, nhiều nhà ở chung cư chuyển sang cá giấy; nhà nào muốn giữ cá sống thì mang ra hồ gần nhất, có thể kết hợp đi làm.
Thắp hương trong bếp kín cần chú ý khói và đầu báo khói; mở cửa sổ, bật máy hút mùi khi thắp. Không đặt hương, nến sát bếp gas hay ổ điện. Lễ xong, dọn hết đồ lễ khỏi mặt bếp trước khi nấu bữa trưa để tránh vương tàn hương vào đồ ăn.
Lễ gọn hay lễ to và chuyện tiết kiệm
Ngày 23 tháng Chạp là lúc chi tiêu Tết bắt đầu dồn dập. Lễ ông Táo không cần lớn: một bộ mũ áo, một đĩa quả, bó hoa, trầu cau, chén rượu, cá chép sống hoặc giấy là đã đủ theo nếp nhiều nhà. Mâm lễ mặn nếu làm thì làm vừa sức, có thể là bữa cơm của cả nhà hôm đó.
Một số cửa hàng chào bán bộ mũ áo cỡ lớn, kèm nhiều đồ mã khác như ngựa giấy, xe giấy. Theo nếp phổ biến, bộ mũ áo cỡ vừa là đủ; đồ mã lớn vừa tốn kém vừa khó hoá an toàn ở nơi chật.
Tiền tiết kiệm từ một lễ gọn có thể dành cho việc khác của Tết, hoặc góp vào việc thiện như nhiều gia đình đang chọn thay vì đốt nhiều vàng mã. Chuyên mục vàng mã có bài riêng về chuyện này.
Từ 23 tháng Chạp đến giao thừa: những việc tiếp theo
Sau lễ ông Táo, nhiều gia đình bắt tay vào bao sái, lau dọn bàn thờ gia tiên, vì theo cách hiểu dân gian ông Táo đã về trời, đến giao thừa mới trở lại. Việc lau dọn bàn thờ, rút chân hương, đánh đồ đồng có hướng dẫn riêng ở chuyên mục bày biện và dọn bàn thờ.
Những ngày này cũng là lúc lên danh sách đồ cần sắm cho tất niên, giao thừa, mùng 1. Mua một lần hương, nến, rượu, chè cho cả dịp Tết giúp đỡ chạy chợ nhiều lần. Hoa cành như đào, mai nên chọn sớm để kịp nở đúng Tết.
Một số gia đình dựng cây nêu, treo câu đối, trang hoàng nhà cửa từ sau ngày 23. Đèn nháy trang trí nên chọn loại có chất lượng, không quấn quanh bàn thờ sát hương nến, rút phích khi đi ngủ.
Nếu năm đó gia đình có việc lớn cần thưa với gia tiên, như cưới hỏi đầu năm hay xây sửa nhà, nhiều nhà khấn thưa trong lễ tất niên. Mọi việc khấn thưa đều có thể bằng lời mộc mạc của mình.
Câu hỏi thường gặp
Cúng ông Công ông Táo vào giờ nào?
Nhiều gia đình làm vào buổi sáng ngày 23 tháng Chạp, trước buổi trưa; có nhà làm từ chiều 22 hoặc sớm hơn vài ngày nếu bận. Không có giờ duy nhất đúng; xem lịch là việc riêng mỗi nhà.
Mũ áo ông Táo mua mấy bộ?
Theo tập quán phổ biến, mỗi nhà một bộ gồm hai mũ ông, một mũ bà, kèm áo và hia. Nhiều nơi bán mũ áo theo màu của năm; có nhà không quan tâm màu. Không cần mua nhiều bộ hay bộ cỡ lớn.
Ở chung cư không có chỗ thả cá chép thì làm sao?
Nhiều gia đình chuyển sang dùng cá chép giấy, hoá cùng mũ áo. Nếu muốn giữ cá sống, mang ra ao hồ, sông sạch gần nhất để thả, chỉ thả cá, không thả túi nilon. Chi tiết có ở bài riêng trong chuyên mục vàng mã.
Bày lễ ông Táo ở bếp hay ở bàn thờ gia tiên?
Cả hai cách đều phổ biến. Nhiều nhà bày ở bàn thờ gia tiên, nhiều nhà bày ở gian bếp. Tuỳ nếp nhà và tuỳ chỗ; nếu bày ở bếp, đặt xa bếp nấu và ổ điện, mở cửa thoáng khi thắp hương.
Lễ ông Táo có cần mâm mặn không?
Không bắt buộc. Có nhà làm mâm mặn, có nhà làm mâm chay hoặc chỉ xôi, chè, hoa quả. Mâm lễ là chuyên đề riêng; lễ gọn vẫn đủ theo nếp nhiều nhà.
Làm lễ ông Táo sớm trước ngày 23 có được không?
Nhiều gia đình đi làm hoặc sắp đi xa làm lễ sớm hơn vài ngày trước 23. Đây là cách linh động khá phổ biến. Nếu gia đình có nếp riêng, hỏi người lớn trong nhà.